Osy ýaqytqa deıin Soltústik Qazaqstan oblysynyń tizginin biraz azamat ustady desek, solardyń ishinde aımaqty 2003-2007 jyldar aralyǵynda basqarǵan Taıyr Aımuhametuly Mansurov sııaqty iske jedel kirisip, birin usaq, birin iri demeı, barlyq máselelerdi birdeı qamtýǵa qulshynys tanytqandary, artyna halyq aıta júrerlikteı jaqsy iz qaldyrǵandary kóp emes. Ol alǵashqy kúnnen ózine Memleket basshysy kórsetken senimdi aqtaýǵa qulshyna kirisip, tórt jyldyń ishinde talaı máseleniń túıinin sheshti. T.Mansurov óńirimizdi basqarǵan jyldary qarjy joq degen jeleýmen jarty alańy saýdagerlerge jalǵa berilip, jabylýdyń az-aq aldynda turǵan oblystyq tarıhı-ólketaný murajaıyn tolyqtaı qalpyna keltirdi, memlekettik tildiń mártebesin ósirý maqsatynda qazaq tili páni muǵalimderiniń eńbekaqysyn birden elý paıyzǵa ósirdi, tuńǵysh ret qazaq tilinde qalalyq gazet shyǵarýǵa uıytqy boldy, jurt áldeqashan «saqaldy qurylystardyń» qataryna jatqyzyp qoıǵan, kózge shyqqan súıeldeı bolǵan Qyzyljar ortalyq meshiti men pravoslavıe shirkeýin bir kúnde iske qosty, uly Abaı men A.Pýshkınge eskertkish qoıdy... T.A.Mansurov Soltústik Qazaqstan oblysyna ákim bolyp kelmese, Abylaıdyń aq úıi de qalpyna kelmes edi, deıdi jergilikti turǵyndar. Ol ras. Taıyr Aımuhametuly talaı jyldardan beri jyry taýsylmaı kele jatqan bul máseleniń de núktesin qoıyp, Qyzyljardyń tórine uly hanǵa eskertkish ornatyp ketti.
Jaqynda EýrAzEQ-tiń Bas hatshysy el táýelsizdiginiń jıyrma eki jyldyǵyn atap ótýge arnalǵan saltanatqa qatysý úshin Astanaǵa kelgende biz oǵan jolyǵyp, osy tóńirekte áńgime qozǵaǵan edik.
– Taıyr Aımuhametuly, soltústikqazaqstandyqtar sizdi kúni búginge deıin saǵynyshpen eske alady.
Osy ýaqytqa deıin Soltústik Qazaqstan oblysynyń tizginin biraz azamat ustady desek, solardyń ishinde aımaqty 2003-2007 jyldar aralyǵynda basqarǵan Taıyr Aımuhametuly Mansurov sııaqty iske jedel kirisip, birin usaq, birin iri demeı, barlyq máselelerdi birdeı qamtýǵa qulshynys tanytqandary, artyna halyq aıta júrerlikteı jaqsy iz qaldyrǵandary kóp emes. Ol alǵashqy kúnnen ózine Memleket basshysy kórsetken senimdi aqtaýǵa qulshyna kirisip, tórt jyldyń ishinde talaı máseleniń túıinin sheshti. T.Mansurov óńirimizdi basqarǵan jyldary qarjy joq degen jeleýmen jarty alańy saýdagerlerge jalǵa berilip, jabylýdyń az-aq aldynda turǵan oblystyq tarıhı-ólketaný murajaıyn tolyqtaı qalpyna keltirdi, memlekettik tildiń mártebesin ósirý maqsatynda qazaq tili páni muǵalimderiniń eńbekaqysyn birden elý paıyzǵa ósirdi, tuńǵysh ret qazaq tilinde qalalyq gazet shyǵarýǵa uıytqy boldy, jurt áldeqashan «saqaldy qurylystardyń» qataryna jatqyzyp qoıǵan, kózge shyqqan súıeldeı bolǵan Qyzyljar ortalyq meshiti men pravoslavıe shirkeýin bir kúnde iske qosty, uly Abaı men A.Pýshkınge eskertkish qoıdy... T.A.Mansurov Soltústik Qazaqstan oblysyna ákim bolyp kelmese, Abylaıdyń aq úıi de qalpyna kelmes edi, deıdi jergilikti turǵyndar. Ol ras. Taıyr Aımuhametuly talaı jyldardan beri jyry taýsylmaı kele jatqan bul máseleniń de núktesin qoıyp, Qyzyljardyń tórine uly hanǵa eskertkish ornatyp ketti.
