Osylaı tarıhta aty qalǵan Qaratóbe kenti oblys ortalyǵy Oral qalasynan 260 shaqyrym qashyqta ornalasqan kóne qonys. Ári baǵzydan beri atam qazaq irge kómip, tamyr jaıǵan qutty mekeni.
– Qaratóbe sezi HH ǵasyrdyń basynda Oral qazaqtarynyń úshinshi bas qosýy bolatyn, dep jazady alashtanýshy apamyz Dametken Súleımenova. Iаkı, Alǵashqy sıez 1917 jyly 19-22 sáýir aralyǵynda Oral qalasynda ótse, ekinshisi sıez osy jyldyń maýsym aıynyń basynda Oıylda ótken eken.
Bul retki úshinshi sezdi shalǵaıda jatqan Qaratóbede ótkizýge basty sebep, osy tusta Oral orys-kazaktary qaladaǵy memlekettik bank pen azyq-túlik qoımasyn, aýrýhanalarǵa deıin túgel qarýly kúshpen basyp alsa, Orynbor-Tashkent temirjoly bolshevıkterdiń baqylaýyna ótip ketti. Osy alaǵaı-bulaǵaıda Semeıdegi ortalyqtan qol úzip qalǵan kúnbatys alashordashylary kezekti jıyndy qaýipsiz orta qalyń qazaq ishinde uıymdastyrýdy qolaı kórgen syńaıly.
О́ńir týmasy jas zertteýshi Ertaı Bımuhanovtyń deregine súıensek, tarıhı jıyndy uıymdastyrýshylar: Jaћansha Dosmuhamedov (zańger), Halel Dosmuhamedov (dáriger), Aspandııar Kenjın (muǵalim), Esenǵalı Qosbolatov (dáriger), H.Merǵalıev, Sálimgereı Qaratileýov (agronom), Moldaǵalı Joldybaev (muǵalim), Isa Qashqynbaev (dáriger), Nurǵalı Ipaǵanbetov (dáriger), Qýanaı Qosdáýletov qazireti, bolys Salyq Omarov, Tólegen Imanǵazıev (muǵalim), Qýanysháli Tináshuly, Esqalı Baltauly t.b. tulǵalar ekenin aıtady.
Sondaı-aq atalmysh taqyrypty uzaq jyl zerttegen, baıyrǵy jýrnalıst, ólketanýshy marqum Qaıyrjan Hasanov aǵamyz jazyp qaldyrǵan málimetke júginsek, sıezge qara qazaqtyń qamy úshin qaıǵy jegen arystar, naqtyraq aıtqanda elge tanymal bedeldi, bıligi júrip turǵan atqaminerler men din ıeleri, buqara syılaıtyn aqsaqaldar shaqyrylǵan edi deıdi. Qonaqtardy kútip alý, olardy as-sýmen qamdaý jaıyn Jympıty ýezine qarasty Sabynkól bolysy Makar Tókeshov pen jergilikti poshta bastyǵy Sátttiǵalı Qutqojın bastatqan atqaminerler atqaryp shyqqan eken. Ataqty batyr Syrym Datulynyń shóberesi Salyq Omaruly jıynǵa qatysýshylardyń barys-kelis, júris-turysyna arnap 200 bas jylqy bergen kórinedi. Jıyndy ótkizýge ortalyqtan shalǵaılaý shetkeri bıikteý dóńniń ústinde ornalasqan tara Shárip degen kisi saldyrǵan meshit úıi tańdap alynǵan eken.
Bul bas qosý jaıly jazýshy Sáken Seıfýllın 1927 jyly jaryq kórgen «Tar jol, taıǵaq keshý» romanynyń alǵashqy basylymynda: «Qaratóbede bolǵan sıezge Oral oblysynyń bar oqyǵan qazaqtary jınaldy. Bastyqtary – eki Dosmuqanbetuly. Sez meshitte ótti. Meshit lyq tolǵan adam. Úı ishi ábden býlyqty. Esik berik. Sıezge kire almaǵan jaı buqara halyq antalap meshitti qorshap alǵan. Ashyq terezelerden bastaryn suǵyp, talas sózderdi tyńdady. Qaralatyn máselelerdiń zory: ásker jasaý, úkimet qurý, úkimetke qarajat aqsha jınaý. Ásker jasaýǵa, úkimet qurýǵa qarsy sóz bolǵan joq...» degen málimetti keltiredi.
Oraıy kelgende aıtap óteıik, jıyn ótken meshit munarasy 1919 jyldary Keńes ókimeti ornaǵannan keıin qulatylyp, ǵımarattyń úlken bólegi klýb, shaǵyn bólmeleri kitaphanaǵa aınalǵan. Al qasyndaǵy medirese úıine komsomol ıacheıkasy ornalasypty. Soǵys jyldary (1942 j) meshit úıi aýdandyq áskerı komıssarıatqa laıyqtalyp, kishireıtilipti. 1962 jyly jeke adamdarǵa turǵyn úı retinde menshikke berilgen. Osy bir tarıhı nysannyń foto-sulbasyn ólketanýshy Qaıyrjan Hasanov aǵamyz saqtap qalyp, búgingge jetkizgen.
