Mindetti áleýmettik saqtandyrý – áleýetti arttyrý

Elimizde mindetti áleýmettik saqtandyrý júıesin damytý álbette kún tártibinen túspeıtin kókeıkesti máseleniń biri. Osy oraıda onyń búkil qoǵam úshin qanshalyqty mańyzdy ekendigin bilý maqsatynda «Memlekettik áleýmettik saqtandyrý qory» aksıonerlik qoǵamynyń prezıdenti Almas QURMA­NOV­PEN áńgimelesýdiń sáti tústi.

– Almas Muhamedkárimuly, álemde ártúrli áleýmettik qamsyzdandyrý júıeleriniń bar ekeni belgili. Qazirde Qazaqstanda halyqty áleýmettik qorǵaýdyń qandaı júıesi qoldanylýda?

Elimizde mindetti áleýmettik saqtandyrý júıesin damytý álbette kún tártibinen túspeıtin kókeıkesti máseleniń biri. Osy oraıda onyń búkil qoǵam úshin qanshalyqty mańyzdy ekendigin bilý maqsatynda «Memlekettik áleýmettik saqtandyrý qory» aksıonerlik qoǵamynyń prezıdenti Almas QURMA­NOV­PEN áńgimelesýdiń sáti tústi.

– Almas Muhamedkárimuly, álemde ártúrli áleýmettik qamsyzdandyrý júıeleriniń bar ekeni belgili. Qazirde Qazaqstanda halyqty áleýmettik qorǵaýdyń qandaı júıesi qoldanylýda?

– Jalpy, Qazaqstandaǵy halyqty áleýmettik qorǵaý júıesi – áleýmettik saqtandyrý júıesi men memlekettik áleýmettik qamsyzdandyrýdy biriktiretin, ózin áleýmettik qorǵaý úshin azamattardyń jeke jaýapkershiligi men jumys berý­shilerdiń jáne memlekettiń yntymaqty jaýapkershiligi qaǵıdattaryna qurylǵan.

Qazaqstan Respýblıkasynyń Kons­tıtýsııasymen árbir azamatqa jalaqynyń tómengi mólsheri, jasyna qaraı áleýmettik qamsyzdandyrý, aýrý jaǵdaıyna, múge­dektigine, asyraýshysynan aıyrylýyna jáne basqa da zańdyq negizder boıynsha áleýmettik qamsyzdandyrylýǵa kepildik beriledi. Osyǵan baılanys­ty áleýmettik qater týǵan jaǵdaıda azamattarǵa onyń jumys isteý-istemeýine baılanyssyz memlekettik bazalyq áleýmettik jár­­dem­aqylar men zeınetaqylar taǵaıyndalady.

Jumys isteıtin halyq jınaqtaýshy zeınetaqy júıesimen jáne mindetti áleý­mettik saqtandyrý júıesimen qamtyl­ǵan. Áleýmettik táýekel týǵan jaǵdaıda áleýmettik tólemderdiń mólsheri saqtan­dyrylǵan jalaqysyna jáne júıege qatysý ótiline baılanysty bolady.

Sonymen qatar, halyq óz ómirin, otbasy múshelerin jeke saqtandyrý uıymdarynda «ómirdi saqtandyrý» salasy boıynsha erikti saqtandyra alady. Mysaly, erikti zeınetaqy jarnalary esebinen saqtandyrý ónimderiniń túrleri boıynsha (ata-analardyń, balalardyń ómirin saqtandyrý, balalardy oqytý jáne t.b.).

– Jalpy, áleýmettik saqtandyrý ne úshin kerek, kóptegen adamdar muny ózderine eshqandaı qaýip-qater bolmaıdy degen úmitpen artyq aqsha jumsaý dep oılaıdy?

– Bizde halyq áleýmettik saqtandyrý júıesiniń paıdasy týraly áli de tolyq bilmeıdi. Shetelde – saqtandyrý degenimiz tutastaı mádenıet. Iаǵnı, joǵary jalaqy alatyn adamdar ózderiniń aldaǵy ómirin laıyqty tabyspen qamtamasyz etkileri keledi, sondyqtan da saqtandyrý kompanııalaryna shart jasasý úshin erikti túrde júginedi. Zeınetkerlikke shyqqannan keıin shart boıynsha aýdarǵan qarjysymen ózin qanshalyqty qamtamasyz etse, sonsha zeınetaqy alatyn bolady. Demek, azamat buǵan ózine laıyqty ómirdi qamtamasyz etý úshin barady. Árıne, saqtandyrý mádenıetin damytý sharttarynyń biri – ol azamattardyń tabysyn arttyrý arqyly halyqtyń ómir súrý deńgeıin kóterý. Jalpy alǵanda bir adamnyń bolashaǵyn ınvestısııalaý mádenıeti men ómir súrý deńgeıi boıynsha tutastaı memlekettiń damý deńgeıin aıqyndaýǵa bolady.

