Qoıyrtpaq

«О́mirde adamdar osylaı sóıleıdi», degen ýájben ár keıipker óziniń

bilgen tilinde shúldirleıtin fılmder túsirile bastady

Aıtaıyn dep otyrǵan máselemiz eki nárse. Biri – til de, al ekinshisi – qazaqsha fılmder týraly.

Belgili túrkolog ǵalym Rahmanqul Berdibaev óziniń ana tilin bilmeıtin, bilgisi de kelmeıtin, óz tarıhyn mensinbeı ózgeniń tarıhyn qyzyǵa oqıtyn, bilimdi, joǵary laýa­zymdy adamdardy kózqamandar dep atady. Saýatty, kózi ashyq, biraq óziniń tili men salt-dástúrinen jurdaı mundaı jandar sanaly túrde óz ultynyń múddesine qaıshy áreketterge bara beredi.

Alaıda, tek óz tili men dilinen ada adamdardy ult úshin zııandy element dep birjaqty kesip aıtý taǵy durys emes. Al jalpy «kózqaman» ataýy orys otarynda bolǵan burynǵy keńestik keńistiktegi halyqtardyń barly­ǵyna ortaq qubylys bolyp sanal­ǵany belgili.

«О́mirde adamdar osylaı sóıleıdi», degen ýájben ár keıipker óziniń

bilgen tilinde shúldirleıtin fılmder túsirile bastady

Aıtaıyn dep otyrǵan máselemiz eki nárse. Biri – til de, al ekinshisi – qazaqsha fılmder týraly.

Belgili túrkolog ǵalym Rahmanqul Berdibaev óziniń ana tilin bilmeıtin, bilgisi de kelmeıtin, óz tarıhyn mensinbeı ózgeniń tarıhyn qyzyǵa oqıtyn, bilimdi, joǵary laýa­zymdy adamdardy kózqamandar dep atady. Saýatty, kózi ashyq, biraq óziniń tili men salt-dástúrinen jurdaı mundaı jandar sanaly túrde óz ultynyń múddesine qaıshy áreketterge bara beredi.

