Qol qımyldamaı, aýyz qımyldamaıdy. Asqarbaı saqyldaǵan sary aıazda, kón etigin qonyshynan súıretip, eki ulyn ertip, qaı jerden jumys tabylyp qalady, kimniń aýlasynyń qary kúrelmepti, kimniń tasylmaǵan júgi bar eken dep kóshege shyǵady. Qansonarda iz kesken ańshydaı, bolmashy jumys tabylyp, alaqanyna birer myń teńge tússe, ol kúndi birazǵa deıin umyta almaı júredi. Úıde úpir-shúpir nemereleri, qan qysymynan zardap shegetin áıeli Gúlnar kútip otyrady. Otbasynyń búgingi kórgen kúni osy.
О́zbekstannan atajurtym, tarıhı Otanym dep ańsap kelgen aǵaıynnyń kóshi toqtaǵan Rýdnyı qalasynyń otyz jyl ishinde máni de, sáni de ózgerip sala berdi. Qazir mundaǵy qandastardyń sany 16 myńǵa jetip jyǵylady. Ol úsh myńnan asa otbasyn quraıdy.
О́zbekstannan aldymen Taraz qalasyna kóship kelgen Elmýradovtar onda on bes jyldaı turǵan soń, Rýdnyı qalasyna qonys aýdardy. Tarıhı Otanyna kelip tálkekke túskeni, osynsha jyldar boıy kúızelgeni bolmasa, olardyń Rýdnyıdaǵy ózge úsh myń qandastar otbasynan esh aıyrmasy joq. Olar da kóp balaly otbasy, eńbekqor, ultynyń dástúrin, tilin, dinin atasynyń qurandy erindeı qasıettep, saqtap keledi. О́zbekstannan kelgen etnostyq qazaqtardyń «apalap, kókelep» turatyn kishipeıildiligi jáne kóp balaly bolýy olardy ózgelerden erekshelendirip turady. Taǵy bir ereksheligi – О́zbekstannan kóshti atajurtqa bastaǵandar – aǵa býyn ókilderi emes, jastar. «Túıe botasyna eredi» degendeı, ata-analar balalarynan qalmaı keldi. Qalaǵa qandas aǵaıyndar kelgeli qara domalaqtar kóbeıip, otyz jyl buryn qazaq mektebiniń qandaı bolatynyn bilmeıtin kenshiler qalasynda qazir oqýshy sany aýzy-murnynan shyqqan 3 qazaq orta mektebi, Rýdnyı qalasyna qarasty Qashar kentinde taǵy bir qazaq mektebi, onyń syrtynda bastaýysh synyptary memlekettik tilde bilim beretin eki aralas mektep bar. Alla qoldasa, bul eki aralas mektep te bolashaq qazaq mektebiniń tamyry bolyp soǵyp tur. Aınaldyrǵan eki bólmeni bala-shaǵasymen jaldap turyp jatqan Elmýradovtar otbasy da osy mektepke, kenshiler qalasynyń ulttyq reńin qalyptastyrýǵa úles qospaıdy dep kim aıta alar?
Endi Elmýradovtardyń nege párýana kúıge túskenin baıandaıyq. 2004 jyly mamyr aıynda О́zbekstannyń Naýaı oblysynyń Úshqudyq aýdanynan marqum Samat Elmýradov aqsaqal búkil áýletimen Taraz qalasyna kóship keledi. Áýlettiń ishinde bes balasymen Samattyń kelini Gúlnar da bar edi. Al Gúlnardyń kúıeýi Asqarbaı ol kezde isti bolyp, temir tordyń ar jaǵynda otyrady da, bul kóshke ere almaı qalady. Gúlnar Taraz qalasyna qarasty Asa aýylyna tirkeledi, ózimen birge bes balasyn da tirkeıdi. Biraq О́zbekstanda qalǵan týystaryna, kúıeýine baryp turýǵa qolaıly bolý úshin bes jylǵa deıin Qazaqstan azamattyǵyn alýǵa asyqpaıdy. Tek 2011 jyly Asa aýylyndaǵy Halyqqa qyzmet kórsetý ortalyǵyna baryp, ótinish berip, oǵan О́zbekstan azamattyǵynan bas tartatyny týraly, sottalmaǵany jóninde anyqtama sekildi qujattardy daıyndaıdy. О́zi jazǵan ótinishtiń astyna Gúlnar 1998 jyly týǵan Balnur jáne 2002 jyly týǵan egiz uly Asan men Úsendi tirkeıdi. Bul ýaqytta onyń úlken qyzy Gúlnur turmysqa shyǵyp ketken bolatyn. Al 1992 jyly týǵan Azamat 19 jasqa tolýyna baılanysty anasymen birdeı ótinish tapsyryp, Qazaqstan azamattyǵyna qol jetkizedi. Gúlnardyń ózi de azamattyq alyp, qýanyp júrip jatady. 2014 jyly qyzy Balnur 16 jasqa tolýyna oraı jeke bas kýáligin alýǵa barǵanda Gúlnar úsh balasynyń da ózine tirkelmegenin bir-aq biledi. Balalaryn ózine tirkep jazǵany esinde bolsa da, azamattyq alǵan kezde kelgen anyqtamada balalary tirkeletin tordyń bos turǵanyna Gúlnar «solaı bolýy kerek shyǵar» dep oılap, mán bermeıdi. Balnurǵa eki eldiń de azamaty emes degen anyqtama arqyly Qazaqstan azamattyǵy alynady da, on eki jastaǵy egiz uly – Asan men Úsen anasyna tirkelmegen kúıi qalyp qoıady.