– Elimizdiń áleýmettik qorǵaý júıe­sindegi mindetti áleýmettik saqtan­dyrý­dyń róli qandaı?

– Áleýmettik qamsyzdandyrýdyń jańa standartyna ótý 2004 jyly jalǵyz aksıoneri jáne quryltaıshysy memleket bolyp tabylatyn, aksıonerlik qoǵam túrindegi Memlekettik áleýmettik saqtandyrý qorynyń (Qor) qurylýyna sebepshi boldy. Qor áleýmettik aýdarymdardy shoǵyrlandyrýdy jáne áleýmettik qater týǵan jaǵdaıda mindetti áleýmettik saqtandyrý júıesiniń qatysýshylaryna áleýmettik tólemderdi tóleýdi júzege asyrady.

Qazaqstanda mindetti áleýmettik saq­tandyrý jumys isteıtin halyqty áleý­mettik qamsyzdandyrýdyń qosymsha túri retinde 2005 jyldyń 1 qańtarynan bastap engizildi.

– Qordan qandaı áleýmettik tólemder tólenedi?

– Jumys berýshiler olar úshin Qorǵa áleýmettik aýdarymdar tólegen jumys isteıtin halyq Qordan áleýmettik tólem alýshy bolyp tabylady.

2005 jyldyń 1 qańtarynan bastap Qordan eńbek etý qabiletinen aıyrylýy, asyraýshysynan aıyrylýy, jumysynan aıyrylýy (jumyssyzdyqqa járdemaqy) jaǵdaılaryna áleýmettik tólemder tólenip keledi.

Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń 2007 jylǵy 28 qańtardaǵy «Jańa álemdegi jańa Qazaqstan» atty Qazaqstan halqyna arnaǵan Joldaýyn júzege asyrý aıasynda 2008 jyldyń 1 qańtarynan bastap ana men balany mindetti áleýmettik saqtandyrý engizildi. Osyǵan baılanysty Qordan:

- júktiligine jáne bosanýyna, jańa týǵan balany (balalardy) asyrap alýyna;

- bir jasqa tolǵanǵa deıingi bala kútimine baılanysty áleýmettik tólemder taǵaıyndalady.

Eńbek etý qabiletinen aıyrylýy, jumysynan aıyrylýy jaǵdaılaryna jáne ana men balany qorǵaýǵa Qordan taǵaıyndaıtyn áleýmettik tólemderden mindetti zeınetaqy jarnalary ustalady jáne Biryńǵaı jınaqtaýshy zeınetaqy qoryna aýdarylady.

– Mindetti áleýmettik saqtandyrý kimder úshin mindetti bolyp tabylady?

– Jumys isteıtin zeınetkerlerdi qospaǵanda, Qazaqstan Respýblıkasynyń aýmaǵynda turaqty turatyn jáne tabys ákeletin qyzmetti júzege asyratyn azamattyǵy joq adamdardy qosa alǵanda, barlyq qyzmetkerler mindetti áleýmettik saqtandyrýǵa jatady.

Halyqtyń jumysqa ornalasýy kezinde jumys berýshimen kelisimshart jasaýy óte mańyzdy, óıtkeni, mundaı jaǵdaıda jumys berýshi Qorǵa aı saıynǵy áleýmettik aýdarymdardyń ýaqtyly jáne tolyq tólenýine jaýapty bolady.

Mysaly, eńbek etý qabiletinen aıyrylýy jáne asyraýshysynan aıyrylýy jaǵdaıyna áleýmettik táýekel týǵan jaǵdaıda, adam úsh jerden áleýmettik kómek alady: birinshi – respýblıkalyq bıýdjet qarjysy esebinen memlekettik járdemaqy; ekinshi – Qordyń qarajaty esebinen áleýmettik tólemder, úshinshi – «ómirdi saqtandyrý» salasy boıynsha jeke saqtandyrý kompanııalary qarjysy esebinen tólenetin saqtandyrý tólemderi (eger jumys berýshimen óndiriste jazataıym oqıǵalardan mindetti saqtandyrý sharty jasalǵan bolsa) nemese jumys berýshiden (eger jumys berýshimen óndiriste jazataıym oqıǵalardan mindetti saqtandyrý sharty jasalmaǵan bolsa).

– Qorǵa tólenetin áleýmettik aýdarym­dardyń mólsherlemesi qandaı. Osy jó­ninde tarqatyp ótseńiz?

– Jumys berýshiler jáne (nemese) ózin-ózi jumyspen qamtyǵan tulǵalar Qorǵa áleýmettik aýdarymdardy tóleýshiler bolyp tabylady. «Mindetti áleýmettik saqtandyrý týraly» Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańyna sáıkes ózin-ózi jumyspen qamtyǵan tulǵalarǵa salyq organdarynda resmı tir­kelgen, jeke kásipkerler, jeke notarıýs­tar, jeke sot oryndaýshylary, advokattar jatady.

Áleýmettik aýdarymdardyń mólsher­lemesi qyzmetkerdiń aı saıynǵy tabysynyń 5%-yn quraıdy. Áleýmettik aýdarymdar tólenetin tabystyń eń joǵarǵy jáne eń tómengi shegi belgilengen. Áleýmettik aýdarymdardyń eń tómengi mólsheri tıisti qarjy jylyna respýblıkalyq bıýdjet týraly Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańymen belgilengen eń tómengi jalaqy mólsheriniń (budan ári – ETJ) 5 % kem bolmaýy kerek, al eń joǵarǵy mólsheri 10 eselengen ETJ kóleminiń 5 % artyq bolmaýy ke­rek. Áleýmettik saqtandyrý boıynsha saq­tandyrý aýdarymdary tólenetin tabysqa shekteý belgileý halyqaralyq tájirıbede ke­ńinen qoldanylady, osylaısha memleket halyqty ortasha tabys deńgeıinde áleý­mettik qamsyzdandyrýǵa kepildik beredi.

Tóleýshilerdiń áleýmettik aýdarymdardy ýaqytynda jáne tolyq tóleýi áleýmettik qater týǵan jaǵdaıda táýekelge ushyraǵan adamǵa zańmen kózdelgen Qordan tólenetin áleýmettik tólemniń tıisti deńgeıin qamta­masyz etedi.

Sondaı-aq aı saıynǵy áleýmettik aýdarymdar qyzmetkerdiń jalaqysynan ustalmaıdy, ol jumys berýshiniń qarjysy esebinen tólenedi.

– Áleýmettik aýdarymdar qaıda jınalady? Olar sóıtip, nege jumsalady? Olardyń saqtalýyna qandaı da bir kepildik bar ma?

– Árıne, áleýmettik aýdarymdar Zeı­net­aqy tóleý jónindegi memlekettik or­talyq arqyly, olardyń túsýi boıynsha derbestendirilgen esep júrgizilgen soń Qordyń banktik shotyna túsedi. Qordyń aktıvteri tek qana áleýmettik tólemderdi tóleýge jáne ýaqytsha bos qarjyny qarjy quraldaryna ornalastyrýǵa jumsalady.

Qordyń ınvestısııalyq qyzmetin, ti­zimin Qazaqstan Respýblıkasynyń Úki­­meti aıqyndaıtyn Qordyń aktıvterin or­nalastyrý jolymen Ulttyq Bank júrgizedi. Negizgi qarjy quraldary – Qarjy mınıstrligi aınalysqa shyǵaratyn memlekettik baǵaly qaǵazdar jáne Ulttyq Banktiń notalary. Osylaısha, qazirgi ýaqytta Qor aktıvteri ekonomıka men qoǵamdy damytýǵa ornalastyrylǵan ınstıtýsıonaldy ınvestor bolyp tabylady.

– Qazirgi kúnge Qordan tólengen áleý­mettik tólemderdiń kólemi qandaı bolyp otyr?

– Jalpy 2005-2012 jyldary áleý­mettik qaterlerdiń barlyq túrleri boıynsha Qordan 285 mlrd.-tan asa teńge áleý­mettik tólemder tólendi, onyń ishinde 264 mlrd.teńge nemese 93 % ana men balany qol­daý boıynsha áleýmettik tólemderge jumsaldy.

Bul rette, áleýmettik tólemderdiń eki túri uzaq merzimdi bolyp tabylatynyn atap ótken jón. Mysaly, eger jumysshyǵa 25 jasynda múgedektik sheksiz merzimge belgilense, onda áleýmettik tólemder oǵan 40 jyl boıy Qor esebinen zeınetaqy jasyna jetkenge deıin tólenedi. Sondaı-aq, eger jumysshy qaıtys bolsa jáne onyń 1 jasqa tolmaǵan balasy qalsa, onda asyraýyndaǵy jan retinde 18 jasqa tolǵanǵa deıin Qordan áleýmettik tólem tólenedi, joǵary bilim ornynyń kúndizgi bóliminde oqyǵan jaǵdaıda 23 jasqa tolǵanǵa deıin tólenedi.