Alaıda, tek óz tili men dilinen ada adamdardy ult úshin zııandy element dep birjaqty kesip aıtý taǵy durys emes. Al jalpy «kózqaman» ataýy orys otarynda bolǵan burynǵy keńestik keńistiktegi halyqtardyń barly­ǵyna ortaq qubylys bolyp sanal­ǵany belgili. Jáne ony bes-on jylda sheshile salatyn sharýa desek, asyǵystyqqa kópe-kórineý jol bergen bolamyz. Sebebi, otarlaý ozbyrlyǵy bir kúnde, bir jylda ornyǵa salmaǵany málim. Ult qyrandaryn qynadaı qyryp, orysqa aınalýǵa op-ońaı daıyn turǵandardy qoldap-qolpashtaǵan óktem saıasat ókshesiniń astynda qazaqtyń tili ǵana emes, rýhy, namysy janshylyp qalǵany qandaı qasiret edi. О́ıtkeni, óziniń ana tiline murnyn shúıirip, mensinbeı qaraıtyn qazaqtar paıda boldy. Ult máselesine baılanysty syńarjaq pikirlerdi alǵa tartyp, orys tildi qazaq, orys til­di qyrǵyz, orys tildi tatar, t.t. osy sııaqty qoǵamdy bir-biri­men jaqyndatýdyń ornyna alshaq­tatatyn bólinýler qulaqqa sińe bas­tady. Bir qaraǵanda, munda turǵan eshteńe joq sııaqty. Biraq bul birli-jarym jaǵdaımen shektelmeı, jurttyń sanasyna qalyptasqan termın, ataý retinde qabyldana bastasa aıaǵy ne bolary belgisiz. Qazaq tiliniń, tipti, keı jerlerde jaı mekemelerdiń esiginen syǵalaýǵa shamasy kelmeı qalǵany netken sumdyq kezeń edi. Mundaı keleńsizdikpen kúres Táýelsizdik ornaǵannan keıin qyzý qolǵa alyna bastady. Mysaly, Prezıdent Joldaýyndaǵy «Qazaqstan-2050» Strategııasynda qazaq tiline aıryqsha kóńil bólinýi bul ba­ǵyttaǵy iske keń serpin berýde. Táýelsizdik alǵannan ber­­men qaraı qazaqtyń sany 11 mıl­lıonǵa jetip, 65 paıyzdan asypty. «Eger árbir qazaq ana tilinde sóıleýge umtylsa, tilimiz áldeqashan Ata Zańymyzdaǵy mártebesine laıyq ornyn ıelener edi», dedi Elbasy. Qazaq tili týraly aıtqanda, isti aldymen ózimizden bastaýymyz kerektigin eskertip, ulttyq múddege qyzmet etý úshin árkim ózgeni emes, aldymen ózin qamshylaýy tıistigin atap ótti. «Qazaq tili jappaı qoldanys tiline aınalyp, shyn mánindegi memlekettik til mártebesine kóte­rilgende, biz elimizdi Qazaq Mem­leketi dep ataıtyn bolamyz», degen sóz aınalyp kelgende el men halyqtyń taǵdyry keleshek­te ana tilimen tikeleı baılanysta ekendigin alaqandaǵydaı aıqyn kórsetip turǵan joq pa? Til – adamnyń jany, keskin-kelbeti desek, ıaǵnı qazaqtyń jany – qazaq tilinde, orystyń jan dúnıesi – orys, al ózbektiń rýhy tek ózbek tilinde aıqyn kórinis tappaq. Til týraly qaǵıdanyń tumary A.Baı­tursynov «Biz sııaq­ty mádenıet jemisine jańa aýzy tıgen jurt, óz tilinde joq dep mádenı jurttardyń tilindegi daıar sózderdi alǵyshtap, ana tili men jat tildiń sózderin aralastyra-aralastyra, aqyrynda ana tiliniń qaıda ketkenin bilmeı, aıyrylyp qalýy múmkin» dep qaýip etse, H.Dosmuhamedov: «Tilinen aıyrylǵan jurt – joıylǵan jurt... Ana tilin bilmeı turyp, bótenshe jaqsy sóıleseń, ol – kúıinish. Ana tilin jaqsy bilip turyp, bótenshe jaqsy sóıleý, bul – súıinish. О́z tilin bilmeı turyp, jat tilge elikteı berý – zor qate» degen eken. Árıne, mundaǵy maqsat ózge tilden bas tartý, qazaq tiline basqa tilderdi qarsy qoıý emes. Alaıda, qazaq tiliniń memlekettik mártebesin alýy memleketti memleket etetin basty faktordyń biri dep sanaǵanymyzben, rýhanı qundylyqtardaǵy til máselesi kún tártibindegi ótkir máselege aınalyp otyr. Qazaq tiliniń shura­ıyn tanytatyn kórkem shyǵarmalardyń ózi orys tilin qospasa basy aýyratyn boldy. Keıipkerler dıalogtary uzaq-sonar keıde oryssha órilip ketip jatady. Qazaqsha ataý­lardy orys sózderimen dáıektep, túsindirý ádeti jıi baıqalady. Qazaq tili men orys tili týys­tas, túbi bir til me edi? Oryssha túsin­beıtin qazaq ne isteýi kerek sonda?

Al endi búgingi áńgimeniń negizgi arqaýy – kınonyń tili qan­daı de­gen suraqqa oralaıyq. Tildi qa­shanǵa deıin oıynshyqqa aınaldyra berýge bolady? Erlan Nur­muhambetovtiń «Ańshy bala» fılmin kórdik. Oıy, ıdeıasy tartymdy. Balalarǵa arnalǵan otandyq fılmderge zárýmiz. Osy retten alǵanda, bul týyndy balalar úshin úlken olja dep aıtýǵa bolady. «Meniń atym Qoja» fılmine jetý qaıda, biraq qyzyǵyp bir kórýge turatyn fılm. Aq atanǵa minip ańshy balany kásipke baýlıtyn qarııa beınesi tushymdy. Áıtse de, ájep­táýir kórkem dúnıeni til­diń ala-qulalyǵy búldiredi. Só­zimiz qurǵaq bolmas úshin my­sal keltireıik. Ańshy bala men kishkentaı qyz balanyń ara­syn­daǵy áńgimeniń sıqy mynadaı: «Meniń mamam men papam jaz boıy polıada jumys isteıdi», «Bınokliń jaqsy ǵoı», «Qambar, sen zooparkke bardyń ba?», «Ańdar kletkada turǵany qyzyq emes, dalada ǵana qyzyq», «Men kúreske jáne dramkrýjokqa baramyn», «Qazir repetısııa bolyp jatyr».

