Konfessııaaralyq kelisim – el damýy kepildikteriniń biri

Qazaqstan – ıslam, pravoslavıe, katolısızm, protes­tantızm,

býddızm jáne ıýdaızm ókilderi kelisim men

beıbitshilikte ómir súrip jatqan álemdegi jalǵyz jer.

N.Á.NAZARBAEV.

Kópǵasyrlyq tarıhı ke­zeńderde qattalǵan dinı jáne mádenı kóptúrliligimen erek­shelenetin Qazaqstan táýelsizdik jyldarynda barsha álemge túrli konfessııalar men etnostardyń tatý ǵumyr keshe biletindigin pash etip keledi. Qazaqstandaǵy beıbitshilik pen kelisim, dinder men mádenıetter álemdik deńgeıde moıyndalǵan.

Qazaqstan halqynyń kon­fessııaaralyq kelisim formýlasy búkil progresshil adamzat tarapynan tanyldy jáne de bul model álemniń kóptegen memleketteri úshin úlgi bolyp qana qoımaı, sarapshylar, ǵalymdar men álemdik deńgeıdegi saıasatkerlerdiń ǵylymı-zertteý taqyrybyna aınalyp otyr.

Qazaqstan – ıslam, pravoslavıe, katolısızm, protes­tantızm,

býddızm jáne ıýdaızm ókilderi kelisim men

beıbitshilikte ómir súrip jatqan álemdegi jalǵyz jer.

N.Á.NAZARBAEV.

Kópǵasyrlyq tarıhı ke­zeńderde qattalǵan dinı jáne mádenı kóptúrliligimen erek­shelenetin Qazaqstan táýelsizdik jyldarynda barsha álemge túrli konfessııalar men etnostardyń tatý ǵumyr keshe biletindigin pash etip keledi. Qazaqstandaǵy beıbitshilik pen kelisim, dinder men mádenıetter álemdik deńgeıde moıyndalǵan.

Qazaqstan halqynyń kon­fessııaaralyq kelisim formýlasy búkil progresshil adamzat tarapynan tanyldy jáne de bul model álemniń kóptegen memleketteri úshin úlgi bolyp qana qoımaı, sarapshylar, ǵalymdar men álemdik deńgeıdegi saıasatkerlerdiń ǵylymı-zertteý taqyrybyna aınalyp otyr.

Qazaqstandyqtardyń je­tis­tiginiń fenomeni, ásirese, biz­diń Otanymyzdyń jáne onyń halqynyń tarıhynan oryn alǵan. Al konfessııaaralyq kelisimniń damýy Uly Eýrazııanyń orta bóligindegi túrli órkenıetterdiń ózara sińisýi úderisimen tike­leı baılanys tapqan. Memle­ket­ti quraýshy etnosqa tán dás­túrli toleranttylyq, onyń basqa mádenıetter men konfes­sııalardyń ókilderine degen izgi qurmeti men qarym-qatynasy óz kezeginde jańa myńjyldyqta jas zaıyrly memlekettiń syndarly damýy men aldaǵy kezeńdegi órkendeýi úshin myqty ári senimdi negiz bola aldy.

Tarıh jylnamasyna engen jyldarda ózara túsinistik, toleranttylyq pen kelisim ne­gizinde Qazaqstan halqy tu­tastyǵynyń turaqty negizi qalyptasty. Onyń túp tamyry rýhanı tutastyqta jatqandyǵy da esh kúmán týǵyzbaıdy. Bul jetistikterdiń aýqymdylyǵy men tereńdiginiń shynaıy kórinisi Qazaqstan halqy Assambleıasynyń XVII sessııasynda el Prezıdenti N.Á.Nazarbaevtyń aıtylǵan sóz­derimen naqtylanady: «Qazaq­standyq jol ulttyq jetistiktiń úlgilik modeline aınaldy. Bar­sha qazaqstandyqtardyń eń­beksúıgishtik jáne tutastyǵynyń nátıjesi, bul ulttyń naǵyz pas­sıonarlyq oıanýy, bul tek qana qýatty halyqtardyń uly múmkindigi».

Bul anyqtama jahandaný úderisi, bolashaqtaǵy álemniń qurylysy týraly túrli radıkaldy tujyrymdardyń paıda bolýy men halyqaralyq quqyq negiziniń álsireýi jaǵdaıynda erekshe mańyzǵa ıe bolyp otyr. 2013 jyldyń sáýir aıynda ótkizilgen Qazaqstan halqy Assambleıasynyń HH mereıtoılyq sessııasynda Elbasy: «Biz osyndaı halyqqa aınaldyq jáne osy bıiktikte qa­lýǵa tıispiz! Qazaqstan – bul birtutas jer, birtutas ha­lyq, birtutas bolashaq. ...Aldy­myz­­da úlken josparlar tur. Olar­dy júzege asyrý jahan­dyq qubylýlardyń kúrdeli jaǵ­daı­larynda júretin bolady. Oǵan búginnen bastap daıyn tu­ryp, halyq birligin búkil kúsh-ji­germen bekemdeý qajet», degen edi.

Qazaqstandy básekelestikke qabiletti 30 el qataryna qosý­ǵa baǵyttalǵan naqty maqsat­tar men mindetter belgilen­gen «Qazaqstan-2050» Strate­gııa­synyń qabyldanǵanyna bir jyl toldy. Sońǵy jyldary biz qazirgi jahandaný áleminde memleketter, qoǵam, adamdar ara­syndaǵy jańa shıelenisterdiń qaınaryna aınalǵan kóptegen baǵyttarǵa, atap aıtsaq, óńir­lik jáne konfessııalyq, áleý­met­tik jáne mádenı, tildik jáne etnostyq bólinýlerge kýá bo­lýdamyz. Qazaqstan halqy «Qa­zaqstan-2050» Strategııasyn júzege asyrý barysyndaǵy osy jańa ári kúrdeli jaǵdaılarda, biz eýrazııalyqtyń tanymal zertteýshisi Lev Gýmılevtiń «ult­tyq alýandylyq – adamzat bala­synyń ómir súrýiniń tıimdi túri», dep aıtqan sózin eske ala oty­ryp, Qazaqstan qoǵamynyń konfessııalyq kóptúrliligin qo­ǵam paıdasyna aınaldyrýymyz qajet.

Memleket basshysy Qazaqstan­nyń bolashaǵyn tujyrymdaı otyryp, zaıyrly memleket el halqynyń tarıhı tańdaýy bolǵanyn erekshe eskertti jáne qoǵam nazaryn memlekettiń, qoǵam men dinniń ózara tıimdi árekettestiginiń úlgisin izdeýge baǵyttady. Qazaqstan kez kelgen ekstremızmge túbegeıli qarsy bola otyryp, dástúrli dinderdi qoldaıdy.

«Qazaqstan-2050» Strategııa­sy – qalyptasqan memlekettiń jańa saıası baǵyty» atty Qa­zaqstan halqyna Joldaýynda: «Qazaqstan – zaıyrly memle­ket. Azamattardy ar-ojdan bos­tandyǵymen qamtamasyz ete otyryp, memleket, degenmen, qoǵamǵa óz betinshe bizdiń dástúrimiz ben zańdarymyzǵa qaıshy keletin áldebir qoǵamdyq normalardy tyqpalaıtyn áreketterge óte qatań qarsy turatyn bolady», dep erekshe atap ótiledi. Sol sebepti de, memlekettik qury­lymdar men Qazaqstan qo­ǵamy aldynda etnosaralyq jáne konfessııaaralyq kelisim ne­gizinde zaıyrly, tolerantty qoǵamdy ári qaraı damytý ıdeıa­syn júzege asyrý sekildi ma­ńyz­dy ári jaýapty mindetter tur.

Memleket basshysy­nyń: ­«...Biz zaıyrly qoǵam dástúrine ıe ekendigimizdi jáne Qazaq­stan­nyń zaıyrly memleket ekendigin umytpaýymyz qa­jet», degen sózderiniń astarynda «zaıyrlylyq» katego­rııasyn barsha Qazaqstan hal­qy­nyń kóp qyrly áleýmettik-qoǵamdyq ómirindegi tereń ári mándi konstanta etip kórsetýge umtylýshylyq jatqany anyq. Mundaı saıası, mádenı jáne rýhanı basymdylyqtar men qoǵam damýynyń qundylyqtaryn aıqyn­daıtyn qaǵıdattar Qazaq­stan Respýblıkasy Konstıtý­sııasynyń 1-babynda jazyl­ǵandyǵy barshamyzǵa belgili. Al osy negizgi qujattyń sáıkes taraýlary adamnyń óz dinı senimin ustanýǵa erkindigi men quqyǵyn bekitetin erejelerden turady.

