Hattar, jyldar, taǵdyrlar...

Ǵumyry men qalamgerlik be­­lesterine sholý jasaǵanda M.Áýe­zov «Joly keń jazýshy» dep baǵalaǵan, Ǵ.Músirepov «Bir ózi bir ensıklopedııa» dep sara­la­ǵan, M.Maqataev «Ol – qazaq­tyń Balzagi» dep daralaǵan Sábıt Muqanovtyń epıstolıarlyq mu­ra­sy da óte baı. Egde tartqan sha­ǵynda Qazaqstan Respýblıkasy Ortalyq Memlekettik arhıvine habarlasyp, óz qolymen tapsyrǵan hattary (1634-qor) jeke zertteýdi qajet etedi. Birer dıplomdyq jumystar jazylǵany bolmasa, bul qazyna qozǵaýsyz jatyr.

Qazaq jazýshylarynyń arasynda ózi joldaǵan hattarynyń qóshirmesin uqypty túrde jınap, ózine kelgen hattardy muqııat saq­tap, olardy arhıvke tabys­tap otyr­ǵandary neken-saıaq. 1965 jyly 30 sáýirde bashqurt jazý­shysy, dosy Sáıfı Qudashqa jaz­ǵan hatynda: «Meniń «Hattar men hattasýlar» degen qalyń ki­tap jasaý nıetim bar. Sizben ja­zysqan hattardyń birazyn so­ǵan kirgizbekpin» deýine qara­ǵanda, dál osy hattarynyń jeke jınaq bolyp jaryq kórýin Sá­beń­niń ózi de armandap ótkeni baı­qalady. Biz Sábeńniń osy armanyn júzege asyrý maqsatynda kóp jyldar boıy onyń hattaryn jınaqtap, júıe­lep, suryptap bas­paǵa ázirleýmen aınalystyq. Buǵan mýzeı keshe­niniń ǵylymı qyzmetkerleri tııa­naqty atsalys­ty. Hattar mýzeı qo­rynan, arhıv­terden, merzimdi basylym­dardan, redaksııalardyń hatqorjyndarynan, jeke adam­dardyń qolynan alyndy. Nátı­jesinde, «Muqanovtyń hathanasy – Pısmoteka Mýkanova» atty hattar jınaǵy (kólemi 25 baspa tabaq) «Aqnıet» korporatıvtik qorynyń demeýshiligimen 2018 jyly jaryq kórdi. Oǵan 300-den asa hattar engen.

Bul kitapqa jınaqtalǵan hattardy sol epıstolıarlyq mol mu­ranyń suryptalǵan bir bóligi ǵana dep qabyldaý lazym. Halyq jazýshysynyń hattary jáne oǵan jetken hattar alǵash ret hro­nologııalyq tártippen, qazaq já­ne orys tilderinde jazylǵan qal­py saqtalyp, oqyrmandar naza­ryna usynyldy. Bul hattarda tarıh qoınaýyna ketken jyldardyń boıaý-bederi de, ýaqyt tabynyń izderi de, qoǵamdyq-saıası ómirdiń tynysy da, jeke tulǵanyń qalyptasý, eseıý kezeńderiniń sýretteri de saqtalǵan. Keıbir hattardy taǵdyrly dep tanýǵa týra keledi. Máselen, «Teńiz tepkisi» («Týlaǵan tolqynda») deıtin a­lǵashqy áńgimesi Qyzylordada ki­tap bolyp shyqqanda, kitabyna redak­tor bolǵan S.Muqanovqa Ǵ.Mú­sirepovtiń 1928 jyly 18 sáýir­de jazǵan hatyndaǵy myna bir oı­laryna nazar aýdaraıyq­shy: «Men ár bólimdi nyǵyz túımegen­digimdi bilem. Biraq onymnyń ózi­ne bir baǵa bermekshi edim. Kór­kem ádebıette meniń bir súıe­tin nársem, jalǵasy bilinbeı, kóbi­nese, jalǵasy kelesi bólimdi oqyp otyrǵanda ǵana sezilse eken deımin... Meniń Gogoldi súıip oqı­tynymdy biletin ediń ǵoı: kó­­binese ol, maǵan osy jaǵynan unaı­dy. Qazirgi betalysta, jasy­ryn jaqtar az bolý kerektigin bile tursam da, men unat­qanymdy is­tep edim...». 26 jastaǵy Ǵa­bıt­tiń al­ǵashqy áńgimesin jazǵan tustaǵy kór­kemdik ustanymy onyń bola­shaq qalam­gerlik qýatynyń qalaı bolatynynan syr ańǵartyp tur­ǵa­nyn baıqaımyz. Jazý­shy mura­ǵatyndaǵy qundy hattardyń biri – osy.