Sodan 2013 jyly qarasha aıynda qalamger Q.Hasanovtyń at salysýymen «Qaratóbede sıezi» ótken orynǵa bıiktigi 2,5 metr granıt tastan eskertkish taqta ornatylyp, onyń qasbetine: «Ult teńdigin jalaý etip, qazaq halqynyń jarqyn bolashaǵy úshin táýelsiz el bolý jolynda janyn pıda etken Alash qaıratkerleriniń rýhyna arnalady» degen mánde sózder bádizdelgen.
****
Qarańyz... arada týra bir ǵasyr ótkende Qaratóbede ótken tarıh qaıta jańǵyrdy. Naqty aıtsaq, ótken jyldyń sońǵy aptasynda kindik qany osy aýylda tamǵan Erjan jáne Nurjan Hasanov atty aǵaıyndy azamattar ǵasyr buryn sıez ótken eski meshittiń ornyna «Alash jáne Qaıyrjan Hasanovtyń tarıhı-ólketaný mýzeıi» atty keremet nysan turǵyzdy.
Igi iske uıytqy bolǵan týmalastar, Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty baǵdarlamalyq maqalasynda «Týǵan jerge, onyń mádenıeti men salt-dástúrlerine aıryqsha ińkárlikpen atsalysý – shynaıy patrıotızmniń mańyzdy kórinisteriniń biri» dep atap ótilgendeı, «Týǵan jerge týyńdy tik» jobasy aıasynda atqarylǵan sharýa degendi aıtady. Rasynda, «Sen janbasań lapyldap, Men janbasam lapyldap, Siz janbasaq lapyldap, Aspan qalaı ashylmaq» dep túrik aqyny Nazym Hıkmet aıtqandaı, aǵaıyndylardyń bul isin aýdan ákimi Janat Asantaev bastaǵan el-jurt zor yqylaspen qabyl aldy.
Mańyzdy sharanyń tusaýkeser rásimine shaqyrylǵan qadirli qonaqtar qatarynda marqum qalamgerdiń jary jary Yrysty Kákimqyzy, alashtanýshy Dámetken Súleımenova, Qostanaı oblystyq Y.Altynsarın memorıaldyq mýzeıiniń dırektory Marǵulan Ospanov, ybyraıtanýshy Roza Qýanova, aýdannyń qurmetti azamaty Tilekqabyl Saǵynuly, aqyn Sholpan Qydyrnııazova, Abaı Shynybekuly, tanymal jýrnalıst-fotograf Rafhat Halelov, oblystyq ólketaný mýzeıi dırektorynyń orynbasary Ajar Berikqalıeva jáne osy joldardyń avtory bizde boldyq.
Jańadan boı kótergen mýzeıdiń kólemi 500 sharshy metr. Tórt úlken zaldan turady. Olar: at shaptyrym kórme zaly, Alash zaly, ólkentanýshy Qaıyrjan Hasanov zaly jáne T.Imanǵazıev atyndaǵy májilis zaly. Al kireberistegi postament ústinde alty baldaqty qazaqy oıýmen kómkerilgen shańyraq ornalasypty. «Bul halqymyzdyń birligi «Alty Alash» uǵymynyń sımvolıkasy» deıdi Erjan Qaıyrjanuly. Aıtsa aıtqandaı, nysannyń kógildir logotıpi kók tý tústes bolsa, ekspozısııadan oryn alǵan jádigerler zamanaýı úrdiste sıfrly formatpen ınteraktıvti aqparattyq termınal – ámbebap-transfomer arqyly jasalǵany tań qaldyrdy. Mundaı kórme zaldary jyljymaly elektrondy mýzeı óńirlerde joq deýge bolady.
Ásirese, mýzeı eksponatyndaǵy «Qaratóbe sezi» ótken meshittiń maketi erekshe. Shap-shaǵyn meshit-úıdiń terezesinen úńilseńiz bir ǵasyr buryn ótken jıynnyń kýási bolasyz. Iаǵnı, tarıhı qujattarǵa negizdeı otyryp sıez barysy jaıly oqıǵany 3D kózildirigimen dál sol kezde, sol jerde turǵandaı tamashalaısyz.
Al Hasanov zalynda qalamgerdiń jeke kabıneti hám tutynǵan zattarynyń syrtynda, ólketanýshylyq zetteýleri sonymen qatar, Qaratóbeniń kıeli jerleriniń ınteraktıvti AR kartasy ornalasypty. Bul ınnovasııalyq kartaǵa qoldaǵy uıaly telefondy jaqyndatsańyz qalamger týyndylarymen tanysyp qana qoımaı, aýdannyń qasıeti nysandary: Muhıt Meralyuly zıraty, Dáýqara batyr qorymy, Qarataý bı kesenesi,Uzaq kúıshi kesenesi jaıly aqparǵa qanyǵasyz.
Sýretterdi túsirgen: Rafhat Halelov
