2020 jyly obyrǵa shaldyqqandar kóbeıdi
Medısınasy damyǵan birqatar memlekettiń qyzmetkerleri jylyna bir ret qaterli isikke qarsy tekserilip turmaǵan jaǵdaıda jalaqy alatyn shottary buǵattalyp qalady. О́ıtkeni rak aýrýlary órship turǵanda qaı elge bolsa da ony emdegennen góri, asqyndyrmaı, aldyn alǵan tıimdi. Sol sııaqty Qazaq onkologııa jáne radıologııa ǵylymı-zertteý ınstıtýtynan bastap, basqa da onkologııalyq ortalyqtar turǵyndardy tegin skrınıngten ótýge shaqyrý úshin túrli sharalar, aksııalar men ashyq esik kúnderin ótkizip, bul iske BAQ ókilderin, áleýmettik jelilerdiń belsendi qoldanýshylaryn qosyp jatady. Biraq nátıje mardymsyz...
Esesine, elimizde jyl saıyn qaterli isiktiń 36 myńǵa jýyq jańa jaǵdaıy tirkeledi. Mysaly, tek qana Almaty onkologııalyq ortalyǵynda 2020 jyly 14 myńnan astam naýqas stasıonarlyq em qabyldaǵan.
Búgingi tańda elimizde dıspanserlik esepte 190 myńǵa jýyq qazaqstandyq tur. Jyl saıyn onkologııalyq aýrýlardan shamamen 14 myń adam kóz jumady. Al bul osynshama adamnyń otbasylyq qasireti ǵoı... Qazaqstanda qaterli isiktiń eń kóp taraǵan túrleri: sút bezi, ókpe, asqazan obyry, jatyr moıny obyry jáne kolorektaldy obyr bolyp otyr. Sondyqtan elimizde jatyr moıny obyryn, sút bezi qaterli isigin jáne tik ishektiń qaterli isigin erte anyqtaý Ulttyq skrınıngtik baǵdarlamalar arqyly júrgiziledi.
Qazaqstan azamattaryna onkologııalyq aýrýlardy dıagnostıkalaý jáne emdeý tegin medısınalyq kómektiń kepildendirilgen kólemine kiredi jáne memlekettik bıýdjetten tolyǵymen qamtylǵan. Biraq joǵaryda atap ótkendeı, Almaty qalasynda onkologııalyq naýqastar sany 2019 jylmen salystyrǵanda 1 733 adamǵa kóbeıgen. О́tken jyly bul kórsetkish 14 546 naýqasty qurasa, 2019 jyly 12 813 naýqas em qabyldaǵan. 2020 jylǵy kórsetkishter boıynsha qaterli isiktiń eń kóp taralǵan túri – sút bezi, odan keıingi oryndarda ishek pen asqazan qaterli isikteri tur.
«Almaty onkologııalyq ortalyǵynyń hırýrgteri aptasyna 45-55 ota jasaıdy. Máselen, ótken jyly 2 514 ota jasalǵan. Onyń ishinde keýde qýysy, ish, onkoýrologııa, bas jáne moıyn isikterine arnalǵan otalar bar. Olardyń 40%-y ınvazıvti, ıaǵnı laparoskopııalyq jolmen jasalatyn otalar», deıdi onkohırýrgııa bóliminiń meńgerýshisi Nurlan Baltaev.
Sonymen qatar almatylyq mamandar isik alý otalaryn jasap qana qoımaı, anatomııalyq kemistikterdi de plastıkalyq jolmen joıýdy júzege asyryp júr. Máselen, byltyr tildiń túbiriniń qaterli isigi dıagnozy qoıylǵan naýqasqa ota ústelinde anatomııalyq aqaýlardy plastıkalyq jolmen joıa otyryp, kúrdeli ota jasaldy. Operasııa bınokýlıarlyq optıka astynda 7 saǵatqa sozylǵan. Kólemi 20 sm bolatyn isikti dárigerler terimen birge alyp tastady. Ota sátti ótip, naýqas qazirgi ýaqytta tek sóıleı ǵana emes, sonymen qatar ózdiginen tamaqtana alady. Bul bir ǵana mysal.
