Qazaq sahna ónerine qosqan shyǵarmashylyq úlesi salmaqty, ulttyq kıno ónerinde erekshe qońyr únimen «dýblıaj koroli» atanǵan Atakeldi Ysmaıylov tiri bolǵanda ústimizdegi jyly 90 jasqa tolar edi. Bir boıynda ónerdiń túrli úni toǵysqan sýretker urpaǵyna óshpes mura qaldyrdy. Bir ǵana kınofılm keıipkerleriniń sózderin qazaq tiline aýdaryp, olardyń minezine, áleýmettik ornyna saı dybysyn jasaýdaǵy sheberliginiń ózi A.Ysmaıylov óneriniń bıiktigin, eshkimge uqsamaıtyn daralyǵyn baıqatady. Sondaı esimi kópshiliktiń júrek tórinen oryn alǵan ónerpazdyń adamdyq tulǵasy da, sýretkerlik bolmysy da bıik bolatyn...
«dýblıaj koroli» atanǵan Atakeldi Ysmaıylov tiri bolǵanda ústimizdegi jyly 90 jasqa tolar edi. Bir boıynda ónerdiń túrli úni toǵysqan sýretker urpaǵyna óshpes mura qaldyrdy. Bir ǵana kınofılm keıipkerleriniń sózderin qazaq tiline aýdaryp, olardyń minezine, áleýmettik ornyna saı dybysyn jasaýdaǵy sheberliginiń ózi A.Ysmaıylov óneriniń bıiktigin, eshkimge uqsamaıtyn daralyǵyn baıqatady. Sondaı esimi kópshiliktiń júrek tórinen oryn alǵan ónerpazdyń adamdyq tulǵasy da, sýretkerlik bolmysy da bıik bolatyn...
Atakeldi Ysmaıylov 1923 jyly 27 jeltoqsanda Almaty qalasyna qarasty «Gornyı gıgant» aýylynda dúnıege kelgen. №12 mektepti bitirgen soń aeroklýbty úzdik aıaqtap, avıasııalyq ýchılıshege joldama alady. Jastyq shaǵy soǵys jyldarymen tuspa-tus kelgendikten be, ol ushqysh bolýdy armandaıtyn. Sol alǵa qoıǵan maqsatyna qoly jetip, Tashkent qalasyndaǵy ushqyshtar ýchılıshesin 1943 jyly «atqysh-shtýrman» mamandyǵy boıynsha aıaqtap shyǵady. Biraq A.Ysmaıylovqa 1943 jylǵy maıdan dalasynda bolǵan kezdeısoq apat saldarynan bul mamandyq boıynsha eńbek etý múmkin bolmapty. Balalarynyń jaralansa da soǵystan aman kelgenine qýanǵan ata-anasy toı jasap, qaladan ártister shaqyrady. Olardyń ishinde bolǵan Jaǵda О́gizbaev alty jasynan bastap garmon tartyp, án aıtýdy úırengen jas jigittiń talantyn baıqap, ony ónerge baýlıdy.
Sol kezderde teatr ártisteri gastroldik saparlarda aldymen spektakl qoıyp, sońynan konsert berip otyratyn. Jas Atakeldi sonda án oryndaýshy ártisterdi garmonmen súıemeldep, keıin ózi de rólderde oınaı bastaıdy. Eń alǵashqy róli Sh.Aımanovtyń «Shtabta» atty bir aktili pesasyndaǵy soldat beınesin jasaýdaǵy teatr ónerine degen talpynysymen, keıipker sózderin tez jattaıtyn zerektigimen kózge túsedi. Jas talanttyń kásibı ónerine jol ashqan sol kezdegi teatr dırektory Orynbek Bekov, Jaǵda О́gizbaev, Qurmanbek Jandarbekovtiń yqpalymen Atakeldi Ysmaıylov 1944 jyly M.Áýezov atyndaǵy drama teatryna qabyldandy. Sahnanyń qyry men syryn tolyq meńgerip, ádebı shyǵarmalardyń mán-mazmunyn ıgerý maqsatynda ol teatr ýchılıshesin, odan keıin Abaı atyndaǵy Qazaq memlekettik pedagogıka ınstıtýtynyń (qazirgi Almaty memlekettik ýnıversıteti) fılologııa fakýltetin syrttaı oqyp bitiredi.
A.Ysmaıylov bas teatr sahnasynda Ǵ.Músirepovtiń «Aqan seri – Aqtoqty» tragedııasyndaǵy Seıit, «Qozy Kórpesh – Baıan sulýda» Qozy, M.Áýezovtiń «Abaıynda» (ınssenırovka) jas Abaı, Á.Ábishevtiń «Dostyq pen mahabbatynda» Nurlan, M.Gorkııdiń «Shyńyraý túbindesinde» Alesha, K.Gossıdiń «Qonaq úıdiń qojasynda» qyzmetshi jigit, N.V.Gogoldiń «Revızorynda» Bobchınskıı, J.B.Molerdiń «Sarańynda» Valer, t.b. keıipkerlerdiń som tulǵasyn jasap, sahnalyq qımyl-áreketterin solardyń árqaısysynyń minez ereksheligine qaraı baǵyttap otyrdy. Olardyń birinde psıhologııalyq tolǵanysy basym túsip jatsa, endi biri – ǵashyqtyq sezimge baı, shyn súıispenshilik ıesi retinde kórindi.
A.Ysmaıylov – qazaq sahnasynda M.Áýezovtiń «Abaı joly» roman-epopeıasy jelisiniń negizinde Sh.Aımanov pen Iа.Shteın jasaǵan ınssenırovkada bala Abaıdyń rólin tuńǵysh somdaǵan akter. 1954-1955-jyldary arnaıy shaqyrtýmen Ǵ.Músirepov atyndaǵy Balalar men jasóspirimder teatryna kelgen A.Ysmaıylovtyń úlken sahnadan jınaǵan mol tájirıbesi bul teatrda da óz nátıjesin beredi. Munda ol Sh.Qusaıynovtyń «Ǵanı Muratbaevynda» Ǵanı, «Alǵashqy ushqyndarynda» