«Arab kóktemine» – 10 jyl: ne ózgerdi?

2010 jyly jeltoqsanda týnıstik saýdager el astanasynyń ortasynda ózin-ózi órtep, arab elderindegi demokratııa úshin kúres qozǵalysyna sep bolǵan-dy. Muhammed Býazızı jemis-jıdek saýdasyn jalǵastyrý úshin para talap etken bılik ókiline aqsha bermeıtinin aıtqan. Al shen­di saýdagerdi soqqyǵa jyqqan. Osy­laısha, bir ınsıdent túgel bir júıege narazylyqty ashyq bildirýge ulasty. Týnıstikter sol kezdegi prezıdent Zın ál-Abıdın Ben Álıdiń bılikten ketýin talap etip, «Týnıs revolıýsııasyn» bastady. Dál osy revolıýsııa birqatar arab elinde jalǵasyn taýyp, jarqyn bolashaqtan úmitti halyq tolqýlardy «arab kóktemi» dep atady.

Úmitti kóktemmen baılanystyrý zańdy. Al ol úmit aqtaldy ma? Týnıs­tikter degenine jetti. 2011 jyly 14 qańtarda prezıdent Ben Álı ókilettigin toqtatyp, elden ke­tip tyndy. Mysyr, Iemen, Lıvııa pre­zıdentteri týnıstik áriptesiniń izin sýytpaı, bılikten óz erkimen ket­ti. Aljır, Lıvııa, Iemen, Mysyr, Marokko, Bahreın, Oman, Sýdan, Kýveıt, Iran turǵyndary da boı kóterdi. Lıvııa, Sırııa, Iemendegi áli kúnge deıin jalǵasyp jatqan qoz­ǵalystar myńdaǵan adamnyń ja­nyn qıyp, otanyn tárk etýge májbúrledi.

«Kóbelek effekti» degendi de es­tip júrmiz. Bul oqıǵalar álemdik saıa­satqa áser etpeı qoımady. Arabtar demokratııa úshin kúresip jatqanda, eýropalyqtar jappaı mıgrasııa, bosqyndar máselesin kúntizbelerine qosty.

Úmit taqyrybyna qaıtyp oralsaq. Degenine jetken týnıstikterdiń búgingi hali qalaı? Guardian gazetiniń tapsyrysymen ótkizilgen saýaldamada árbir ekinshi týnıstik revolıýsııadan keıingi ómiri nasharlaǵanyn alǵa tartqan. «10 jylda talaı mınıstr aýysty, degenmen júıede ózgeris joq», deıdi olar. Keıipkerler ózgergenimen, ssenarıı sol qalpy. Al azamattyq soǵystar jalǵasyp jatqan Lıvııa, Sırııa, Iemende jaǵdaı tipti nashar.

2011 jyly 20 qazanda áskerı operasııa nátıjesinde Lıvııa kóshbasshysy Mýammar Kaddafı óltirildi. Bul da Arab túbegin áýrelegen oqıǵalardyń biri boldy. Sol kezde bastaý alǵan azamattyq soǵys áli de jalǵasyp, bir terrıtorııada eki úkimet paıda boldy. El astanasy Trıpolı men eldiń batysyn ıemdengen úkimetti BUU syndy halyqaralyq uıymdar qoldasa, olardy qoldamaıtyn ekinshi Halıfa Haftar basqaratyn Lıvııa ulttyq armııasy bar. Eki toptyń qaqtyǵysynyń zar­dabyn, álbette, qarapaıym halyq kóredi.

Tolqýlary azamattyq soǵysqa ulasqan taǵy bir memleket – Sırııa. El­degi lańkestik top pen Bashar Asad úkimeti arasyndaǵy shıeleniske núk­te qoıylar kún belgisiz. «Arab kók­temi» jaǵdaıdy túzeıdi degen úmit halyqaralyq uıymdardyń aralasýyna, «Astana prosesi» syndy alań­dardaǵy talqylaýlar men kelis­sózderge jalǵasty.

Internet kúshimen Sırııadaǵy terrorlyq toptyń qataryn túrli memlekettiń azamattary toltyrdy.

Resmı statıstıka 70 myń beıbit turǵynnyń, onyń ishinde 11 493 sábıdiń soǵysta qaıtys bolǵanyn kór­setedi. Odan bólek Bashar Asad áskeriniń 50 myńǵa jýyq jaýyngeri men 40 myńdaı qoldaýshysy jan tapsyrǵany aıtylýda.

Iemende hýsıtter (shıit) men súnnıtter jamaǵaty ortaq kelisimge keler emes. Iemendegi jaǵdaıǵa basqa da arab memleketteri aralasyp, «Ansar Allah» dep atalatyn qoz­ǵalysqa qarsy kúres júrgizdi. BUU málimeti boıynsha, operasııalar nátıjesinde 6 400 beıbit turǵyn kóz jumǵan. Taǵy 35 000 azamat jara­qattanǵan. Oqıǵanyń eń basynda Ie­menniń burynǵy prezıdenti, eldi 1978 jyldan beri basqaryp kelgen Alı Abdalla Saleh bılikten saılaýdan utylǵan jaǵdaıda ǵana ketetinin habarlaǵan edi. Jappaı qarsylyqtan keıin ol kóp uzamaı «ózine tıispeý» shartymen bılikti jańa basshyǵa tabystap ketti.

Mysyrdyń prezıdenti óz erki­men bılikten ketkenin joǵaryda aıt­tyq. Múbáraktyń ornyna kelgen Muhammed Múrsı de bılikten ketirildi. El basyna kelgen burynǵy qorǵanys mınıstri Abdel Fattah as-Sısı eldi Múbáraktyń júıesine qaı­typ alyp keldi.

Kórshilerindegi oqıǵalardan sabaq alǵan Kýveıt, Iordanııa, Aljır úki­meti reformalardy qolǵa aldy. Búginde Aljırdegi jumyssyzdyq kór­setkishi 11,4 paıyz kórinedi. Al Iordanııa ekonomıkalyq daǵdaryspen kúresýde.

2020 jyly qazanda Arab saıasat zertteý ortalyǵy da atalǵan taqy­rypta zertteý júrgizdi. 900 áleý­met­tanýshy 820 myń shaqyrymdy júrip ótip, 13 elden 30 myńǵa jýyq aza­matpen tildesti. Qatar eline tıe­sili uıym halyqtyń 76 paıyzy demokratııany qoldaıtynyn habarlady. Suralǵandardyń 58 paıyzy «Arab kóktemine» oń kózqarasta bolsa, 48 paıyzy bul oqıǵany bekerge sanady. Alaıda úmit joq emes. Olar áli de beıbit ómirden úmit úzbeı­tinin jetkizdi. Tipti bılikti taıdyryp, demokratııalyq reformaǵa qol jet­kizgen Týnıs jastary da revolıýsııa sońyna deıin jetpegenin aıtypty. Mundaǵy halyqtyń 27 paıyzy jaǵdaı túzeldi dese, basqa elderdegi kórsetkish budan birneshe ese tómen.

Jyl sońynda ótken IndustriALL Taıaý Shyǵys pen Soltústik Afrıka elderiniń jahandyq keńesi otyrysynda uıym bas hatshysynyń orynbasary Kemal Ozkan «arab kókteminiń» bostandyq pen demokratııaǵa úmit syılaǵanyn jasyrmady. «Bul oqıǵa halyqqa úmit syılaǵany belgili. Halyq sol nıetpen kóshege shyqty. Alaıda búgin úlken shıelenis, turaq­syzdyqpen betpe-bet kelip otyrmyz. Qazir sol elderdegi jaǵdaı revolıýsııaǵa deıingi jaǵdaımen salys­tyrýǵa kelmeıdi. 10 jyl buryn­ǵy halimiz jaqsy bolatyn, rasymen. Bir qýantatyn jaıt, aımaqtaǵy ká­sip­odaq­tardyń qozǵalysy óristep keledi», deıdi ol.

Qalaı desek te, Taıaý Shyǵys pen Arab túbegi jahandaǵy turaqsyz­dyqtyń mekenine aınalǵandaı. «Arab kóktemi» de aqtalmaǵan úmittiń belgisi bolyp qaldy. Joǵaryda aıtqan zertteýler men saýaldama bul oıdy nyqtap tur. Tipti bılikke radıkaldy toptar kelip, lańkesterdiń kúshi basym bola túskenin aıtatyndar kóp. Turaqsyzdyq bar jerde daǵdarys ta júretini anyq. Halyqaralyq valıýta qory shıelenisterge qatysqan elder 55 mln AQSh dollary kóleminde aqsha joǵaltqanyn málimdedi. Jıyr­maǵa jýyq memleketti qamtyǵan qoz­ǵalys resmı, ortaq nátıjege alyp kelmedi. Bıliktegilerdiń de taǵ­dyry árqıly. Lıvııalyq Mýammar Kaddafı óltirilse, sırııalyq Bashar Asadtyń qoldaýy arta tústi. Mysyr prezıdenti Hosnı Múbárak ólim jazasyna kesilgenimen sońynan aqtalyp shyqty. О́zgerissiz qalǵan halyq qana. Árbir kúnin úmitpen batyryp, keler tańnan kúder úzbegen azamattardyń «kóktemge» qashan jeteri ázirge bel­gisiz.