1969 jyly Abaıdyń izba­sar inisi, aqyn Shákárim shyǵarma­shylyǵyn saralaýǵa, zertteýge baı­lanysty arnaıy ǵylymı-úıles­tirý keńesi qurylyp, M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ıns­tı­týtynda talqylaý ótkizilip jat­qanda: «Mende Shákárimniń ma­ǵan jazǵan haty bar!» dep ko­mıssııa múshelerin qaıran qal­dyrǵan S.Muqanov, árıne, alasapyran zamanda qurtpaı, jyrtpaı, órtemeı saq­tap qalǵan sol bir hattyń Shákárim qa­jynyń kózindeı bolyp, áli kúnge de­ıin quny arta túsetinin sezgen bolar­ dep te oıǵa shomasyń. «1931 jyl, 3 fe­v­-
­ralda Elsizdegi Saıat qorada jazyldy. Ardaqty Sábıt baýyrym! 11/ HII-da jaz­ǵan hatyńyzdy jańa ǵana aldym. Búgin Aıagózge júrmek adamnan osy hat­ty asyǵys jazdym. Qolymda bary­nan biraz ǵana jazbamdy jiberdim. Olar: «Báı­she­shek­ baqshasy», «Nartaılaq áńgimesi», «Qazaqtyń túp atasy», jıyrma bes jasymda jazǵan – «Bozbala men kárilik», otyz eki jasymda jazǵan – «Balamen aıty­syp, jeńilgenim». Qolymda qarajattyq aqsha joqtyǵynan bulardy ózińiz posh­ta qarajatyn tólep alar dep doplatnoı qyldym. Buryn basylǵan: «Qazaq aınasy», «Eńlik–Kebek», «Qalqaman–Mamyr» degen óleńderimdi ár­birinen óz qarajatymmen 1000 (ekzemplıar) dana bas­tyryp elge taratyp edim, «Qazaq, qyrǵyz, qalmaq, túrik shejiresin» de bir myń bas­tyryp taratyp edim. Solardy balalar­ǵa izdetip, shejireniń bir jyrtylyp qalǵa­ny tabylyp; bu­rynǵy basylǵanynda qate bar, ám qosylmaǵan sózder bar bol­ǵandyq­tan kóshirip jatyrmyn túzetip» – dep tuńǵıyq syrlar tunyp turǵan Shákárim qajy­nyń hatyna qalaı tebirenbeısiz. Bul týraly «Shákárim qajynyń Sábeńe jazǵan haty» atty maqalamda («Egemen Qazaqstan», 22.03.2006) taratyńqyrap jazǵan bolatynmyn. Bul hattyń túpnusqasy Al­matydaǵy Ortalyq Memleketik ar­hıvte saqtaýly.

