Toıdan sońǵy oı

Biz biletin sondaı toılar aqynnyń 100, 125, 150 endi, mine 175 jyldyǵy. Shyndyǵyn aıtý kerek, halyq bıyl da myńdaǵan úı tigip, asta-tók dastar­qanyn jaıyp, at shaptyryp, qyz qýdy­ratyn, balýan kúrestirip, alaman aıtys jasaıtyn torqaly toıdy tosty. «So­naý alapaty aıyǵyp bitpegen 1945 jyly da tarıhta qalatyndaı tamasha toı jasaǵan qazaq halqy «qoı ústine boztorǵaı jumyrtqalaǵan» myna zamanda da aıanyp qalmas, baryn salyp, bazaryn shalqytar» dep oılaǵan. Onyń ústine eli­mizdiń Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev jumysyn bastar-bastamastan Abaı eline kelip, aqsaqaldardyń aq batasyn alyp, aqynnyń 175 jyldyǵyn atap ótý jónindegi Jarlyǵyna da qol qoıyp jiber­gen.

Shyndyǵyn aıtaıyn, óz basym is-sharamen tanysqannan-aq eki-ushty oıda otyrdym. Aınalasy bes-alty aı aıasyna syıa qoımaıtyn qyrýar sharýalar sanama kúdik uıalata bastady. Ási­rese, Qaraýyl aýylynda 20-dan astam tur­ǵyn úı salý, jańa modýldi mektep tur­ǵyzý, Aqshoqyda Qunanbaı qajy mura­jaıyn ashý, aýdan ortalyǵynda Abaı saıabaǵyn salý, Jıdebaıdyń sıpaty men turpatyn bútindeı ózgertip, jańa mazmunǵa keltirý sııaqty ári uzaq ýaqytty, ári qyrýar qarjyny kerek ete­tin sharýalardy az merzimde atqaryp, aıaqtaý aqylǵa syıa qoımaıtyndaı edi. Aıta keteıin, bul kez dúnıe júzin jalyn­daı sharpyp jalmańdap kelgen, ajal qursaýy – koronavırýstyń áli elimizge dendep ene qoımaǵan shaǵy bolatyn. «Nar táýekel» destik. At shaptyryp, báıge uıym­dastyratyn, balýan beldestirip, aıtys ta ja­saıtyn boldyq. Munyń syrtynda jer-jerde ǵylymı konferensııalar, ártúrli chelendjder uıymdastyryp, Abaı jó­nindegi jańa zertteýlerge jarqyn jol ashý, Abaıtanýshy ǵalymdardyń kitaptaryn shyǵarý máseleleri de qoz­ǵalyp, atqarylatyn is-sharalarǵa qosy­lyp jatty. Tipti Prezıdentimizdiń ózi bas bolyp, respýblıkalyq teledıdardan Abaı óleńderin jatqa oqýdan jarys ta uıymdas­tyryp jibergen.

Kenet! Shaıdaı ashyq aspannan tóbe­miz­ge jaı túskendeı boldyq ta qaldyq.

Koronavırýs! Atyń óshkir alapat bizge de kelip jetti. Ne isterimizdi bilmeı dal bolyp qaldyq. Eki kúnniń birinde ólim. Aptal azamattarymyz birinen soń biri ajal tyrnaǵyna ilinip, qara jer qoınyna ketip jatty. «Baıtal túgil bas qaıǵy». Úıden shyqpaı pushaıman bolǵan qara basymyz qaıran babamyzdyń árýaǵyna syıynyp, typyrladyq ta qaldyq. Shyn­dyǵyn aıtaıyq, oblys basshylyǵy koro­navırýsqa baılanysty Abaı toıy­na arnalǵan barlyq jumysty keıinge qal­dyra turatyn shyǵar dep oılaǵanbyz.