Qambar – qala balasy. Son­dyqtan onyń óz sózine ara-tura oryssha aralastyryp sóıleýi zań­dy dep ýáj aıtatyndar bolýy múm­kin. Árıne, fılmdegi bas­ty ıdeıa qalalyq jasóspirimniń qa­zaq tiline shorqaqtyǵy týraly bolsa, mundaı táýekelge barý son­shalyq óreskeldik týǵyza qoı­mas edi. Alaıda, mundaǵy oqı­ǵa múlde basqa. Sondyqtan bul aradaǵy «bınokl», «zoopark», «po­lıa», t.b. sózderdi eshnár­se­men búrkemeleı almaısyz. О́mir boıy qazaqsha oılap jáne osy tilde sóılep daǵdylanǵan adam mundaı fılmderdi biraz kóre bastaǵannan keıin namystanyp óshirip tastaıdy. О́ıtkeni, til saýat­syzdyǵy, til kemshiligi qa­zaq­sha fılmderge jıirkenish se­zimin týǵyzatyn eń basty keleń­sizdik. Sońǵy kezderi oryssha ara­lastyryp sóıleý ekrandyq týyn­dylardaǵy qalypty jaǵdaıǵa aınalyp barady. Bul rette jartylaı qazaqsha, jartylaı oryssha sóıleıtin «Ǵashyq júrek nemese juldyzdy kokteıl» fılmin, shynyn aıtý kerek, jurt Meırambek Besbaev, Móldir Áýelbekova, Aı­gúl Imanbaeva sııaqty estrada sańlaqtarynyń ónerin kórý úshin tamashalaýy múmkin. «Siz kimsiz Ka, myrzany?» teatr jáne kıno sań­laǵy Asanáli Áshimov úshin tama­shalaǵanymyz sııaqty, keıde fılmdi halyqtyń bir súıikti akterine degen qurmetpen kóretini ótirik emes. «Bir qyzymnan bir qyzym hám soraqy» demekshi, soń­ǵy ýaqytta óńirlerde, oblys orta­lyqtarynda jekemenshik kınostýdııalar paıda bola bastady. Solardyń biri – «Aq jelken» kınostýdııasy «Stýdenttik kez» atty fılm túsiripti. Kórkemdik deńgeı degen nárseni bylaı qoıǵanda, tili múlde syn kótermeıdi. Sol sııaq­ty, «Qaǵaz ushaq», «Bir tamshy jas» fılmderinde de: «O, brat, baýyrym», «Davaı, brat», «a-ný-ka postroımsıa, qyzdar», «Iа skolko raz govorıý, gde dengı. Býdýt dengı – býdet operasııa», «Prıvet», «Bratan, ne problema sonshama», «Obıazatelno mańdaıǵa jazylyp qoıdy ma», «Japtyq temany», «Erteń prodýkt alyp úlgerý ke­rek», degen tárizdi tize berýge uıat byldyr-shatpaq sózder órip júr. Kınosy jańadan ǵana táı-táı basqan qazaq úshin múmkin mundaı alǵashqy sátsizdikterge kóz juma qaraǵan durys shyǵar. Solaı bolǵanmen mundaı shúldirlek fılm­derdiń ósip kele jatqan óske­leń urpaqqa, jaı qarapaıym halyqqa qandaı tárbıelik máni bola­tynyn nazardan tys qaldyrý taǵy jaramaıdy.