Qazaqstannyń zaıyrly sıpaty «Dinı qyzmet jáne dinı birlestikter týraly» Zańnyń nor­malaryndaǵy senim bostandyǵy, dinı birlestikterdiń memleketten bólek bolýy, memlekettik nemese jalpyǵa mindettelgen arnaıy dinniń bolmaýy, dinı uıymdardyń zań aldyndaǵy teńdigi, keıbir áleýmettik máse­lelerdi sheshýde memleket pen dinı uıymdardyń ózara árekettestigi sekildi máseleler olardyń naqty belgileri arqyly aıqyndalady.

Osy oraıda, búgingi tańda 140 etnos pen 17 konfessııa ókilderi ómir súretin bizdiń respýblıkamyz úshin táýelsizdiktiń alǵashqy kúninen bastap konfessııaaralyq kelisimdi nyǵaıtý memlekettiń ishki saıasatyndaǵy basty mindet retinde belgilengen. Osyndaı qadamnyń arqasynda búginde Qazaqstan barsha álemge tolerant­tylyqtyń jarqyn úlgisin kórsetip otyr.

Táýelsizdik jyldarynda­ dás­túrli rýhanı jáne dinı qundylyqtar qaıta jańǵyryp, eski ǵıbadat oryndary: meshitter, shirkeýler, qulshylyq úıleri men sınagogalar qaıta qalpyna keltirilse, keıbireýleri jańadan boı kóterdi. Qurban aıt jáne Rojdestvo dinı merekeleri Qazaqstanda demalys kúnderi bolyp jarııalandy. Osylaısha, Qazaqstanda dinniń etnostyq jáne saıası qaýymdastyqqa qar­­sy turatyn básekelestik ba­ǵyt­taǵy sáıkestenýge emes, ke­risinshe, qoǵamǵa qaıtalan­bas áralýandylyq sıpat pen­ ózindik erekshelik berip, qa­zaq­­standyqtardyń rýhanı­ mádenıetin baıytýshy element retinde kórinis tabýyna al­ǵy­sharttar jasaldy.

Qazaqstannyń jalpy tarı­hı ótkeni men etnostardyń etno­mádenı dástúrleri dinı dástúrdiń qalyptasýynda aıtarlyqtaı yqpalǵa ıe boldy. Zertteýshiler, olardyń mańyzdy aıqyn sıpaty retinde dinderdiń bir-birine jaqyndasýǵa degen umtylystaryn kórsetedi. Bul úderister elimizde júrgizilip otyrǵan zaıyrlylyq ustanymdary, memleket pen onyń ınstıtýttarynyń konfessııalyq beıtaraptyq sıpattary, adam men azamattardyń dinı senimderine nemese dinı jáne zaıyrly uıymdarǵa múshe bolýyna qaramastan quqyqtarynyń teńdigi men erkindigi, qazaqstandyq turǵyndardyń etnomádenı dástúrlerin, ártúrli toptardyń qaýymdyq mentalıtettik erekshelikterin qurmetteý, mem­lekettik bılik pen basqarýdyń barlyq deńgeıinde ar-ujdan jáne dinı senim bostandyǵy salasyndaǵy saıasattyń ashyq túrde júzege asyrylýy sekildi negizgi biriktirýshi qaǵıdattarǵa qurylǵan maqsatty ári syndarly saıasattyń zańdy jáne qısyndy jalǵasy ekendigi sózsiz.