Ánshiler men telejúrgizýshiler de qalys qalǵan joq
Aldymen otandyq medısınanyń kómegimen elimizde obyrdy jeńgen adamdardyń bar ekenin aıta ketken jón. Oqyrman esinde bolsa, byltyr qaterli isikten qutylǵandar týraly arnaıy maqala ázirlegen bolatynbyz. Alaıda dárigerdiń aldyna derti asqynbaı turyp baratyndar áli de az. Sondyqtan aqpan aıynyń basynda estrada juldyzdary, tanymal telejúrgizýshiler men blogerler úndeý joldap, halyqty mindetti túrde tegin onkoskrınıngten ótýge shaqyrdy. Qazaqstandyq onkologterdiń aksııasyn Roza Rymbaeva, Tolqyn Zabırova, Baıan Maqsatqyzy, Jeńis Ysqaqova, Rústem jáne Álınur Nurjigit, Aıgúl Múkeı, Saǵynaı Abdýlın, Aıbek Janseıitov (Búrkit), Elena Isaeva, Aıda Kaýmenova, Janna Orynbasarova, Aıgúl Babaeva, Asha Mataı, Nurbergen Mahambetov qoldady.
Osy aksııaǵa qoldaý bildirgen adamdar eń kóp taralǵan qaterli isik túrlerin erte anyqtaýǵa arnalǵan onkoskrınıngterdi turǵylyqty jeri boıynsha emhanalardan ótýge bolatynyn túsindirdi. Mysaly, sút bezi qaterli isiginiń skrınıngine 40-70 jas arasynda áıelder 2 jylda 1 ret barýy kerek. Jatyr moıny qaterli isiginiń skrınıngi 30-70 jasqa deıingi áıelder 4 jylda 1 ret, toq jáne tik ishektiń qaterli isigine 50-70 jas aralyǵyndaǵy erler men áıelder 2 jylda 1 ret qaralýy tıis.
The Lancet Oncology jýrnaly ne jarııalady?
2021 jylǵy 5 aqpanda The Lancet Oncology jýrnalynyń sońǵy sanynda qazaqstandyq onkologterdiń birikken avtorlyǵymen arnaýly maqala jaryq kórdi. Mamandar arasynda bedeli bar bul jýrnalda Qazaqstandaǵy sút bezi men jatyr moıny obyrlarynyń taralýy týraly tarqatylady. Maqalanyń tolyq ataýy – «Burynǵy keńestik 10 eldegi sút bezi jáne jatyr moıny obyrlarynyń taralýyn salystyrý: popýlıasııalyq zertteýler». Bul maqalanyń jazylýyna álemniń ár shalǵaıyndaǵy avtorlyq ujymdar atsalysqan. Qazaqstandaǵy qaterli isik máselelerine UǴA akademıgi, professor Dılıara Qaıdarova ún qatyp otyr.
Saraptamalyq maqalada SBO men JMO sońǵy on jyldaǵy túrli satylarynyń taralýy týraly málimetter keltiriledi. Iаǵnı qazaqstandyq onkologterdiń on jyl boıǵy sút bezi men jatyr moıny obyrlarynyń paıda bolýyna qatysty zertteýleri medısınasy damyǵan elderdiń mysaldarymen salystyryla otyryp talqylanady.
Osy kórsetkishterdiń tirkeliminde Qazaqstan, Belarýs pen Ýkraınada jatyr moıny obyrynyń 1-2 satylary 70%-dy qurasa, Armenııa men Moldovada obyrdyń osy túriniń 3-4 satysy 50%-dy kórsetedi. Bul – onkologııalyq keselderdi aldyn ala tekserý, skrınıngter qorytyndysynda terbelip turǵan kórsetkish. Demek, elimizde qaterli isikti asqyndyrmaı, emge kónetindeı kezde anyqtaý 20%-ǵa artyq. Sondaı-aq skrınıngterdiń rólimen qatar, málimetterdi ýnıfıkasııalaý men kanser-regıstr qurýdyń qajettiligi de atap ótilgen. Osy maqsatta IARC jetekshiligimen kanser-regıstrlerdi damytý jónindegi baǵdarlamalardy damytý boıynsha Jahandyq bastama qolǵa alynyp otyr.
Balalardaǵy onkologııalyq keseldi anyqtaý óte qıyn
Jyl saıyn 15 aqpanda álemde Halyqaralyq qaterli isik aýrýy bar balalar kúni atap ótiledi. Buǵan Obyrǵa shaldyqqan balalardyń ata-analary uıymdastyrǵan halyqaralyq konfederasııasy (ICCCPO) muryndyq bolyp keledi.
«Qazaqstanda jyl saıyn 600-ge jýyq bala qaterli isikpen aýyrady. Kóp jaǵdaıda bul qan aýrýy – leıkemııa. Balalar onkologııasynyń jalpy qurylymynda mı isikteri, neıroblastoma, lımfoma jáne retınoblastoma basym. Qazirgi ýaqytta elimizde balalardyń keıbir onkologııalyq aýrýlary kezinde emdeýdiń tıimdiligi 70-90 paıyzdy quraıdy. Sondaı-aq qaterli isiktiń genetıkalyq aqaýlardyń saldarynan paıda bolatyn túrleri de bar jáne ony emdeý nátıjeleri áli de joǵary emes. Biraq álemdik medısına bir ornynda turǵan joq, Qazaqstanda da emdelý men baqylaýǵa múmkindik bar», deıdi DSM bas onkologi, «QazOjRǴZI» AQ basqarma tóraıymy D.Qaıdarova.
Baladaǵy onkologııalyq aýrýdy anyqtaý óte qıyn. Sondyqtan ata-analar balalarynyń densaýlyǵyna óte muqııat bolýy kerek. Qaterli isik terapııasynyń tıimdiligi ýaqtyly dıagnoz qoıýǵa baılanysty ekenin este ustaǵan jón. Qaterli isikke shaldyqqan balalardyń halyqaralyq kúnin úmitsizdik kúni dep sanaýǵa bolmaıdy. Bul – dertin jeńgen balalardyń merekesi!
56% – eńbekke qabiletti jastaǵy adamdar
Oraıy kelip turǵanda aıta ketý kerek, 2020 jyldyń qorytyndysy boıynsha respýblıkada qaterli isik túrlerine shaldyǵý 100 myń turǵynǵa shaqqanda 173,5 adamdy qurady. Absolıýtti túrde 32 526 jańa jaǵdaı anyqtaldy. Syrqattanýshylyqtyń tómendeýi 11,4% qurady. 2020 jyly onkologııalyq naýqastar kontıngenti 190 159 naýqasty qurady (2019 jyly 186 326 pasıent). Onkologııalyq aýrýlar qurylymynda birinshi orynda sút bezi qaterli isigi (13,2%); ekinshi orynda ókpe qaterli isigi (10,4%), úshinshi orynda kolorektaldy qaterli isik (9,6%) tur. Aýyrǵandardyń jas qurylymynda eńbekke qabiletti jastaǵy adamdar – 56,0%. Onkologııalyq naýqastardyń elektrondy tirkeliminiń derekteri 2020 jyly obyrdan bolatyn ólim-jitim kórsetkishi 100 myń turǵynǵa shaqqanda 75,5 quraǵanyn kórsetti, bul – 14 150 qaıǵyly jaǵdaı. О́lim deńgeıiniń tómendeýi 0,7%-dy qurady. О́lim-jitim qurylymynda birinshi orynda – ókpe qaterli isigi (16,4%), ekinshi orynda – asqazan qaterli isigi (11,5%), úshinshi orynda – kolorektaldy qaterli isik (10,7%) jáne sút bezi qaterli isigi (7,8%) tur. 2020 jyly 0-I satydaǵy onkologııalyq aýrýlardy erte dıagnostıkalaý jańa qaterli isik jaǵdaılarynyń jalpy qurylymynda 25,5%-dy qurady. 2020 jyldyń qorytyndysy boıynsha bes jyldyq ómir súrý deńgeıi 54,0%-ǵa jetti (2019 jyly – 52,5%).
Eresek turǵyndarǵa onkologııalyq kómekti respýblıkalyq uıymdar – «Qazaq onkologııa jáne radıologııa ǵylymı-zertteý ınstıtýty» AQ jáne «Ulttyq ǵylymı onkologııalyq ortalyq» AQ, óńirlerde 15 onkologııalyq dıspanser men ortalyq, 5 onkologııalyq bólimshe jáne 452 onkologııalyq kabınet júzege asyrady.