Endi Asqarbaıdyń «jyryna» keleıik. Áýleti kóshkende shekaranyń da, tordyń da arǵy betinde qalyp qoıǵan ol bostandyqqa shyqqan soń, 2009 jyly Taraz qalasyndaǵy Asa aýylynda otyrǵan bala-shaǵasyna kelip qosylady. Otbasymen, týystarymen tabysyp, maýqy basylǵan soń, О́zbekstanǵa qaıta baryp, sol eldiń azamattyǵynan shyǵyp keledi. Biraq turaqty tirkeý úshin Qazaqstan jaǵy talap etetin О́zbekstan azamattyǵynan bas tartqany jáne sottalǵan-sottalmaǵany jónindegi anyqtamalardy almaıdy. Bul anyqtamany О́zbekstanda qalǵan týystarynyń biri keıinirek salyp jibergen kórinedi. Biraq dál osy anyqtama onyń búginge deıin sozylyp otyrǵan aýyr ómirine sebep boldy. О́ıtkeni О́zbekstannan kelgen anyqtama jalǵan bolyp shyǵady. Onymen Asqarbaı esh jerge turaqty tirkeýge tura almaıdy.
Pendeniń basynan ne ótpeıdi. Adasyp, qate basqan kezi bolsa da, Asqarbaı ar-ımanyn joǵaltqan joq. Ol eńbekten bas tartpaıdy, qoı baǵady, jaldanady, jumys tańdamaı, áıteýir balalarynyń nápaqasyn taýyp beredi, jurt qatarly jaqsy ómir súrýdi armandaıdy. Qujatsyz adamnyń dármensiz jaǵdaıyn ıisshil ıtterdeı tez sezetin alaıaqtar Asqarbaıdy qarmaqqa tez túsiredi. Ádette, ury-qary, jaý alystan kelmeıdi. Sol Asa aýylyndaǵy S. degen áıel Asqarbaıdyń búkil qujatyn jasap beretinin aıtyp, mezgil-mezgil aqsha alyp, «endi bolady» dep emeksitýmen bitiredi.
– Turaqty tirkeýge turǵyzyp, tólqujat alyp beremin degen soń, suraǵanynyń bárin – aqshany aqshalaı, qoıdy qoıdaı, túıeni túıedeı berdik. Barlyǵyn eseptegende, bir mıllıon teńgege jetip jyǵylady, – deıdi Asqarbaıdyń áıeli Gúlnar. S.-nyń jasaǵan turaqty tirkeýi jalǵan bolyp shyǵady da, Elmýradovtar onyń ústinen polısııaǵa shaǵym túsirip, qamatyp ta qoıady. Biraq balyqtaı sýsyp qolǵa turmaıtyn S. jylap-syqtaǵan bolyp, bulardyń senimine qaıta kirip, «esh aqysyz qujatyńdy jasap beremin» dep, qolhat berip, qamaýdan qaıta shyǵyp ketedi. Qysqasy, Asqarbaıdan túıe mingen S. qujat ta joq, aqshada joq, bularǵa qarasyn kórsetpeı ketedi. Endi Saryaǵashtan A. degen áıel shyǵady. Ol da Asqarbaıdyń qujatyn durystap beremin dep, 450 myń teńgeni qaltaǵa basyp alǵan. Biraq ońtústikke qarap moınyn sozǵan Asqarbaı men Gúlnar kúderin úzgen. Elmýradovtardyń otbasyn tespeı sorǵan áıelder ózderin «deldalmyn» dep tanystyrady eken. Sonda ondaı «deldaldardyń bir jaǵynda –
Elmýradovtar, al ekinshi jaǵynda kimder turdy?» degen suraq ózinen ózi bas kóteredi. Ony «deldaldar» men Alla ǵana biledi.
Joǵaryda Asqarbaıdan basqa onyń bıyl 19 jasqa tolatyn egiz uly Asan men Úsenniń de qazaqstandyq azamattyǵy joq ekenin aıtqanbyz. Bul jóninde Rýdnyı qalasy IIB bastyǵynyń mindetin atqarýshy A.Baızaqovtyń 2020 jyly qańtar aıynda jazǵan hatyna Jambyl oblysy IID QQQB bastyǵynyń orynbasary A.Turdalıev G.Elmýradova Qazaqstan azamattyǵyn 2011 jyly 22 qarashada alǵanyn, al balalarynyń azamattyqqa ótpegendigin habarlaǵan. Balalar anasyna nege tirkelmeı qalǵan? Osy jóninde Rýdnyı qalalyq kóshi-qon qyzmetiniń bastyǵy Birjan Amanbaevtan suraǵanbyz.