Qazirgi jastar kóp sózdi, qyzyq tirkesterdi kınodan úırenedi. Bar­lyq nárse kınodan juǵady. Demek, kınonyń tili óte tez jattalady, sanaǵa tez sińedi. Qoǵamǵa qatty áser etedi. Mysaly, «Jara­ly sezim» fılmin kóp adam tamashalapty. Ǵalamtorda bul týra­ly biraz pikirler júr. Sonyń ishinde Kóz atty kórermen: «...Kó­zi qarańǵy oqymaǵan-toqymaǵan jigitter qalaı bildeı bir fırmany basqarady. Jastarǵa olardy nege úlgi etip kórsetedi? Rejısserlerdi túsine almadym. Tárbıelik máni qaıda? Kezinde arzanqol gazetter satylǵan Shymqalada endi tatymy joq fılm­der kóbeıe bastady. Qadaǵalaý kerek...» dep jazypty. Qadaǵalaý demekshi, zańǵa qaıshy áreketterge boı aldyrǵan kez kelgen nárse jabylady, jaýap beredi, tártipke keltiriledi. Tilge shabýyl, tildi qorlaý – bul da zańsyzdyq. Endeshe, qazaqtyń tilin aıaqasty et­ken stýdııalar óz ónim­deri úshin jaýap berýleri kerek. О́kinishke qaraı, kıno maman­darynyń ózi keıde eki túrli oıdy alǵa tartady. Biri aralas tildi fılm­di tilge qııanat dep eseptese, ekinshi taraby «biz ómirdiń shynaıy kórinisin kórsetkimiz keledi» degen qısyndy alǵa tartady. Kınonyń teńdessiz psıhologııalyq-ıdeolo­gııa­lyq qarý ekenin ejelden dúnıe­júzi moıyndap qoıǵan. Soǵan qaramastan bizde osyndaı keleńsiz jaıttar keń etek jaıyp otyr. Ana tilge qurmetti azaıtatyn mun­daı óres­kel qatelikterdi qazir joı­masaq, nátıjesi ókinishke ákelip soǵady.

Dúkenderdegi dıskiler birte-birte qoldanystan qalady, eshkim satyp almaıdy. Qazir tańdaǵan fılmińizdi ǵalamtor arqyly tamashalaı alasyz. Tıimdi, utymdy. Sebebi, munda ýaqytyńyzdy ur­laı­tyn jarnama joq. Mine, sol ınternetti ashsańyz sheteldiń, Reseıdiń kez kelgen kınosyn emin-erkin kóre beresiz. Orys tilinde. Internet tutynýshylardyń deni jastar ekenin eskersek, bul torǵa aldymen top etip túsetin de solar. Aıtaıyn degenimiz, qazaqsha fılmderdiń osy jaǵynan da sory qaınap jatyr. Qazaq tilindegi týyn­dylardy saǵattap otyryp izdeı­siz. Taba qalǵan jaǵdaıda, kó­bi orys tilinde. О́mirdiń qaınar kózine aınalǵan jańa arnadan ana tilimizdiń aıdynyn keńeıtetin jol izdesek, qanekı.

Qazaqty jatypisher, jal­qaý, boıkúıez, maskúnem etip kór­setetin, tozyǵy jetken Máde­nıet úıleri men qıraǵan ǵımaratqa, ju­pyny turmys pen kıiz úıdegi kúıbeń tirlikke tańǵan fılmder qaptap ketken bolatyn. Aıaǵynan jańadan tik turyp kele jatqan jas memleket úshin ondaı sany bar da, sapasy tómen kartınalar sanaǵa kereǵar oılar týdyratyny keıin qatty synaldy. О́zińdi óziń osynshama sorly, beıshara keıipte beıneleýge ne májbúrledi degen suraq týdy. Keıin shetelde Qazaqstandy qorlaıtyn «Borat» fılmi jaryq kórgende, namystanyp órtene jaz­daǵanymyz taǵy ras. Alaıda, qor­laıtyn qorash saryn tolyq jo­ıylyp bitti deý erte. Reseılik stılge elikteýdemiz. Detektıv, shym-shytyryq oqıǵaly fılm­der túsirýge táýekel jasalýda. Túrli serıaldar kóbeıe bastady. Túriktiń, koreıdiń telehıkaıalary ulttyq arnadan alastatyldy. Tól arnadan tek tól týyndylarǵa oryn berilýde. «Qazaqstan» ulttyq arnasyna rahmet, kınogerlermen biraz jobalardy birigip ázirleýde. Qazaq tilinde dúnıege kelgen ár fılm, telehıkaıa úshin qosylyp súıinshi surap jatamyz. Bar nárseni, jasalyp jatqan jaqsyny kórmeý taǵy durys emes. Biraq áńgime tilge tirelgende, tirnekteı nársege deıin aıtylýy kerek. Qazaq telehıkaıalaryndaǵy keı akterlerdiń sózderi shynaıy emes, olar tili ja­ńa­dan shyǵyp kele jat­qan jas bala sııaqty ázer qazaqsha sóılep turady. Tilderi býylyp, túıilip qalady. Sóz ben is qabyspaı turǵan serıaldan eriksiz bas tartýǵa máj­búrsiń. Al endi mundaı tili mú­kis dúnıeler qashanǵa deıin jal­ǵasa beredi, bul óz aldyna bó­lek másele. «Aǵaıyndy» telehıkaıa­syn kórermen óte jyly qabyldady. Átteń, «ómirde adamdar osylaı sóıleıdi eken» degen ustanymnyń saldarynan bul týyndy taza qazaqsha bolmaı qaldy. «Erteń zvondaımyn dedi», «Sen ogorodtyń sýyn óshire sal», «tak ı sdelaem», «horosho, ponıatno», «davaı», «dengı zabral, ty, glavnyı zanımaısıa», «ty chto, bratıshka?», mundaı mysaldar jetkilikti.

