Alysqa barmaı-aq, aldymen qazaq baspasózin kózben sholaıyq. «Egemen»-men qurdas basylymdar óz elimizde de birnesheý. Jaqynda ǵana ǵasyr toıyn toılaǵandar qatarynda «Jetisý», «Ekspress K» gazetteri bar. 100 jyldyǵy 2012 jyly atalyp ótilgen qazaq baspasóziniń temirqazyqtary – «Qazaq», «Aıqap» gazetteri.
Jalpy, gazet degen túsinik XVI ǵasyrdyń bel ortasynda qalyptasty. Venesııa turǵyndary qolmen jańalyq jazyp, taratyp otyrǵan. Italııa men Eýropadaǵy saıası jaǵdaı, maıdannan kelgen habar apta saıyn halyqqa jol tartyp turǵan. Odan keıin 1609 jyly Germanııada alǵashqy basylǵan gazet shyǵady. Al aǵylshyn úkimeti senzýraǵa qatysty erejelerdi jeńildetken soń, Londonda baspasózge suranys artyp, tipti muhıttyń ar jaǵyndaǵy Boston men Fıladelfııada da óris aldy.
Byltyr 100 jyldyq mereıtoı qarsańynda redaksııamyzǵa Túrkııanyń Cumhuriyet gazetiniń tilshisi Iklım О́ngel qonaqqa kelip, basylym tarıhymen tanysa júrip, ózi qyzmet etetin BAQ týraly aıtyp bergen bolatyn. 1924 jyly jaryq kóre bastaǵan Cumhuriyet gazetiniń atyn Mustafa Kemal Atatúrk qoıǵan. Qazaqsha «Respýblıka» dep aýdarylatyn gazet sol jyldan beri memleket múddesine qyzmet etip keledi. Gazettiń qazyǵyn qaqqan – Iýnýs Nadı Abalyoǵly. О́zderi «Túrkııadaǵy durys aqparattyń qaınar kózi, kúndelikti aqparat ta, jedel aqparat ta – bizdiń gazette» dep maqtanatyn basylymdy búginderi Aıkýt Kúchúkkaıa basqarady. Baýyrlas eldiń basylymy búginge deıin 34 811 nómir basyp shyǵarǵan.
Túrkııanyń bas basylymy Mustafa Kemal Atatúrkpen baılanystyrylady. Onyń tusynda «Jańa kún» atymen shyqqan gazet ult kóseminiń ıdeologııasyn dáriptep, onymen suhbattar jarııalaǵan. Bir kezderi gazettiń fransýz tilindegi nusqasy da bolǵan. 1925 jyldary túrik halqy Le Republique gazetin de qolǵa alyp otyrǵan. Búginde Túrkııanyń bas basylymy sanalatyn «Respýblıka» gazeti 2023 jyly ǵasyrlyq toıyn toılaıdy.
Odan bólek, bıyl 100 jyldyǵyn toılaıtyn taǵy bir túrik gazeti bar. «Resmı gazet» dep atalatyn únparaq basylyp shyqqan alǵashqy sanynan bastap eldegi zańdar men resmı málimdemelerdi halyqqa jetkizý, túsindirýmen aınalysady. Osy mindetti moınyna alǵan eldegi jalǵyz basylym osy – «Resmı gazet» kórinedi.
Áýelde Nıý-Iork jumysshylarynyń tili men kózi sanalǵan New York Daily News – «Egemen»-niń qurdasy. «Bizdiń jumys – adamdarǵa kómektesý, halyqqa habar jetkizý» dep maqsatyn aıqyn bildirgen basylym Pýlıtser júldesiniń 10 dúrkin laýreaty. 2017 jyly gazet tilshisi Sara Raılı polısııa qyzmetkerleriniń kedeı otbasylarǵa jasaǵan dıskrımınasııasyn áshkerelegen. Qoǵamdaǵy ózekti máselelerdi jazyp qana qoımaı, ony sheshýdi de mindeti sanaıtyn gazet – AQSh-taǵy tabloıd formatynda basylyp shyqqan alǵashqy gazet. Búginde Nıý-Iorktaǵy úzdik 10 basylymnyń biri. Áýelde bul joba baspagerlerge esh paıda ákelmegen. Gazet tek metroda oqylatyn bolǵandyqtan, menshik ıeleri shyǵynǵa ushyraǵan. Sol kezde 26 myńnan astam tırajben basylyp otyrǵan gazet qazirgi kezde álemniń úzdik basylymdarynyń kóshin bastap tur. Qazir kún saıyn 515 165 dana tırajben jaryq kóredi.