Onkologııalyq keselderdi emdeýde ilgerileý bar
– Qazir qaterli isikti emdeý qaryshtap alǵa basty deýge bolady. Búgingi tańda 10-15 jyl buryn emdeý múmkin bolmaǵan keselderge em bar. Onkologııalyq aýrýlardy emdeýdegi álemdegi aldyńǵy qatarly ádistemeler ıgerildi jáne olar Qazaqstanda belsendi qoldanylady. Osynyń barlyǵy tegin emdelýge muqtaj árbir azamatqa tegin medısınalyq kómektiń kepildik berilgen kólemi (TMKKK) sheńberinde qoljetimdi. Alaıda uzaq ýaqyt emdelýden arylýǵa jáne tipti ómirdi saqtap qalýǵa múmkindik beretin eń mańyzdy faktor – turaqty onkoskrınıng pen aýrýdyń erte kezeńderinde azamattardyń júginýi, – deıdi D.Qaıdarova.
Qazaqstanda jetekshi onkologııalyq qaýymdastyqtardyń halyqaralyq hattamalaryna sáıkes keletin onkologııalyq aýrýlardy emdeýdiń qazirgi zamanǵy túrleri júrgizilýde. Targetti terapııa, ımmýnterapııa jáne gendik ınjenerııa ádisteri belsendi qoldanylady. Barlyq hımııaterapııalyq jáne targettik preparattar TMKKK sheńberinde qamtamasyz etiledi. 2010 jyldan beri súıek kemigin transplantasııalaý júrgizilip jatyr. 2012 jyly Qazaqstanda onkopsıhologterdiń jeke kásibı qyzmeti paıda boldy.
Mańyzdy jetistik retinde aýrýdyń satysy men taralýyn dál anyqtaýǵa, emdeýdiń ońtaıly rejimderin tańdaýǵa, jeke terapııany qoldanýǵa, sáýlelenýdiń nemese hımııaterapııanyń ońtaıly kýrsyn taǵaıyndaýǵa, emdeýdiń tıimdiligin baqylaýǵa jáne negizsiz otalardy boldyrmaýǵa kómektesetin MRT jáne PET-KT dıagnostıkasyn, molekýlalyq-genetıkalyq zertteýler men telepatologııany engizýdi aıtýǵa bolady. Onkologııalyq aýrýlardyń erte belgilerin anyqtaıtyn jáne anyqtalǵan aýrýlary bar pasıentterge alǵashqy kómek kórsetetin emhanalardyń qyzmetkerleri úlken jumys atqarady. Onkologııalyq aýrýlarmen kúresýdiń keshendi jospary aıasynda qaterli isiktiń keń taralǵan túrlerimen aýyratyn pasıentterge úıde pallıatıvtik kómek kórsetý boıynsha mobıldi toptardyń jumysy bastaldy.
Sonymen qatar qazaqstandyq naýqastar pasıentterge arnalǵan mektepter formatynda qorqynyshty dıagnoz týraly bilgen pasıentterge aqparattyń jetispeýshiligi máselesin sheshýge ǵana emes, buǵan qosa terapııaǵa tózimdilikke baılanysty psıhologııalyq jáne áleýmettik problemalar men máselelerdi sheshýge kómektesetin qoldaý baǵdarlamalaryna qol jetkize alady. Qoǵamdyq uıymdar men áleýmettik jaýapty bıznes bul jumysta onkologterge baǵa jetpes kómek kórsetedi.
Ulttyq skrınıngtik baǵdarlama
Qysqasy, aýrýdy asqyndyrmaı, erte satysynda anyqtap, onyń týyndaýyna áser etetin qaýipti faktorlardyń, olardyń órshýiniń aldyn alý, halyq densaýlyǵyn nyǵaıtý úshin Qazaqstanda Ulttyq skrınıngtik baǵdarlama engizilgenin qaperge salyp otyrý paryz. Bul halyqtyń nysanaly toptarynyń, ıaǵnı naqty aýrýlar boıynsha belgili bir jas tobyndaǵy deni saý tulǵalardyń jappaı profılaktıkalyq-medısınalyq tekserip-qaraýdan ótýdi qarastyrady. Tekserip-qaraý eshqandaı sımptomdar bolmaǵan jaǵdaıda da, óz densaýlyǵyńa degen senimdilik úshin qajet. Skrınıng tegin jasalady. Jáne bul tek qaterli isikterge ǵana qatysty emes. Profılaktıkalyq tekserip-qaraýdy qarjylandyrý Mindetti áleýmettik medısınalyq saqtandyrý qorynyń qarjysy esebinen iske asyrylady, sondyqtan skrınıng ótý úshin saqtandyrylýshy mártebesiniń bolýy qajet.