– Árıne, onyń bir negizi bolýy múmkin, eger eshqandaı negizi bolmaǵan jaǵdaıda, Gúlnar Elmýradovanyń qujattaryn qabyldaǵan Taraz qalalyq Halyqqa qyzmet kórsetý ortalyǵy mamandarynyń salǵyrttyǵynan basqa ne bolýshy edi? – deıdi Birjan Qaıyrjanuly. Rasynda, azamattardyń toltyrǵan qujatynyń durys-burystyǵyn tekserip almasa, maman ol jerde nesine otyrady? Muny aıtyp otyrǵan sebebimiz, Gúlnar ózine azamattyq alýǵa qujat toltyrǵanda úsh balasyn birge kórsetkenin aıtady.
Asan men Úsenniń ata-anasy О́zbekstannan olardyń eki jasynda kóship ketse de, eki ul nege osy kúnge deıin О́zbekstan azamaty bolyp sanalatyndyǵyn áý basta olarǵa eshkim túsindirip aıtpaǵany tańǵaldyrady. Ádette, qujatsyz qalǵan jandar «aldy jalyn, arty muz» bolyp, eseńgirep qalady. Mundaıda jergilikti quzyrly organdardyń mamandary elimizdiń zańdaryn bilmeıtin qandastarǵa jete túsindirý jumysyn júrgizýi lázim edi. Biraq kóbine olaı bolmaıdy. Osy oraıda, qarapaıym, aýylda ósken Asqarbaıdyń alaıaqtarǵa talanýyna tańǵalýǵa da bolmaıdy. Mine, Gúlnar Elmýradova da Qazaqstan azamattyǵyn alǵanymen, О́zbekstan prezıdentiniń atyna sol eldiń azamattyǵynan shyǵý týraly jazǵan aryzyna memleket basshysy qol qoımaıynsha, О́zbekstan azamaty bolyp sanala beretinin endi bilip otyr.
Taǵy bir aıta ketetin jaǵdaı, О́zbekstan elshiliginiń Almatydaǵy konsýldyǵyna joǵaltqan О́zbekstan tólqujatyn qalpyna keltirýge aryz bergen Asqarbaı bara-bara aıaǵynan tozyp, sharshaǵan. Qos uly osyndaı shym-shytyryq qujattyq is aǵynymen tarıhı Otanynyń tolyqqandy azamaty bola almaı álek. Egiz ul qazir aýylda da, qalada da qat bolyp sanalatyn tokar mamandyǵyn meńgergen. Biraq olardy eshqandaı kásiporyn jumysqa almaıdy, esiktiń syrtynan qaıtarady.
On jyldan beri qujatsyz kúızelgen Elmýradovtar otbasyn qujattandyrý isine qazir «Otandastar» qory» kommersııalyq emes aksıonerlik qoǵamy kómekke keldi. Qazir tıisti jumys bastaldy.
Bir aıta keterligi, Qostanaı óńirine qonys tepken qandastar arasynda qujatyn joǵaltyp alǵan nemese aralas nekedegi otbasylardyń azamattyq ala almaýynan jumysqa tura almaı, balalarynyń nápaqasyn taýyp bere almaı, kedeıshiliktiń sheńgeline ilikkender barshylyq. Ásirese, О́zbekstannan kelgen aǵaıyndar onyń zardabyn qatty tartyp júr.
– Tek О́zbekstannan ǵana emes, bizden Belarýs, Ýkraına, Reseı, taǵy basqa elderden kelip, qujatyn joǵaltyp alǵan, qıyn jaǵdaıǵa tap bolǵan mıgranttar kómek suraıdy, biraq olardyń máselesi ońaı sheshimin tabady. О́ıtkeni О́zbekstannan basqa elderdiń elshilikterimen, konsýldyqtarymen jumys isteý jeńil, – deıdi Adam quqyqtary jáne zańdylyqty saqtaý jónindegi Qazaqstan halyqaralyq bıýrosynyń Qostanaı oblystyq fılıalynyń dırektory Mahabbat Ahmetbekova.
Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev jyl basynda jarııalaǵan «Táýelsizdik bárinen qymbat» maqalasynda «sońǵy jyldarda túrli sebepterge baılanysty báseńdep qalǵan qandastar kóshin barynsha qoldaýdy» tapsyrdy. «Bul – óte ózekti ári elimizdiń qaýipsizdigine qatysty másele» dep qadap turyp eskertti. Atajurt dep ańsap kelgenmen, Qazaqstannyń qaı shalǵaıy bolsa da syrttan kelgen qandastarymyz úshin jańa jer, olar onyń oı-shuqyryn bile bermeıdi. Zańdar men memlekettik baǵdarlamalardy júzege asyrý mehanızmderiniń álsizdiginen alystan kelgen aǵaıyndar betpe-bet kelip otyrǵan áleýmettik máseleler az emes. Qujattaryn túgendeýdiń qıyndyǵynan qandastardyń quqyǵy taptalyp, taǵdyr tálkeginde qalyp otyr. Arqasyn er qajaǵan attaı yǵyr bolǵandardyń rýhy túspesin deńiz...
Názıra JÁRIMBET,
jýrnalıst
QOSTANAI