Qazaqstanda búgingi kúnde memleket pen dinı uıymdardyń ózara qarym-qatynasy dindi ustanýshylardyń erkindigi men quqyǵyn qurmetteý qaǵı­dattaryna, qoǵamdyq jáne dinı yntaǵa, seriktes bolý qarym-qatynasy men ózara túsinýshilikke degen umtylysqa negizdelgen. Árıne, joǵaryda aıtylǵandardyń barlyǵy Memleket basshysynyń maqsatty túrde júzege asyrǵan saıasatynyń nátıjesi ekendigi daýsyz. Bul rette, memlekettiń yqpaldy saıasaty men konfessııa kóshbasshylarynyń jeke jaýapkershilikteriniń arqasynda elimizde etnosaralyq shıelenister men dinı qaıshylyqtarǵa jol berilgen joq. Al osy jaıt týraly sóz qozǵaǵanda, dinı birlestikter zaıyrly Qazaqstannyń áleýmet­tik qurylymynyń ajyramas bóligi, azamattyq qoǵamnyń mańyzdy ınstıtýttarynyń biri ekendigin basty nazarǵa alý qajet. Osy oraıda, búginde ózara túsinistik, toleranttylyq pen yntymaqtastyq, konfes­sııa­aralyq tosqaýyldardy bir­lese otyryp jeńý men mýl­tı­mádenıetti álemniń qaterlerine qarsy turý asa mańyzdy másele bolyp tabylady.

Sáıkesinshe, memleket din ustanýshylar men dinı bir­lestikterdiń qoǵamǵa qyz­meti men adamdar ıgiligi úshin at­qarylatyn áleýmettik jumys­taryna qoldaý kórsetip oty­rady. Al áleýmettik máselelerdi sheshýde, jekeleı alǵanda, maskúnemdikpen jáne nashaqorlyqpen kúres, qylmystyń aldyn alý, salamatty ómir saltyn qalyptastyrý, otbasyn nyǵaıtý jáne qoǵamda rýhanı-ónegelik ahýal qalyptastyrý mańyzdy ról atqarady. Memleket dinı birlestikterge mádenı jáne tarıhı qundylyqtarǵa ıe kýlttik ǵımarattar men ǵıbadat úılerin jóndeý men qaıta jóndeý jumystaryn júzege asyrýǵa kómek kórsetedi. О́z kezeginde, dinı birlestikter az qamtylǵan, naýqas, múgedek jandarǵa, zeınetkerlerge jáne balalar úılerine arnap, qaıyrymdylyq sharalaryn ótkizedi.

Qazaqstan Prezıdenti memleket Konstıtýsııany, zańnamalardy saqtaý men el birligin nyǵaıtýǵa qatysty máselelerde eshqandaı bólinýshilikterge jol bermeıtin­digin erekshe atap ótedi. Sol sebepti, memleket elimizdegi barlyq konfessııalardyń qyzmet etýi úshin qajetti quqyqtyq keńistikti damyta otyryp, ózi de memleket pen dinı birlestikter arasyndaǵy qatynastarda zańdyq turǵydan bekitilgen normalardy qatań saqtaıdy.

Aldaǵy jyldarda da din salasyndaǵy memlekettik organnyń qyzmeti qoǵamdyq sanada memlekettiń zaıyrlylyq qaǵıdattaryn nyǵaıtý men «Qazaqstan-2050» Strategııa­sy­nyń jasampaz mindetterin júzege asyrýǵa turǵyndardyń keıbir toptarynyń qatyspaı qalýyn boldyrmaý úshin qo­ǵam­dyq jáne dinı múddeler ara­syndaǵy durys tepe-teńdikke qol jetkizý, sondaı-aq, radıkaldy dinı ıdeologııalardy joıý baǵytynda shoǵyrlanatyn bolady. Bul mindetterdi qoǵamda júzege asyrýda eki onjyldyqtan beri Otanymyzdyń senimdi tiregi retinde qyzmet atqaryp kele jatqan kelesideı negizgi ıdeıalar basshylyqqa alynatyn bolady:

- birlik, kelisim jáne órkendeý – bizdiń basty qundylyqtarymyz;

- Qazaqstan – tolerantty qoǵamdy zaıyrly memleket;

- otansúıgishtik, ulttyq dástúr jáne mádenıet – ulttyń rýhanı negizi.

Rýhanı-dinı qundylyqtar qoǵamda toleranttylyq pen túrli konfessııa ókilderi arasynda ózara syılastyqty qamtamasyz ete otyryp, Qazaqstannyń 2050 jylǵa deıingi damý maqsattarynyń negizin qalyptastyrýy tıis.

Marat ÁZILHANOV,

Qazaqstan Respýblıkasy

Din isteri agenttiginiń tóraǵasy.