Jaqynda EýrAzEQ-tiń Bas hatshysy el táýelsizdiginiń jıyrma eki jyldyǵyn atap ótýge arnalǵan saltanatqa qatysý úshin Astanaǵa kelgende biz oǵan jolyǵyp, osy tóńirekte áńgime qozǵaǵan edik.
– Taıyr Aımuhametuly, soltústikqazaqstandyqtar sizdi kúni búginge deıin saǵynyshpen eske alady.
Oblysty basqarǵan jyldary óńirge jańa lep, órkendi ózgerister ákelgenińizdi olar umyta qoıǵan joq. Ásirese, Abylaıdyń aq úıin qalpyna keltirgenińizge el rıza. Bul ózi, qolynda bıligi barlar halyqty emeksitip-emeksitip, jyly jaýyp qoıa beretin, sonaý keńes zamanynan beri kóterilip kele jatqan másele-tin. Qatary sırep qalǵan kónekóz qarııalar bolmasa, jastar jaǵy teriskeıdegi qalada qazaqtyń ataqty hanynyń ordasy bolǵanyn, eski de bolsa, sol ordanyń sulbasy áli barynan habarsyz edi. Qazir Qyzyljar topyraǵyna tabany tıgenderdiń munda kelmeıtinderi neken-saıaq. Biraq solardyń bári birdeı Abylaıdyń aq úıiniń qalaı qalpyna keltirilgenin bile bermeıdi. Sizden osy jaıynda suramas buryn jańa qyzmetińizge kiriser-kirispeste, basqa jumystardyń bastan asyp jatqanyna qaramastan, osy iske den qoıýyńyzǵa ne sebep bolǵanyn bilgim keledi.
– Elbasymyz Nursultan Nazarbaev óziniń eńbekterinde ulttyń tarıhı sanasyn qalyptastyrýdyń mańyzdylyǵyn udaıy aıtyp keledi. «Qazaqstan-2050» Strategııasy – qalyptasqan memlekettiń jańa saıası baǵyty» dep atalatyn Joldaýynda da Nursultan Ábishuly: «Taǵylymy mol tarıhymyzben, uly babalardyń ulaǵatty ómirinen alar tálimimizben biz aldaǵy asýlardan alqynbaı asamyz... Babalardyń erligi, búgingi býynnyń eren isteri jáne jas urpaqtyń jasampazdyǵy arasynda sabaqtastyq bolsa ǵana biz «Máńgilik El» bolamyz», dedi. Osy turǵydan alǵanda, Abylaı han – urpaqqa mura, ultqa uran bola alǵan uly tulǵa, qazaq eliniń ǵasyrlyq tarıhyn jasap ketken asa iri qaıratker. XVIII ǵasyrdaǵy Qazaq eliniń tarıhyn Abylaısyz kózge elestetý múmkin emes. Ol Elbasynyń sózimen aıtqanda, «Qazaq ordasyn eńseli el etý isine sanaly ǵumyryn arnady. Ulan-ǵaıyr jerimizdi jaýdan azat etip, elimizdiń etek-jeńin bútindedi... Almaǵaıyp surapyl zamanda eseńgiregen elge es kirgizip, bir týdyń astyna biriktire bilgen Abylaı erligi men aqyl-parasatyn qatar jumsaǵan sarabdal saıasatkerliginiń arqasynda qazaq halqyn joıylyp ketýden saqtap qaldy». Mine, kóne Qyzyljar topyraǵynan osyndaı dana da dara tulǵanyń izi tabylyp jatsa, oǵan nazar aýdarmaýǵa, onyń ulaǵatty ómir tarıhyn ultqa, urpaqqa keńinen ónege etýge kúsh salmaýǵa bolatyn ba edi. Búgingi jas urpaq qazaq eliniń taǵdyrynda eleýli ról atqarǵan tulǵalardy bilip ósýge tıis. Memleket tarıhyna, dańqty babalary júrip ótken joldyń buralańy men bultarystaryna, qıly kezeńderi men taǵdyrly sheshimderine, aqtańdaq betterine qanyq urpaqtyń ǵana júregine otanshyldyq sezimi ornyǵyp, boıynda memleketshil qasıetter órken jaıady, solar ǵana ózine tıesili zamana júgin dittegen mejesine abyroımen jetkize alady. Sondyqtan, Abylaı han men onyń dáýiri bizdi jaı ǵana qyzyqtyryp qoıǵan joq, onyń erligi men órligin keıingi urpaqqa jetkizý arqyly jastardyń oı-sanasynyń durys qalyptasýyna qol jetkizýge bolatynyn túsingendikten qulshyna iske kiristik.
– Kezinde jergilikti ólketanýshylar, zııaly qaýym ókilderi Abylaıdyń aq úıin qalpyna keltirý týraly máseleni qaıta-qaıta kótergenmen, bılik basyndaǵylar tórt qabyrǵasy ǵana qalǵan úıdiń jurnaǵyn respýblıkalyq mańyzy bar tarıhı eskertkishter sanatyna qosýdan árige bara almaǵan edi. Oǵan, múmkin, sol kezde han ordasynyń Esil ózeniniń boıynda turǵyzylǵanyna kúmán keltirýshilerdiń de bolǵany, olardy ılandyratyndaı muraǵat qujattarynyń jetimsizdigi de áser etken shyǵar-aý degen oı da keledi. Áıteýir ne kerek, is alǵa baspady, han ordasyn qalpyna keltirýdi qolǵa alýǵa eshkimniń júregi daýalamady. Osynyń ózi-aq onyń kúrmeýi qıyn is bolǵanyn ańǵartqandaı ma, qalaı?
– Joǵaryda aıtqanymdaı, Abylaı han ómirine qatysty kez kelgen derek biz úshin baǵa jetpes qundylyq. Ony paıdalanbasaq, halyq kádesine jaratpasaq, biz kóp nárseden utylar edik. Osyny eskerip biz 2004 jylǵy aqpan aıynyń basynda bir top mamandardy qatystyra otyryp, Abylaıdyń aq úıine qatysty muraǵat qujattaryn zerdeleýge kiristik. Aqıqaty sol, osy iske den qoıǵan jýrnalıster, olardyń arasynda qazir «Egemen Qazaqstan» gazetinde sholýshy bolyp isteıtin Jaqsybaı Samrat ta bar, ólketanýshylar Abylaı hannyń ómiri men qyzmetine qatysty biraz derekter jınastyrǵan eken. Osy qujattarmen tanysa kele, olardyń osy úıdi tarıhı eskertkish retinde qalpyna keltirý kerek degen talaptary oryndy dep taptym.
Abylaı hannyń rezıdensııasy Ekaterına II patshaıymynyń ókimimen 1762 – 1765 jyldary turǵyzylǵan. О́kinishke oraı, aǵashtan qıylǵan nysandar HIX ǵasyrda Qyzyljardyń Oıqala dep atalatyn bóliginiń biraz aýmaǵyn sharpyǵan órt kezinde kúıip ketken. Keıin osy jerge qyzyl kirpishten eki qabatty áskerı lazaret salynǵan. HHI ǵasyrǵa onyń da jurnaǵy ǵana jetti.
– Qazir han ordasy atshaptyrym jerdi alyp jatyr. Al buryn bul jerde qalaı bolsa solaı salynǵan eski úıler, shaǵyn mekemeler kóp edi ǵoı. Osy máseleni qalaı sheshtińizder?
– Joba boıynsha resmı túrde «Abylaı hannyń rezıdensııasy» atalǵan keshendi biz áý bastan kópshilik qyzyqtaıtyn tarıhı-mádenı murajaı retinde qarastyrsaq ta, onyń tóńiregin jasyl jelegi jaıqalǵan saıabaqqa, qala turǵyndary demalatyn kórikti orynǵa aınaldyrýdy oılastyrdyq. Abylaıdyń aq úıi óz zamanynda óte qolaıly jerge – bıik jarqabaqqa ornalastyrylǵan. Alaıda, ony qalpyna keltirý jumystaryn bastaý úshin, ózińiz aıtyp otyrǵan, mańaıyndaǵy jekemenshik kásiporyndardy, onyń ishinde Ishki ister mınıstrliginiń sport kesheni de bar, turǵyn úılerdi basqa jaqqa kóshirý kerek boldy. Mamandarmen aqyldasa kele, biz han ordasyn HVIII ǵasyrdaǵy bas josparǵa sáıkestendirý, barlyq kórinisterdi tarıhı dáldikpen berý úshin bir gektardan astam jerdi bosatý qajettigine kóz jetkizdik. Bul da ońaı sheshile qoımaıtyn másele edi. О́ıtkeni, jumys istep turǵan kásiporyndaryn basqa jerge kóshirýge nemese ómir boıy turyp jatqan jerlerin tastap ketýge kim kelise qoısyn. Degenmen, olarǵa jaǵdaıdy túsindirýge tyrystyq. Sóıtip, bul másele ý-shýsyz, oıdaǵydaı sheshildi. Máselen, Ishki ister mınıstrligine ózderi qalaǵan jerge jańa sport keshenin salyp berdik. Al, osyǵan deıin turmysqa qolaısyz eski úılerde turyp kelgen turǵyndarǵa jańa úılerden páterler bólindi. Sol sııaqty, avtoturaq pen tehnıkalyq qyzmet kórsetý ortalyǵy da ıeleriniń kelisimimen basqa jerlerge kóshirildi.