Joq, qatelesippiz. Arǵy Semeı jaqty bilmeımin, bergi Abaı aýdanynyń shekarasynan bastap aqyn eli úlken qurylys ala­ńyna aınalyp ketti. Kúndiz-túni qum- topyraq tasyp, arly-berli aǵylǵan avto­kó­likter men alyp traktorlar úni jer jańǵyryqtyrady. Ýaqyt tiline de, koro­navırýstyń júgine de baǵynbaı, tasty jaryp, taýdy qoparǵan myńdaǵan adamdar­dyń mysyn eshteńe toıtara alǵan joq. Al sodan ne shyqty deısiz ǵoı, aıtaıyn:

Qasqabulaq

Uly ǵulamanyń kir jýyp, kindik kesken jeri. Aqyn baýyrym Baýyrjan Jaqyp jyr­laǵandaı «Abaıdyń Qasqabulaǵy» bul.

Nege ekenin bilmeımin, bul ara osy ýa­qyt­qa deıin kózge de túspepti, kóńilge de alynbapty. Ras, burnaǵy jyldary Abaı aýdanynyń burynǵy ákimi, marqum B.Úısimbaev bulaq basyndaǵy shaǵan tóbe­ge qara granıtten qulpytas ornatqan bola­tyn. Biraq ol kisi de shalshyqqa aınalyp, baldyr basqan, qasıetti bulaq basyn bútindeı abattandyra almady. О́z basym osy jerde jyl saıyn respýblıkalyq Abaı oqýlaryna qatysýshy balalardy aqyn shákirtterimmen birge qarsy alatynmyn. Biraq bulaqty kórsetýge dátim bar­maıtyn. Beti jap-jasyl bolyp jaz boıy borsyp jatatyn, júzdegen jylqy úıez­dep shybyndap turatyn bulaqty ne dep kórsetemiz. Qonaq balalardyń biri «Abaı atańyzdy ardaqtaǵanyńyz osy ma?» dep qalsa ne betimizdi aıtamyz. Hosh, osy jerge endi kelińiz. Alla taǵala danysh­­pandyqtyń nuryn sińirip, qasıetin daryt­qan Qasqabulaq basy búgin bútindeı abat­tandyrylǵan. Jer baspaısyz, órnekti tastar tóselgen órleý jolmen quldılap baryp móp-móldir bulaq kózinen sý ishe­siz, qaıtaryńyzda Abaı atamyzdyń uly­lyqqa toly ulaǵatty sózderin granıt tastar­dan oqısyz. Sol sátte-aq sanańyz óz­gerip sala beredi. Osyndaı ońalǵanyn oıǵa, kúmbirli kúıge túsirgen qolyna dert bermegir qurylysshy azamattarǵa alǵys aıtasyz. Eń bastysy qasıetti jerdiń taban asty qalmaı qaıtadan urpaqtar zerdesine oralǵanyna qýanasyz.

Aqshoqy

Bul jer men Semeı – Qaraýyl tas jolynyń arasy 18 shaqyrymdaı. Kóterme tastaq joly bolǵanymen biraz burylys. Abaı aýdanyna kelýshi qonaqtardyń bara almaıtyny da sondyqtan. Bıyl munda da keremet jumystar atqaryldy. Qunanbaı qajy qorymy qaıtadan tolyqtyrylyp, osynda jatqan urpaqtarynyń basyna jańa qulpytastar ornatyldy. De­mala­tyn alańqaılar jasaldy. Eń bastysy­ Qunan­baı qajy murajaıy salynyp, ishi­ne qundy jádigerler qoıyldy. Sóı­tip, Prezıdentimiz Qasym-Jomart Kemel­ulynyń «Abaıdy aıtqanda onyń ákesi, saıyn sahara kemeńgeri Qunanbaıdy da umyt­paýymyz qajet» degen keleli oıy­nyń alǵashqy paraǵy da ashylyp, armanymyz oryndaldy.

Jıdebaı

Jıdebaıdaǵy ózgeristiń basy bury­lys­tan-aq kórinip tur. Mazmun men maǵy­naǵa baı kórikti stella qıyrdan kóz tartady.

Jıdebaı! Jaryqtyq Abaı babamyz ben Shákárim atamyzdyń máńgilik pana taýyp jatqan jeri. Qanshama ózgeriske tústi, qanshama qasıet tanymastyqqa ushy­rady, tipti bizdiń bala kezimizde aqyn múrdesin Semeı shaharyna aparyp qaı­ta jerleý jóninde usynystar jasalyp, Tobyqty shaldarynyń «shataq» minez­deriniń arqasynda aman qalǵany da bar. Topy­raqtaryń torqa bolǵyr sol adamdar sol kezde urpaq bolashaǵyn qatty oılamasa, bizdiń de búgingideı Abaı aýdany bolyp otyrýymyz ekitalaı edi ǵoı...