Stýdııalardyń jekesi bar, mem­lekettigi bar qaı-qaısysy bolsyn oılaryna kelgenin túsirip, oılaryna kelgenin sóıleýine kim quqyq berdi? Kıno eń aldymen, tárbıe quraly bolyp sanalady. Tárbıe quraly emes, kóńil kó­terip, rýhanı lázzat alatyn ǵana nárse dep aıtyp kórińizshi. Al sol tárbıeniń tili ala-qula, bógde tilmen shubarlanyp jatsa, ne isteý kerek? Ulttyq múddege qaıshy keletin qaı nársemen de aıaýsyz kúresý kerek. Ádette, kıno týraly áńgime qozǵalǵanda, Otanǵa degen patrıotızmdi oıatatyn, qazaq bop dúnıege kelgenińe, ultyńa maq­tanysh sezimin uıalatatyn fılmder kóptep túsirilse degen oı alǵashqy orynda turady. Osyǵan tolyq jaý­ap bermegenmen, sál jýyqtaıtyn birli-jarym fılmder bar. Sonyń biri, kópke deıin kóptiń aýzynan túspegen – «Jaýjúrek myń bala» fılmi. Bul kartına «qazaqtar kıno túsire almaıdy» degenniń syńarjaq aıtylǵan pikir ekenin eskertkendeı. Alaıda, qazaq kınosy aıtarlyqtaı keremet bolsa nege olardyń arasynda Djekı Chan, Stıven Sıgal, Sılvestr Stal­lone, Arnold Shvarsenegger, Jan-Klod Van Damm, Antonıo Banderas sııaqty tanymal tulǵa joq degen suraq týady. Aýyldyń qara sıraq balasynan: «Úlkeıgende kimge uqsaǵyń keledi?» dep surasań: «О́skende Shvarsenegger sııaqty batyr bolǵym keledi», dep qııalǵa batar edi. Kınonyń ózge ónerge qaraǵanda múmkindikteri sheksiz ekenin osyndaı mysaldar aıqyn kórsetip beredi. Jalpyhalyqtyq sú­ıikti beınelerge aı­nalǵan mun­daı batyl tulǵalar óz akter­lerimizdiń arasynan ósip jetiletin kez jet­ti. Dese de, kınonyń shyn baǵasyn beretin qashanda – halyq. «Jaýjúrek myń baladaǵy» bir ǵana rólimen kórermen súıispenshiligine bólengen óndirdeı jas akterler Asylhan Tó­lepov pen Aıan О́tep­bergendi jurt keleshekte sondaı juldyzdar shoǵyryna qosylady dep úmittenedi. Ázirge ol – alystaǵy arman. Ol úshin qazaq kınosyn qazaqtyń ózi talasyp kórýge umtylatyn kezge jetý kerek. Ázirge kınoteatrlarǵa jurt jappaı kirip jatyr dep aıta almaısyz, zaldarda tek jastardyń ǵana basy qyltııady.