Abylaı hannyń aq úıin qalpyna keltirý josparlaryn naqtylaý maqsatynda biz Máskeýdegi Reseı ımperııasy syrtqy saıasat muraǵatynan, Orynbor memlekettik muraǵatynan, Reseıdiń ejelgi aktiler memlekettik muraǵatynan jáne Reseıdiń ortalyq memlekettik muraǵatynan qosymsha materıaldar suratyp aldyq. Osyndaı daıyndyq jumystary júrgizilgennen keıin men 2005 jyldyń 1 aqpanynda Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti N.Á.Nazarbaevtyń qabyldaýynda bolyp, ol kisini Abylaıdyń aq úıin qalpyna keltirýge baılanysty jobalyq usynystarmen tanystyrdym. Prezıdent usynǵan materıaldarmen tanysa kele, bul tarıhı eskertkishti qalpyna keltirý bizdiń halqymyzdyń mádenı murasyn saqtaý men zertteýde mańyzdy oqıǵa bolatynyn atap kórsetti. Sondaı-aq, Nursultan Ábishuly rezıdensııany qalpyna keltirý jónindegi bizdiń usynystarymyzdy qoldap, búkil keshendi joǵary arhıtektýralyq deńgeıde qalpyna keltirý úshin bul iske «Kazrestavrasııa» respýblıkalyq memlekettik kásipornynyń arhıtektorlary men jobalaýshylaryn qatystyrýǵa tapsyrma berdi. Prezıdent, sondaı-aq, rezıdensııanyń aldyna Abylaı hannyń eskertkishin qoıý jónindegi usynysymyzdy da qoldady. Tek muny jasaýǵa Qazaqstannyń eń úzdik músinshileri men arhıtektorlaryn qatystyrý qajettigin eskertti.
– Ol bir, kóp máselelerdi sheshýge qarjynyń tapshylyǵy qolbaılaý bolǵan kez edi ǵoı. Máseleniń osy jaǵy qalaı sheshildi?
– Qazaqta «Kóńil júırik pe, kók dónen júırik pe?» degen sóz bar ǵoı. Bul zamanda qolyńda qarjyń bolmasa, qandaı jaqsy oılardyń ózi júzege aspaı qalatyny shyndyq. Biz onyń biraz joldaryn qarastyrdyq, óz múmkindigimizdi de tarazy basyna tarttyq. Osylaı jergilikti bıýdjettiń ondaı salmaqty kótere almaıtynyna kóz jetkizdik. Osydan keıin biz osy máseleni 2004 – 2006 jyldarǵa arnalǵan «Mádenı mura» memlekettik baǵdarlamasyn júzege asyrý jónindegi qoǵamdyq keńestiń qaraýyna usyndyq. Súıinishtisi sol, keńestiń tóraǵasy I.Tasmaǵambetov kóp sozbaı Abylaıdyń aq úıi memorıaldyq keshenin respýblıkalyq «Mádenı mura» baǵdarlamasyna engizý týraly sheshim qabyldady.
«Kazrestavrasııa» RMK (basshysy Q.Tuıaqbaev) qatysýymen rezıdensııany rekonstrýksııalaýdyń jobasy jasalǵannan keıin quramynda «Dara» jaýapkershiligi shekteýli seriktestiginiń jetekshisi A.Jansúgirov, Almaty qalasynyń bas arhıtektory S.Baımaǵambetov, músinshi Q.Satybaldın, Soltústik Qazaqstan oblysynyń bas arhıtektory V.Zataı jáne «Qulager» qurylys korporasııasynyń bas dırektory T.Eginbaev bar, top keshenniń arhıtektýralyq qurylys jobasyn jasaýmen aınalysty.
Osy jumystar aıaqtalǵannan keıin men 2005 jyldyń 9 maýsymynda Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti N.Á.Nazarbaevqa hat jazyp, rezıdensııany rekonstrýksııalaýǵa qajetti qarjy bólý múmkindigin qarastyrýyn suradym. Prezıdent bizdiń bul ótinishimizdi qanaǵattandyryp, Úkimetke qarjy bólý týraly nusqaý berdi. Sóıtip, biz eki jyldyń ishinde Abylaı hannyń aq úıin qalpyna keltirdik.
– Joǵaryda hannyń aq úıiniń bastapqy qalpyn barynsha saqtaýǵa mán berilgenin aıttyńyz ǵoı. Osy maqsat qanshalyqty oryndaldy?
– Árıne, búgin aıtýǵa ǵana ońaı. Áıtpese, han úıine alǵashqy beınesin berý osy iske qatysqandardan joǵary kásibı sheberlikti, asqan jaýapkershilikti talap etkeni sózsiz. Aldymen qabyrǵalary erekshe berik bolýy úshin temir beldiktermen bekitildi. Irgetastar qaıta quıyldy. Eki qabatty úıdiń ishi-syrty kirpishpen qaptaldy. Barlyq bólmeler kúrdeli jóndeýden ótkizilip, HVIII ǵasyr úlgisinde ulttyq naqyshpen bezendirildi. Birinshi qabatta beıne zaldar, jádigerlerdi qoıatyn arnaıy oryndar ornalassa, ekinshi qabatta hannyń kelýshilerdi qabyldaıtyn jáne jatyn bólmeleri jabdyqtaldy. Hannyń jastyq shaǵyna, ósken ortasyna, memlekettik qyzmetine qatysty dúnıeler de osynda qoıyldy.
Qazaq halqynyń memlekettiń aýmaqtyq tutastyǵyn saqtaý jolynda jońǵarlarmen tarıhı soǵysyn beıneleıtin dıoramanyń da kelýshiler nazaryn aýdarary sózsiz.
Kelýshiler han ordasyna granıt baspaldaqtarmen kóteriledi. Aýladaǵy hannyń is keńsesi, qonaqúıi, monshasy da qalpyna keltirildi.
Keshenniń aldyna qoıylatyn Abylaı hannyń eskertkishi tóńireginde de qyzý pikir almasýlar boldy. Aqyry ne kerek, bir top músinshiler men arhıtektorlardy Sankt-Peterbýrg qalasyna jiberip, olar belgili fransýz músinshisi Eten-Morıs Falkone jasaǵan Petr I eskertkishimen jan-jaqty tanysyp qaıtty. Osy sapardan keıin ordanyń dál aldyna hannyń arǵymaq atqa mingen eskertkishin qoıý týraly sheshim qabyldandy.
Mine, osylaı biz Abylaı hannyń aq úıin ómirge qaıta ákeldik. Bul qurylys qaı jaǵynan alsaq ta maqtanýǵa turarlyqtaı bolyp shyqty. Ony 2008 jyly Soltústik Qazaqstan oblysyna kelgen saparynda Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń ózi ashty.
– Búginde Abylaı hannyń aq úıi tarıhı qundylyq qana emes, halyqtyń súıikti ornyna aınalyp otyrǵany sózsiz. Onyń qyzmetiniń negizgi maqsaty jaıly ne aıtar edińiz?
– Atalmysh keshen barlyq qalalyqtar men meımandarǵa qazaq jeriniń táýelsizdigi men aýmaqtyq tutastyǵy úshin kúresken Abylaı han dáýirimen tanysýǵa múmkindik beredi. Munda ataqty hannyń ómiri men qyzmetine qatysty qundy derekter shoǵyrlanǵan. Degenmen, meniń oıymsha, keshen qyzmeti qolda bar qujattar men jádigerlerdi kelýshiler nazaryna usynýmen ǵana shektelmeýge tıis. Keshen qyzmetkerleriniń Abylaı han dáýirine qatysty zertteýlerden, ǵylymı izdenisterden shet qalmaǵany jón. Qazir ulttyq tarıhymyz táýelsiz jańa kózqaras turǵysynan túbegeıli qaıta zerdelenýde. Al aýmaly-tókpeli alasapyrandy bastan keshken Abylaı hannyń zamany – alyptar dáýiri. О́mir men ólimniń bettesken tusynda Abylaıdyń qasynda úzeńgiles serikteri – aqyly ozǵan abyzdar, tóreligi ádil bıler, júregi túkti batyrlary da bolǵan. Atameken jeri úshin qasyqtaı qanyn qıǵan sol babalardyń erlik isteri týraly málimetter tolyǵa tússe, Abylaı hannyń da tulǵasy asqaqtaı bereri anyq.
Áńgimelesken
Jarasbaı SÚLEIMENOV,
«Egemen Qazaqstan».