Zaman ózgerip, múddeler aıqasy órshı túsken saıyn basylymdar mindeti basqa arnaǵa aýa bastady. XVIII-XIX ǵasyrlarda gazet tek aqparat taratý quraly emes, belgili bir partııalardyń, uıymdardyń ıdeologııasyn dáripteýshi kúshke aınaldy. Oǵan Anglııadaǵy oqıǵalar kýá. Sol jyldary myqty basylymnyń biri sanalatyn The Times-ti baqýatty otbasydan shyqqan Djon Djeıkob Estor satyp alyp, Adolf Gıtlerdiń saıasaty týraly jaza bastady. Jazǵanda qalaı, qoldaýyn ashyq bildirdi. Gazettiń redaktory Djoffreı Doýson sol kezdegi premer-mınıstr Nevıll Chemberlenmen dostyǵyn paıdalanyp, eldegi saıası sheshimderge yqpal etip otyrdy. Sonyń nátıjesinde Anglııa Mıýnhen kelisimine qol qoıdy. Bul baspasóz jumysyna, baǵytyna qatty áser etti. Aqshasy bar partııalar óz aldyna gazet shyǵarýǵa áýestenip aldy. Osylaısha, Anglııada «Egemen»-niń taǵy birneshe qurdasy paıda boldy.
1919 jyly baspasóz taǵy bir gazetpen tolyǵady. AQSh-taǵy Mıchıgan shtatynan Daily Globe gazeti jaryq kóredi. Wisconsin Newspaper qaýymdastyǵynyń quramyna kiretin basylym – 2001 jyly 11 qyrkúıektegi terrorlyq akt kezinde jedel aqparat taratqandardyń biri. Búginde basylymdy aqyly jazylym negizinde ǵana oqı alasyz. Jazylýshylar sany ájepteýir. Redaksııanyń Mıchıgannan Vashıngtonǵa qonys aýdarǵanyna da biraz boldy. Negizin qalaýshy Norman Blek gazetti tanystyrý kezinde «Men AQSh-taǵy eń úzdik gazettiń negizin qalap jatqanyma senimdimin» degen bolatyn.
Azııa baspasózine kelsek, «Egemen» negizi qalanǵan jyldary Japonııa bıliginde Esıhıto ımperator bılik etken kez edi. Tarıhta ol ústemdik etken 1912-1926 jyldar arasynda baspasózge erkindik berilip, sóz bostandyǵy men baspasóz erkindigi boldy degen aqparat bar. Degenmen dál osy shaq japon baspasózinde «eń qatal» kezeń retinde este qalǵan. О́ıtkeni úkimettiń bıýrokratııasyn synaǵan basylymdar memlekettiń baqylaýyna ilikken. Tek 1951 jyly ǵana Japonııa baspasózi erkindikke ıe bolady. Osylaısha búgingi Japon Konstıtýsııasyndaǵy baspasóz erkindigine qatysty 21-bap paıda bolǵan. Al sheteldegi qurdas basylymǵa kelsek, 1928 jyly Shimbun Akahata gazeti jaryq kóredi. Áli kúnge deıin jumysyn jalǵastyryp kele jatqan gazettiń ataýy «Qyzyl tý» degen maǵyna beredi. Ataýy habar berip turǵandaı, kezinde Japon Kommýnıstik partııasynyń bastamasymen basylǵan únparaq qazir kúndelikti jáne aptalyq negizde shyǵyp turady. Gazettiń búgingi Japonııa qoǵamyndaǵy alar orny erekshe. Beıjiń, Berlın, Kaır, London, Mehıko, Hanoı, Máskeý, Nıý-Delı, Parıj ben Vashıngton syndy álemdik astanalarda tilshileri bar. Tırajy mıllıonnan asyp túsedi. Aǵylshyn tilindegi aptalyq nusqasy bar.
Kórshiles Reseıde basylatyn «Slovo» gazetin de úzeńgilester qataryna qosýǵa bolady. Byltyr jaryq kórgenine bir ǵasyr bolǵan jastar gazeti de «Egemen» sııaqty ataýyn birneshe ret ózgertken. Gazet ıemdengen «Jas kommýnıst», «Taý jastary», «Jas bolshevık», «Jas kommýnıst» ataýlary elde ústemdik etken ıdeologııadan habar beredi. Búginde reseılik BAQ-tyń maıtalmandaryna aınalǵan talaı daryn alǵashqy qadamyn osy gazetten bastaǵan desedi. О́ıtkeni gazettiń negizgi jazýshylary – oqýshylar men stýdentter. Tırajy – 90 myń dana.
Qazir áńgime gazetter taǵdyryna tirelgende qoǵam pikiri ekige bólinedi. Biri eskiden qutylyp, jańaǵa kóshý kerek dese, ekinshisi tarıhyn tereńge jaıǵan basylymdardyń jumysyn toqtatý qate degen oı aıtady. Sarapshylar «Sıfrly aqparatty ózgertý áp-sátte, onyń ústine alatyn oryndy oılańyz. Al basylymdar – ótkennen aqparat beretin jalǵyz derekkóz» degen pikir aıtady. Joǵaryda atap ótken sheteldik basylymdardyń búgingi jaı-kúıi men tırajy shetelde gazetke degen suranystyń azaımaǵanyn kórsetip otyr.