Keńes Odaǵy syndy tula boıy tunǵan qarý uly ımperııa­ny oqsyz qulatqan ne nárse? Ideo­logııalyq maıdan. Aqyl-oıdyń aǵynyn keńestik ýys uzaq qysyp ustap tura almaı qaldy. Otandyq týyndylardy telearnalar men kınoteatrlarda sheteldik dúnıeler tyqsyryp, buryshqa tyqty. «Baıtal túgil, bas qaıǵy» zamanda qazaq fılmderiniń taǵdyryn oılaýǵa eshkimniń shamasy kelgen joq. Sheteldik kınolar topan sýdaı qaptap, sanany ýlady. О́tken jyldarǵa kóz júgirtseńiz, sheteldiń kınosy dese delebesi qozyp, kınoteatrlarǵa qaraı aǵylatyn qaýym eriksiz eske túsedi. Amerıkan, úndi, orys fılmderi shekarany buzyp-jaryp, basa-kóktep endi. Muny aıtyp otyrǵandaǵy oıymyz, kıno óneri qaı qoǵamda bolsyn ıdeologııaǵa qyzmet etedi. Qazir qazaq kınosy qaı ıdeologııaǵa qyzmet etip jatyr degen turǵydan keletin bolsaq, quldyq sananyń qulpyn ashqan «Jaýjúrek myń bala» sııaqty azat fılmderdiń sanyn kóbeıtý kerek dep sanaımyz. Bir ǵajaby, munyń orys tilindegisine qaraǵanda, qazaq tilindegi nusqasyna suranys kóp túsken. Endeshe, bul fılm ana tilimizdiń damýyna da aıtarlyqtaı úles qosa alǵan birden-bir kartına ekeni daýsyz.

Bul jaǵynan «Admıral» fılmi arqyly Kolchakty er­júrek, elin súıgen patrıot etip tanytqan orystardan, «Shtaıner» fılminde feldfebel Shtaı­nerdiń erligin pash etken ne­mis­terden, «Talı-Ihantalada» ekinshi dúnıejúzilik soǵysqa qatysqan soldattardyń erligin úlgi etken fınderden úırenetin nárse kóp. Osy dúnıeler ózderiniń ana tilderinde jaryq kórgendikten sol halyqtyń jan dúnıesindegi boıaýlar óte shynaıylyqpen beı­nelenedi. Sondyqtan tól kınony tek qazaq tilinde túsiretin ýaqyt áldeqashan jetti. Oryssha túsirmese qazaq kınosyn eshkim kórmeı qoıady degen syńarjaq oıdan arylý kerek. Fılmde ekinshi, resmı tildi júgirtpe joldar arqyly tıtrda berip otyratyn álemdik tájirıbeler bar emes pe? Nege osyndaı amaldar­dy paıdalanbasqa. Bul talap oryndalmastaı qıyn da emes. Ol úshin rejısserlerdiń tolyqqandy jumys isteýine múmkindikter je­ter­lik dep esepteımiz.

Táýelsizdik shýaǵy tógilgeli 22 jylǵa aınalyp barady. Qarasańyz, bir adamnyń jastyǵyna barabar ýaqyt. Biraq soǵan qaramastan qazaq kınosynyń tildik problemasy áli kúnge ótkir qalpynda qalyp otyr. Biz búgin osy máseleniń bir qyryna ǵana toqtaldyq. Ara­las tildi fılmderdiń abyroı ápermesin aıttyq. Qazaq tiliniń qanatyn qaıyrmaıyq dep dabyl qaqtyq. Bul arada ulty bir ár keıipker ár tilde sóıleıtin fılmderdi, tipti, aýyzǵa alyp ta otyrǵan joqpyz. Munyń ózi ónerdiń sharttylyǵyna, onyń tól tabıǵatyna atymen jat nárse ekeni málim.

Taǵy da qujatqa júginip oı túıindesek, «Qazaqstan-2050» Strategııasynda: «Qazaq tili – biz­diń rýhanı negizimiz. Bizdiń min­detimiz – ony barlyq salada bel­sendi paıdalana otyryp damytý» delingen. Osy damytý degenimiz sirá, til tazalyǵyn saqtaý bolsa kerek-ti. Kıno – óner. Al ónerdiń tili móldir bastaýdaı tap-taza bo­lýy kerek emes pe? «Adamdar ómir­de osylaı sóıleıdi eken» dep, ádebıetti, sahnalyq týyndyny, kınony qarabaıyr turmystyń tiline baılap bersek, ol qalaı kórkem dúnıe atyna laıyq bolmaq? Qaıta kerisinshe, ónege, órnek sonda emes pe? Tilimiz barda – tirimiz.

Qarashash TOQSANBAI,

«Egemen Qazaqstan».

Sýretti salǵan Aıdarbek Ǵazızuly.