Aıtylyp otyrǵan uzaq merzimdi áleý­mettik tólemderdiń satyp alý qabilettiligin saqtaý maqsatynda jyl saıyn Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń qaýlysyna sáıkes áleýmettik tólemderdiń kólemi artyp otyrady.

– Halyq arasynda aqparattyq-tú­sindirý jumysy qalaısha júrgiziledi? Qordan áleýmettik tólemder alýǵa qu­qyǵy baryn bilmeıtin azamattar bolýy  múmkin emes pe?

– Qor buqaralyq aqparat quraldary arqyly júrgiziletin, mindetti áleýmettik saqtandyrý máseleleri jónindegi aqpa­rattyq-túsindirý jumystaryna úlken mán beredi. Bul rette, radıoarnalarda aýdıorolıkter, telearnalarda beınerolıkter jáne derekti fılmder orlastyrylady, sonymen qatar jeke tulǵalar men zańdy tulǵalar arasynda býkletter, paraqshalar, plakattar keńinen taratylýda. Qor memlekettik organdardyń, jumys berýshilerdiń jáne halyqtyń ókilderiniń qatysýymen óńirlerde mindetti áleýmettik saqtandyrý máseleleri jóninde semınarlar, dóńgelek ústelder men konferensııalar uıymdastyryp ótkizedi.

Osyǵan qosa, azamattardyń Qazaq­stan­daǵy mindetti áleýmettik saqtandyrý salasy boıynsha álemniń kez kelgen jeri­nen www.gfss.kz saıtyna kirip qajetti suraq­tarǵa jaýap alý múmkindigi bar.

Sonymen qatar, Zeınetaqy tóleý jó­nin­degi ortalyqtyń jáne aýmaqtyq baqy­laý jáne áleýmettik qorǵaý depar­ta­ment­teriniń qyzmetkerleri áleýmettik qor­­ǵaý máseleleri boıynsha aqparattyq-túsin­dirý, onyń ishinde mindetti áleýmettik saq­tandyrý máseleleri jóninde keń aýqym­dy jumystar júrgizedi.

Áleýmettik saladaǵy jumys bizdi ár­bir ótinishke túsinistikpen qaraýǵa jáne mindetti áleýmettik saqtandyrý júıesiniń mańyzdylyǵyn árbir adamǵa jetkilikti túrde túsindirýge mindetteıdi.

– Almas Muhamedkárimuly, endi áńgi­meni áleýmettik saqtandyrý júıesiniń bo­la­shaǵy qandaı degen suraqpen túıin­desek.

– QR Konstıtýsııasynyń normalaryn oryndap saqtaýmen jáne Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń «Qazaqstan-2050» Strategııasy – qalyptasqan memlekettiń jańa saıası baǵyty» atty Qazaqstan halqyna ar­naǵan Joldaýynda jáne Elbasynyń «Áleý­mettik jańǵyrtý: «Jalpyǵa Or­taq Eń­bek Qoǵamyna qaraı 20 qadam» maqalasynda qoıylǵan mindetter men talaptardy júzege asyrý turǵysynda memleket saıasatynyń basty basymdyǵy adam kapıtalynyń damýy, halyqtyń ómir súrý deńgeıi men sapasynyń ósýi bolyp sanalady. Osy maqsatta iske asyrylatyn áleýmettik baǵdarlamalar – jumyspen qamtýdy saqtaýǵa, tabys kólemin arttyrýǵa, halyqty áleýmettik qorǵaýǵa jáne masyldyqty joıýǵa baǵyttalǵan.

Mindetti áleýmettik saqtandyrýdyń keleshektegi negizgi mindetteri – áleý­met­­tik saqtandyrýdyń qarjylyq turaq­tylyǵyn qamtamasyz etý, jalpyǵa tanyl­ǵan saqtandyrýdyń qaǵıdattaryn saq­taý, satyp alý qabileti eskerile otyryp, uzaq merzimdi negizdegi áleýmettik tólem­derdiń teńgerilimin qamtamasyz etý, Qor aktıvterin ınvestısııalyq basqarýdaǵy tıimdiligin arttyrý, mindetti áleýmettik saqtandyrýdyń uıymdastyrýshylyq-fýnksıonaldyq modelin jaqsartý jáne mindetti áleýmettik saqtandyrý júıesimen halyqtyń qanaǵattandyrylýyn arttyrý bolyp tabylady. Mine, sonda ǵana áleýmettiń áleýeti arta túsetini sózsiz.

– Áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken

Marat AQQUL,

«Egemen Qazaqstan».