Sábeń 1940 jyly 7 naýryz­da «Pet­ro­pavl qalasynyń turǵyn­daryna» dep hat jazady. Qalanyń tarıhyn arǵy-ber­giden qozǵap, kóptegen tyń derekter keltiredi. Osy hattaǵy: «...Abylaı orys pat­shalyǵymen dıplomatııalyq qa­­rym-qatynas jasap otyrdy. Qys­qy teatr ǵı­maratynyń ja­nyn­da, odan soltústikke qaraı, qa­la­daǵy eń kóne eki qabatty úı tur, ony qazaqtar «Abylaıdyń aq úıi» («Be­lyı dom Ablaıa») dep ataǵan» dep «taıǵa tańba bas­qandaı» jazyp qaldyrǵany ke­ıingi ólketanýshylarǵa, tarıhymyzdy jańǵyrtýshylarǵa kóp kó­mektesti. «Bul jerde bekinisten bas­qa eshteńe bolmaǵan» dep bura tartatyndardyń kómeıine qum quıyldy. Burynǵy Qyzyljar qy­ra­tynyń ústinde «Abylaıdyń aq úıi» mýzeıi ornalasqan. Aldynda Abylaı han­nyń eskertkishi bar. Qazaqstannyń sol­tústiginde rý­hymyzdy jańǵyrtyp tur­ǵan qasıet­ti ǵımarat. Sondaı-aq Pe­tro­pavl qalasynyń burynǵy ataýy Qy­­zyljar ekendigi týraly, jer­gi­likti tur­ǵyn­dar áli kúnge deıin Qyzyljar dep atap kele jatqandyǵy týraly ol óziniń maqa­lalarynda, hattarynda anyq jazyp qaldyrǵan.

Jazýshy S.Muqanovtyń hat alys­qan adamdarynyń arasyn­da kórnekti memleket jáne qo­ǵam qaıratkerleri, sheteldik jáne qa­zaq­standyq ǵalymdar, aqyn­dar, jazýshylar, baspagerler, buqara­lyq aqparat quraldarynyń basshylary, mádenıet jáne óner qaı­ratkerleri, muǵalimder, dári­ger­ler, jerlesteri, týystary, ártúr­li mamandyq ıeleri, t.b. kóp­tep kezdesedi. О́mir jolynyń ár­túr­li kezeńderinde bireýlerimen jıi, ekin­shilerimen sırek bolsa da hat almasyp, hat jazysyp turǵan.

Kitaptaǵy onshaqty hat qa­zaq jýrna­lıs­teriniń alǵashqy ustaz­darynyń biri, fı­losof-ǵa­lym Úmitbaı Balqashevqa ar­nal­ǵan. Birinshisi 1924 jyly ja­zyl­ǵan. Jastyq shaqtaǵy janaıas­pas dosy bol­ǵanyna hattardy oqı otyryp kóz jet­kizesiz. «Úmit­baı! Falsafany bylaı qoıa turǵanda, sózińniń bári altyn. «Aıtý­ly dos­tyń jany bir» degen bu­rynǵynyń bir maqaly bar. Bul sóz óte tereń sóz hám mysqaldanyp shyqqan sóz. «Eki kisi shyn dos bol­sa, ekeýiniń jany qosylady» degen sóz shyǵady. Eki jan birge qosylsa, eki adam kóriniske eki basqa bolǵanymen, shynynda – bir adam. Jany qosylmaǵan adamda dostyq bolmaıdy. Seniń meni saǵynǵanyń, maǵan shyn dostyǵyń eken. Men ózim de solaı edim... Qaı­ran, jastyq shaq! Móldir, taza dos kóńil-aı deseńshi! Hat arqyly adam syryn da aıtady, shynyn da aıtady degen osy shy­ǵar... 1927 jylǵy hatynda bylaı deıdi: «Alpamys batyrdyń taıshubary qulyn kúninde kórgen baqsyǵa kisende, qolda turyp: «Ol kúnde qandaı edim, bul kúnde qandaımyn» depti dep oqıtyn edik. Ondaı aýyrlyqta bolmaǵanym­men, sen kórgen dáýir men osy kúnim­de kóp ózgeris boldy ǵoı: aldymen meniń qasymda seni tanıtyn Raqıma joq. Jańadan alǵan áıelim Márııam:«Úmitbaıǵa hat jazyp otyrmyn» desem: «Ol qaıdaǵy jigit?» deıdi. Byltyrǵy jyly ulym bar dep jazatyn ulym da joq. Kórispegeli az-aq jyl bolyp edi, qansha ózgeris bol­dy. Byltyr basymnan aýyr, tu­mandy kúnder ótti. Kórmegen qıyn­shylyqty kórdim. О́lim degen nár­se ońaı bolǵanymen, Raqıma syndy adamdy ashyrqanbaı kóme qoıý ońaı da emes eken. Onyń ústine Qazaqstan jiginiń kesiri maǵan da tıip, Kadalenko syqyldy joldastar (Raqıma óleıin dep bálneste jatqanda, Arystan qolymda shyryldap jylap otyrǵanda) maǵan Atbasarǵa qyzmetke barasyń dep 3 ret qaýly shyǵartty. 6 aılyq jas bala men az kún tátti ómir súrgen joldasty ólimniń qushaǵyna berip, tym bolmasa kózin jasyrmaı ketý qıyn júk boldy. Osynyń bárinde Ǵabıt pen sen syqyldy joldasty kisi qalaı ańsamaıdy». Myna hat Sábeńniń «О́mir mektebi» roma­nyndaǵy jazǵandaryn taǵy da tııa­naqtaı túsedi eken. Sondaı-aq bizdiń qolymyzda Qazı, Sábıt, Ǵabıt, Raqıma – tórteýi túsken fotosýret bar. Ony Qanı Qazıuly tapsyrǵan. Sarǵaıǵan sýret sherter syr óz aldyna bir áńgime.

M.Jumabaev pen S.Muqanov ózara birneshe ret hat alysqan. Sonyń biri mynaý: «Qurmetti jol­dasym, Sábıt. Siz meniń Petropav­lovskidegi orys mektebinde orys tili men ádebıeti páninen sabaq be­rip júrgenimnen habardar bo­larsyz. Iаnvardyń basynda meni qyzmetimnen bosatý týraly má­se­le qozǵalǵanymen de biraz ýaqyt­qa basylyp qalǵan edi. Biraq ıanvardyń sońynda bul jaı taǵy áń­gime boldy da, meni jumystan shy­ǵaryp jiberdi. Ne sebepti bo­satylǵanymdy surasam, qalalyq oqý isiniń meńgerýshisi jalpy saıası sebepterge baılanysty degendi aıtty. Mine, 20 shaqty kún boldy, jumyssyz otyrmyn. Dekabrde kórkem ádebıetterdiń qazaq baspasymen Tolstoıdyń «I Petr», Nekrasovtyń «Dekabrısterin» aýdarýǵa kelisimshartqa otyrǵan edim. Sodan beri odan da habar joq. Ol jaqtan men óte qıyn halde oraldym. Ásirese, jumys­syzdyǵym janyma jaman batady. Men Qazaqstanǵa jańa jol­ǵa túskenimdi ózimniń qalam ushym­men kórsetsem degen jalǵyz tilek­pen oraldym. Qalaı bolǵanda da orta­lyqqa jetýim kerek dep shesh­tim. Eger jolǵa qarajat tapsam, ortalyqqa barýdy oılap otyrmyn. Árıne, óz halimniń músh­kildigin aıta otyryp, Sizdi de bir­demege mindettegim kelmeıdi. Siz­ge osylaı jazýǵa qazirgi halim ıter­melep otyr. Keshirińiz. Bul hat­ty qydyryp kelgen týystarym jaqtan, «Stepnıaktan» jazyp otyr­myn. Tórt-bes kúnnen soń qaıta­myn. Qurmetpen, Maǵjan. 20 fevral, 1937 jyl». Jalpy Sábıt – Maǵjan – Sáken qarym-qatynastary týraly professor T.Kákishev óziniń «Maǵjan men Sáken» atty ǵylymı esse­sinde (Almaty, 1999) jan-jaqty toqtalady jáne keıbir jandardyń kókeıinde júrgen kúmándi saýal­darǵa bultaqsyz, dáleldi jaýap beredi.

1943 jyly 27 sáýirde belgili ha­lyq aqyny, Qazaqstannyń eń­bek sińirgen óner qaıratkeri, kere­kýlik Nurlybek Baımuratuly saý­da­men aınalysyp júr degendi estip, Sábeń oǵan hat jazady: «Siz­den tileıtinim – budan bylaı on­daı ótkinshi jumysty kásip qyl­mańyzshy. Senimen men saýdasyz da kún kórsek qaıtedi. Saýdaǵa bergen ýaqytty tvorchestvoǵa berýimiz kerek qoı. Anada N.Ońdasynovqa «Tólegen Toqtarov týraly poema jazam» degen kórinesiń. Sol poe­mań qaıda? Biz kútýlimiz. Qazirde elýge kelip qaldyń. Endi elý jyl júrmessiń. Oılan. Adam ómirge talantty bolyp kelgennen keıin kákir-shúkirmen, dúnıe áýesimen emes, ádebıetpen aınalysqany jón ǵoı! Sálemmen Sábıt». О́zin ómir boıy shyǵarmashylyq ju­mysqa arnaǵan Sábeńniń bul kóz­qarasyn túsinýge de bolady. Shy­nynda da N.Baımuratuly, osy qamshylaýdyń da áseri bolǵan shyǵar, 1945 jyly «Er Tólegen» deıtin poemasyn jazyp, jarııa­latady. Ony D.Snegın orys tili­ne aýdarady. Poema mek­tep oqýlyqtaryna enedi. Jal­py, Sábeńniń qamqorlyǵyn, kó­megin, shapaǵatyn kórgender óte kóp. Kóptegen hattardy oqyp otyr­ǵan­da buǵan anyq kóz jetkizesiz.

Jazýshynyń jaýapkershiligi­ne, jankeshtiligine, uqyptylyǵy­na, kerekti derekterdi tirnektep jınaǵanyna dálel bolatyn maq­satty hattyń biri mynaý: «Qur­metti Hakim! (Bekishev) Bul hatty jazýdaǵy maqsatym, birinshiden, amandyq bildirý, ekinshiden, keı­bir ótinishter aıtý. Seniń úıińniń qasynda Qoqyshtyń Zúbáıiri bar edi ǵoı. Sodan ótken jaz jo­lyq­qanda bir nárseni jazyp alýdy umytyp ketippin, ol: Ýáli­niń Sy­rymbet taýyna qaı jaq­tan ke­lýi, báıbishesiniń aty kim ekendigi, báı­bishesiniń balalary­men qaı mekende qalýy, Aıǵanymnyń kimn­iń qyzy ekendigi, oǵan úılengende Ýáliniń neshe jasta, Aıǵanymnyń neshe jasta ekendigi, mine, osy málimetter ma­ǵan óte tyǵyz túrde kerek. Sondyqtan sen­ osy hatty alǵan kúni Zúbáıirdi tap ta, bi­letin árpimen (múmkin arabsha bo­lar) taban aýzynda jazdy­ryp, bir kún­nen qaldyrmaı avıa­pochtaǵa saldyr. Mine,­ osy óti­nishti óte tez oryndaýyńdy ­su­raı­­myn.Qurmetpen Sábıt. 16.III.1962 jyl. Al­ma­ty.» (Hakim Bekishev – Sábeńniń jerles inisi. Otstavkadaǵy podpolkovnık. 1978 jyly Almatydaǵy S.Muqanov­tyń mýzeı-úıi ashylǵanda, alǵashqy ­dırektory bolǵan. Á.Q.)

Árıne jazýshynyń kóptegen hattary óziniń shyǵarmasynyń basqa tilderge aýdarylyp basy­lýyna qatysty. О́zbek jazýshysy Nasyr Fazylovqa jazǵan ha­tynan osyny ańǵaramyz: «Qur­metti Fazylov joldas! «Meniń mektepterim»-di aýdarý týraly jaz­ǵan hatyńyzdy aldym. ...Bul kúnge sheıin meniń eshbir shy­ǵarmam ózbek tilinde basylǵan emes. Sondyqtan eger, ózbek týys­tardy qazaqtyń aq shashty bir jazý­shysymen tanystyramyn deseńizder, túgel basýlaryńyz maqul bolar edi... Aqyldasyp haba­ryn aıtýyńyzdy ótinem...Jol­dastyq sálemmen: (Sábıt Mu­qa­nov),
5 maı, 1952 jyl. Almaty».