Babamyz eń aldymen tórt qulaqty zıratta inisi Ospannyń qasynda jatty. Onan keıin basyna mramor tastan eskertkish obelıska ornatyldy. 1995 jylǵa deıin biz sol eskertkishtiń mármár tasy men ju­myr qara shynjyrly qorshaýyn sıpalap keldik.

Áli esimde, halqymyzdyń birtýar uly О́zbekáli Jánibekov Abaıǵa kelgen bir saparynda osy eskertkish basynda turyp: «Áı, Hafız, sen bilesiń be, myna shynjyrlar neniń belgisi?» dep saldy. Sózden de, oıdan da kóp tosyla qoımaıtyn Hafız (Mataev) aǵamyz jópeldemede jón tappaı kádimgideı kúmiljip qaldy. Sony baıqaǵan О́zaǵam: «Bilmeseń men aıtaıyn,­ mundaı jýan shynjyrmen orystar sýǵa ketip ólgen matrostardyń basyna bel­gi qoıady, Abaı orys emes qoı» dedi. Dedi de «amanshylyq bolsa Abaıdyń 150 jyl­dy­ǵyna deıin bul qatelikti siz bop, biz bop, túzetemiz» dep bir qýantyp tastady.

1990 jyly bastalyp, 1995 jyly aıaqtalǵan Abaı, Shákárim kesenesiniń salýyna shyndyǵynda da О́zaǵań da Ha­fız aǵa da óz úlesterin qosty. Áıtse de Jıde­baıdyń túlep, jańǵyrýyn biz Egemen elimizdiń tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtan bastaımyz. Abaı eline tórt márte kelip, Abaı eliniń abyz aqsaqaly, halyq aqyny Shákir Ábenovten bata alǵan Nurekeńniń «Abaı – qazaq halqynyń boı­tumary» degen qanatty sózi búgingi Prezıdentimiz Qasym-Jomart Toqaevtyń da is-áreketinen aıqyn kórinis taýyp jatyr. Sony biz búgingi Jıdebaıdyń adam tanymastaı bolyp ózgergeninen kóremiz. Shynyn aıtaıyn, birinshi ret kórgende meniń ózim de ań-tań bolyp qaldym. Alǵash qury­lysshylar kelip keseneniń irgetasyn buzyp, astan-kesteńin shyǵaryp jat­qan kezde shybyn janym shyrqyrap «my­nanyń sońy qalaı bolar eken» dep kúdik­tengenim de ras. Endi búgin qarasam ertegideı. Eń bastysy birinshi qabattaǵy aınalmaly bos oryn búginde tirshilik kózin ashqan. Quddy bir dala mýzeıi sııaq­ty. Kezinde bul kesene avtory Bek Ibraev­tyń­ da armany bolǵan. Estýimshe, ol osy ıdeıa­sy oryndalmaı qalǵany úshin ózine beril­gen Memlekettik syılyqtan da bas tartqan ǵoı.

Qazir mýzeıdi bir aralap shyqqan adam Abaı izdegen tolyq adam jónindegi tolyq maǵlumatty alǵandaı bolady.

Qaraýyl

Qaraýyl aýylyna kireberiste birden kózge shalynyp, kóńil ósiretin jańa ny­san – Abaı lıseıi. Nebári 3-4 aıda salynyp paıdalanýǵa berildi. Qazir bas­taýysh synyp oqýshylary dáris alyp jatyr. «Qońyr Áýlıe» úńgirin ekskýrsııa aımaǵyna aınaldyryp, aýdanymyzda tuńǵysh ret basseın saldyryp bergen Danıal Kenjetaıuly: «Abaı elinen aıanarymyz joq, mektep te, turǵyn úıler de salynady» dep edi. Aıtqan sózinde turdy. Mektep salyndy, jańadan birneshe tur­ǵyn úıler salynyp, paıdalanýǵa beri­lip jatyr. Qaraýyl taýynyń etegine qa­raı birneshe nysan kósh túzedi. Sol kóshtiń basynda sóz joq, Abaı saıabaǵy tur. Osy saıabaq jóninde bir kezde birneshe daý-damaı týǵany da ras. Bázbireýler saıabaqtyń syrt sulbasyn fotosýretke túsirip alyp, «abaılyqtar qazaqtyń dombyrasyn qorlap jatyr» dep daýryqsa, endi bireýler «aıdalaǵa saıabaq salyp ne kerek» dep kókezýledi. Al keıbir ózimizdiń aqsa­qaldarymyz «qý medıen qý dalaǵa saıabaq ta turǵyn úı de salyp keregi joq, ol jerde bir kezde «Derıkar» zaýyty jumys istegennen ýly zattaryn tókken, halyqty ýlamaýymyz kerek» dep qamqorsyndy. Qoıshy, áıteýir, qashan saıabaq salynyp bitkenshe el elirýin qoımady. Sonda da saıabaq salyndy. Qazir senbi, jeksenbi kúnderi munda halyq lyqa toly.

Sonymen Abaı toıy aıaqtaldy «Abaı kúni» kúntizbege, tarıhqa endi. Bul toı bir jyl boıy jalǵasyp kelip 10 tamyzda qortyn­dylanyp otyrady degen sóz. Astanada ashylǵaly jatqan «Abaı ınstıtýty» da aqyn toıynyń jemisi.

Men – Abaı eliniń qazirgi aqsaqalda­rynyń birimin. Jurtymnyń jaqsylyǵyna qýanyp, jamandyǵyna sýalyp otyra­tyn janmyn. Sondyqtan da Abaı babamyzdyń 175 jyldyq toıynyń aıasynda atqarylǵan joǵarydaǵydaı qyrýar jumystardy kórip, bilip otyryp úndemeı qalýdy jón sa­namadym. Olaı bolsa, eń aldymen al­ǵashqy jumysyn Abaı atamyzdyń 175 jyldyǵyn toılaýdan bastaǵan Prezı­dentimiz Qasym-Jomart Toqaevqa, oblys ákimi Danıal Ahmetovke el atynan alǵys aı­tamyn.

Teginde, tas túsken jerine aýyr dep jatamyz. Baba toıynyń barysynda atqa­rylǵan jumystardyń barlyǵy da Abaı jerinde boldy. Demek, aqyn eliniń atqa minerleriniń kópshiligi joǵarǵyda atqa­ryl­ǵan qurylys nysandarynyń basy-qasynda boldy desek, artyq aıtqandyq emes. Ásirese, budan buryn da aýdan hal­qy­na iskerligimen, talapshyldyǵymen, uıym­das­tyrýshylyq qabiletimen tanyl­ǵan aýdan ákimi Jarqynbek Borashuly Baı­sabyrovtyń arqalaǵan júgi aýyr boldy. Alǵashqy jumysyn Qaraýyl aýy­lyndaǵy aǵa sultan alańyna uly Abaı­dyń eskertkishin ornatýdan bastaǵan ol ile-shala Toqtamys batyrdyń qola músi­nin el azamattarynyń jandy kómegine súıene otyryp, Qaraýyldyń kireberis qaq­pasynyń aldyna ornatty. Áli esim­de, uly Abaıdyń 150 jylydyq mereke­siniń saltanaty bastalar aldynda Elba­symyz Nursultan Nazarbaevtyń aldyna aqboz atpen shyǵyp, raport bergen ózi­mizdiń aǵamyz, sol kezdegi aýdan ákimi, marqum О́ner Smaǵulov edi. Tarıh­ta qalatyn baqytty sát qoı bul. Sol sııaq­ty Prezıdentimiz Qasym-Jomart To­qaev toı qorytyndysyn kórýge Abaı eline, Jıdebaı jerine kelgen kúni Jarqynbek Borashuly da Abaıda atqa­ryl­­ǵan jumystar jóninde esep berip, jo­ǵary baǵasyn aldy. Bul da bolsa Abaı urpaq­tarynyń «bir jaǵadan bas, bir jeńnen qol shyǵarǵan» uıymshyldyǵy men aýyzbirshiliginiń nátıjesi.

Tólegen JANǴALIEV,

aqyn, «Qurmet» ordeniniń ıegeri,

Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi,

Abaı aýdanynyń Qurmetti azamaty