Sońǵy kezde Qazaqstannyń syrtqy qaryzy 160,9 mlrd dollarǵa jetkeni aıtyla bastady. Sarapshylar bolsa, syrtqy qaryz ben memlekettik qaryzdy bir-birimen shatastyrýǵa bolmaıtynyn aıtady. 2020 jyldyń qazan aıyndaǵy resmı málimet boıynsha memlekettik syrtqy borysh el qaryzynyń tek 8,2%-yn nemese 13,2 mlrd dollardy, al kvazımemlekettik sektordyń syrtqy boryshy 12,5%-dy nemese 20,1 mlrd dollardy quraıdy.
Ekonomıst, Public Policy Reseaerch Center dırektory Merýert Mahmutovanyń pikirine den qoısaq, 2000 jyldyń basynda memlekettiń ekonomıkadaǵy úlesi 63 paıyz bolatyn. Byltyr bul kórsetkish 15 paıyzǵa tómendeýi tıis edi. Biraq Merýert Mahmutova ekonomıkadaǵy memlekettiń úlesi kvazısektordyń esebinen joǵary bolyp turǵanyn aıtady. «Bizde derbes kompanııa ashqysy kelgen zańdy tulǵalar ashyq naryqta jumys istese, múmkindiginshe memlekettiń qanatynyń astyna panalaýǵa tyrysady. Olardyń ekonomıkanyń damýdaǵy úlesi óte tómen. Kvazısektorǵa shekteý qoımaı, máseleni sheshý múmkin emes», deıdi M.Mahmutova.
«Qazaqstandyq mınorıtarlyq aksıonerler qaýymdastyǵy» kommersııalyq emes uıymynyń atqarýshy dırektory (QAMS) Danııar Temirbaev Ulttyq banktiń jáne ekinshi deńgeıli bankterdiń 2008 jyldan bergi ýaqyttaǵy ishki naryqqa degen ustanymyn «krest joryǵyna» teńeıdi. Ulttyq bank bul qatal teńeýdi moıyndamasa da, óz áreketin kúrdeli jaǵdaıdy boldyrmas úshin qabyldanǵan sheshim dep túsindirip álek. «Bul faktor ishki naryqqa keri áser etti: jańa oıynshylardyń ashyq naryqqa shyǵý múmkindigi shektelip qaldy. Burynnan kele jatqan oıynshylar qarjy naryǵynyń, onyń ishinde qor naryǵynyń damýyna múddelilik tanytpady. Bul faktor «komfortty aımaqty erkin jaılap alǵan» keıbir oıynshylardyń sheteldik qarjy uıymdarymen básekelesý múmkindigin tómendetip jiberdi», deıdi D.Temirbaev.
D.Temirbaev aıtyp ótkendeı, álemdik pandemııa kezinde ekonomıkanyń memlekettiń kómegine súıengeni, memlekettiń túrli qarjylyq tetikteri arqyly ekonomıkany kótermeleýi − zańdy qubylys. Biraq karantındik shekteýler alynyp tastalǵannan keıin memlekettiń ekonomıkaǵa aralasýynyń qajeti joq. Endi tek qandaı baǵytta alǵa jyljý qajettigin aıqyndap alǵan jón. 2016-2020 jyldarǵa arnalǵan jekeshelendirýdiń keshendi josparyndaǵy IPO arqyly jekeshelendirýge jatatyn 8 kompanııanyń tek bireýi – «Qazatomónerkásip» UAQ» AQ naryqqa shyǵarylǵan. Sońǵy jıyrma jyl ishinde Qazaqstanda memlekettik kompanııalardyń tek 5-eýi ǵana IPO-ǵa ótkenin, ulttyq ınvestor atanýǵa orta eseppen 4 jylda bir múmkindik beriletinin qaperge saldy. Olar − «QazMunaıGaz» Barlaý О́ndirý (QMG BО́), «Qazaqtelekom», «QazTransOıl» (QTO), «KEGOC» jáne «Qazatomónerkásip». «Memleket ıeligindegi kompanııalardy jekeshelendirý kezinde halyqtan eshteńeni jasyryp qalýǵa bolmaıdy, úlestiń kimderge satylǵany da, odan túsken qarjy qandaı maqsatqa jumsalǵany da ashyq aıtylýy kerek. Bul prosesti qazir ınternet, aýksıon júıesinde IT múmkindigin qoldana otyryp, júrgizýge bolady», deıdi D.Temirbaev.
Sarapshylar memlekettiń ekonomıkadaǵy úlesiniń kóptiginen ishki naryq kóterem jaǵdaıǵa jetkenin aıtady: 2008-2020 jyldar arasynda naryqtyq quny 36,7 trln teńgege qarjylandyrǵan 18 baǵdarlama qabyldandy. Tek 2008-2020 jyldar arasynda kommersııalyq bankter bergen korporatıvti nesıelerdiń jalpy kólemi 7,3 trln teńgeni qurady. Osylaısha, memleket ártúrli baǵdarlamalardy qarjylandyryp kelgennen keıin bank sektory ekonomıkany qarjylandyrýǵa onsha yntaly bola qoıǵan joq.
Ekonomıkalyq turǵydan alǵanda, qazirgi jaǵdaı turaqty. Asyp-tasyp ketpesek te ekonomıkalyq ósim bar. Biraq sarapshy-kásipker Sanjar Boqaev Qazaqstan ekonomıkasynda áıgili «golland aýrýynyń» klassıkalyq belgileri qoıýlanyp bara jatqanyn aıtady. Bul kedergi memlekettiń ekonomıkadaǵy úlesin azaıtýdy belgisiz merzimge uzartyp jiberýi múmkin. Sondyqtan onyń aldyn alý sharalaryn qarastyrý qajet. Mysaly, qoldanystaǵy memlekettik baǵdarlamalardy qysqartqan jón. Bul ishki naryqty sany bar, sapasy joq kompanııalardan tazartady, zeınetaqy aktıvterine, ınstıtýsıonaldyq ınvestorlarǵa qatysty usynystardyń paıda bolýyna jol ashady. «Álemdik naryqta memlekettik bıýdjet qarjylandyrylǵan baǵdarlamalardyń tıimdiligin táýelsiz sarapshylar saraptaıdy. Bizdiń elde salalyq baǵdarlamalardy daıyndaýǵa kimniń qatysatyny belgisiz. Ony qarjylandyrý da túrli vedomstvolar arasynda kezegimen úles alyp otyratyn «qara kassaǵa» kóbirek uqsaıdy. Baǵdarlama qarjylandyryldy, qarjy qaltaǵa tústi, sonymen is bitti», deıdi S.Boqaev.
Kompanııalardy memlekettiń ıeliginen ajyratý prosesinde kúmándi tustardyń kóp ekenin, bıznes qaýymdastyq olardyń satylatyny týraly respýblıkalyq gazetterden biletinin aıtqan ol 40 mlrd teńge turatyn kompanııa bar bolǵany 3-4 mlrd teńgege satylatynyn atap ótti. «Biz búginge deıin osy prosestiń barynsha ashyq bolýyn, satylymǵa shyǵarylǵan kompanııalardyń aksııalaryn ashyq konkýrsta kim satyp alǵany jónindegi málimetterdi talap ettik ári kompanııany basqarýǵa kelgenderdiń biliktiligi de soǵan saı bolsa eken dedik. Biraq usynys sóz júzinde qaldy», deıdi S.Boqaev.
Qazaqstandaǵy qarjy naryǵyndaǵy kvazısektor degende eń aldymen mıkroqarjy uıymdary eske túsedi. Olardyń qarjylyq kapıtaly keıbir ekinshi deńgeıdegi bankterdiń kapıtalyn on ese orap alatynyna bank qyzmetkerleriniń ózderi tańǵalady.
Ulttyq bank basshysy Erbolat Dosaev byltyrǵy jyldyń sońynda Parlament Senatynyń otyrysynda mıkroqarjylyq uıymdar ekonomıkanyń naqty sektoryn nesıelendirýge qatysatynyn málimdedi. Onyń aıtýynsha, bankterdiń shaǵyn jáne orta bıznespen jumys isteýdegi tájirıbesi az. Esesine, mıkroqarjylyq uıymdardyń tájirıbesi mol. Sondyqtan bul sheshim – ShOB-ty qosymsha qarjylandyrýǵa taptyrmaıtyn múmkindik. Mine, osydan keıin elimizdiń barlyq aımaǵynda mıkrokredıt uıymdary quryla bastady, oǵan ákimdikterdiń qatysý úlesi 49%-dy qurady. Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttiginiń basqarmasy jańa qaýlynyń jobasyn jarııalady. Onda halyqqa nesıe beretin uıymdardyń boryshkerler ústinen kóretin tabysy zańmen retteldi. Sarapshylardyń aıtýynsha, nesıeniń ústinen beriletin joǵary paıyz kommersııalyq bankterdiń de, MQU beretin kredıtke de birdeı qoldanylady. Eń joǵary syıaqy arqyly olar asta-tók paıda kóredi. Aldaǵy ýaqytta bul tájirıbe joıylýǵa tıis. Qoldanystaǵy «Mıkrokredıt berý týraly shart boıynsha syıaqynyń shekti mánin belgileý týraly» qaýlyda syıaqy mólsheri bárine 30% dep belgilengen. Endi MQU-lardyń syıaqysy 20%-ǵa deıin tómendetiledi.
Sarapshylar osy rette kvazımemlekettik sektordyń atyn jamylyp, 200 paıyzben nesıe berip júrgen ınstıtýttardy memlekettiń qaraýynan alyp, jekemenshik sektorǵa óte bastaǵanyn jańalyqtyń basy dep otyr. Osy ýaqytqa deıin aýdan ákimderiniń balansynda bolǵan, keıbir jergilikti basshylardyń «qaltasyn qalyńdatyp» kelgen kvazımemlekettik qarjy uıymdary da jeke shyǵýy kerek. Eger olar memleketten enshisin alyp, erkin aınalymǵa shyqsa, qarjy saıasatyn derbes júrgizýge de múmkindik bolady, deıdi sarapshylar.
Ekonomıst S.Jobaev kvazımemlekettik ınstıtýttardy ákimderdiń yqpalynan alý úshin memlekettiń úlesin 49 paıyzdan da azaıtyp, quramyna táýelsiz sarapshylardy qosý kerektigin aıtady.
– Memleket ekonomıkadaǵy úlesin azaıtýdy kvazımemlekettik uıymdardan bastamasa, tirliktiń bári bos degen sóz. «Báıterek», «Damý» sııaqty qarjy ınstıtýttarynyń bári – memlekettiń baqylaýynda. Olardy jekeshelendirmeı, «Atameken» UKP-daǵy mıkroqarjylyq uıymdar nomenklatýralyq tetikter arqyly qoldan uıymdastyrylǵan qysymnyń qyspaǵynan qutyla almaıdy, – deıdi ol.
ALMATY