Abaıdyń Sankt-Peterbýrgte shyqqan tuńǵysh óleńder jına­ǵynyń bir danasyn Abaı mýze­ıine S.Muqanov óz qolymen tap­syrǵany týraly tarıhı derek bar. Soǵan myna hat ta kýálik beredi: «Qurmet­ti Sáke! – dep sálem joldaıdy Qaıym Muhamedhanov,– Sizdiń hatyńyzdy aldym. Shyń­ǵystyń tobymen túsken sý­retin, Jetisý qazaqtarynyń, uıǵyr­larynyń (rý basylarynyń) sýre­tin jiberdim. Siz Moskvaǵa at­tan­ǵansha jetip úlgerse, jaq­sy bolar edi. Janaıdardyń Meı­ramynyń (qazaq úıiniń syrtyna ákesiniń saýyt-saımanyn ilip qoıyp túsken) sýreti bar edi. Ta­bylmady. Shyńǵystyń sýreti ba­sylǵan kitaptardy (4 tom) kó­rýińiz hajet. Roman jazsańyz, asa qyzyqty maǵlumattar bar. Ol kitaptar munda bar edi. Aman ba, joq qoldy boldy ma, ázirge bilgenim joq. Abaı mýzeıinde jı­nalǵan baǵaly kitaptardy, sonyń ishinde siz tartqan 1909 j. Abaı óleńderi, 900-deı tomyn taratyp jiberipti. О́zim ázirshe ½ stavkamen Pedınstıtýtqa ornalas­tym. Basqa qyzmet bolmaı tur. Alma­tyda sharýalarym bar edi, aman­shylyq bolsa, aldaǵy kúzge bolmasa, barýǵa mursha bolmaı tur. О́zińiz Moskvadan qaıtqan soń habarlasarmyn. Jolyńyz bolsyn! Myna sýretter qolyńyzǵa aman tıse, habar etersiz. Inińiz Qaıym, Semeı.12. HI.1955 jyl».

Jazýshynyń árbir jańa shy­ǵar­­masy oqyrmandary tarapynan zor qyzy­ǵý­shy­lyq týǵyzyp oty­r­ǵan. Jazýshy ini­sine ­jol­da­ǵan taǵy da bir haty mynadaı: «Joldas Nurshaıyqovqa. Qurmetti Ázilhan. Uly Otan so­ǵy­­synyń qandy kún­derinde maı­dan­nan kelip tanysqanyńdy áneý­kúngi «Qyzyl tý» gazetinde jazdyń. Aralas-quralasymyz az bolǵanmen, sodan beri júrektiń jyly túkpirinde júretin sen, meniń 60 jyldyǵym tusynda inilik, týysqandyq, joldastyq kóńilmen, toıǵa kóp atsalystyń. Sol qyzmetterińe alǵys retinde, 40 shaqty jyl boıyna ádebıet maıdanynda atqarǵan kúresterdiń bir elesi sııaqty myna «О́sý joldarymyzdy» jiberip otyrmyn. Budan bálkim erterek jibermek em, ózińe málim «ymshyq-shymshyq» bóget jasady. Keshiktirgenime ke­shirim ótinip, az syıdy kópke ba­lap alýyńdy ótinem. Jańa – 1961 jylyń qutty bolsyn. Úı ishiń­men saý, ómirli, baqytty bol.Týysqandyq, aǵalyq kó­ńil­den S.Muqanov. 2-I-1961. Almaty».

S.Muqanov ár jyldarda res­pýblıka basshylaryna birneshe ret hat joldaǵan. Sonyń biri 1955 jyldyń 18 sáýirinde Qazaq KSR Mınıstrler keńesiniń tór­aǵasy D.A.Qonaevqa jazǵan haty. Bul kezde Muqanov Joǵarǵy Keńestiń depýtaty. Hat qazirgi tilmen aıtqanda resmı depýtattyq saýal. Onda qazaq halyq shyǵarmashylyǵynyń kórnekti ókili, ánshi, kompozıtor Kenen Ázirbaevtyń 70 jasqa tolar qarsańdaǵy jaı-kúıi baıan­dalady. Jambyl oblysynyń Otar stansasynda turatyn ánshiniń aýrý-syr­qaýlyǵy, baspanasynyń nasharlyǵy, tórt balasynyń jas ekendigi, otbasynyń asyraýshysyz, qartaıǵanda qamqor­­lyq­syz qalǵandyǵy aıtylyp keledi de: me­reıtoıy qarsańynda memleket tarapy­nan úı máselesin sheshý, tańdamaly jyr kitabyn jáne notasymen ánderiniń jınaǵyn shyǵartý, zeınetaqysyn ósirý, sanatorııde em-dom alýyna jaǵdaı jasaý, ánshige halyq kompozıtory ataǵyn berý týraly usynystaryn sanamalap jetkizedi. Hat orys ti­linde jazylǵan. Mazmunynyń uzyn-yrǵasy osyndaı. Osy talap-usynystar tolyǵymen oryndalady. Mınıstrler Keńesi arnaıy qaýly qabyldaıdy. Kenenge Qordaıdan tamasha bes bólmeli úı salynady (qazir mýzeıi), jetpis jyldyq mereıtoıy dúrkirep ót­kiziledi. Sol bir qıyn tusta mem­leket tarapynan qamqorlyq ja­salýyna zor yqpaly bolǵan depý­tat Muqanovqa degen alǵys se­zimderin Kenekeńniń balalary Tórtken de, Baqytjan da ózderiniń maqalalarynda, suhbattarynda udaıy rızashylyqpen eske alyp otyratyndaryn baıqaımyz.

Mýzeıde jazýshynyń shyǵar­mala­ry aýdarylǵan jáne óziniń saparlap bar­ǵan elderiniń kartasy jasalǵan. Onda álemniń 46 eli kórsetilgen. Solardyń biri – Mońǵolııa. Endi myna hatqa úńi­le­ıik: «Qurmetti Sh.Jamlıha jol­das! Sizdiń maǵan joldaǵan ha­tyńyz, men eski jyldyń aıaǵyna deıin úıde bolmaǵandyqtan, ja­tyńqyrap qalǵan eken. Sondyqtan jaýapty keshirek qaıtarýyma ren­jimeýińizdi ótinem! «Botagózdi» týys­qan mońǵol halqynyń tiline aýdar­ǵanyńyz úshin sansyz rahmet! Aýdarmańyz ótken 1972 jy­ly Ýlan-Batorda kitap bolyp ba­­syl­ǵan eken. Jaqyn arada, redak­tory G.Ahmet joldas bir danasyn maǵan jetkizip berdi, jaqsy qa­ǵazǵa ádemi bolyp basylǵan. Oǵan da rahmet. ...Sizge bir suraý: «Jam­­lıha» sizdiń atyńyz ba? Fa­mı­lııańyz ba? Hatyńyzdan da, ki­­tap­tan da ony ajyratýǵa bol­maı­­dy... «Aqqan juldyz» roma­ny­nyń (Shoqan Ýálıhanov týraly) qa­zaqsha eki kitaby jarııalanǵan, orys­sha aýdarmasy jasalýda. Soń­­ǵy úshinshi kitabyn jasaý ús­tin­­demin. Sizge saýlyq, baqyt ti­­lep, týysqandyq kóńilden – Sá­­bıt Muqanov.15/I-1973 jyl.» (Qosym­sha derek: Jamlıha Shal­uly (1939–2008), jazýshy, aýdar­ma­shy. 1992 jyly Atajurtqa oral­ǵan. Shyǵarmalaryn mońǵol tilinde jazǵan. 20-dan asa qa­zaq qalam­gerlerin mońǵol tilinde sóı­letken. Á.Q.).

Mine, «Jol taptym bar qazaq­tyń júregine, Osy da jetti degen tilegine!» dep ózi jazǵandaı, halqyna qalaýly, ardaqty, sú­ıikti bolǵan Sábıt Muqanovtyń kórkem týyndylarymen birge, bul hattarynyń da, oǵan jazylǵan hattardyń da jyldar paraqta­ryn aýdaryp qaraǵanda, adamdar taǵ­­dyrlarynan syr shertetin myz­ǵymas eskertkish bolyp qalaryna kámil senemiz.

Ádilǵazy QAIYRBEKOV,

Almatydaǵy S.Muqanov pen
Ǵ.Músirepovtiń ádebı-memo­rıal­dyq mýzeı kesheniniń jetekshisi, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty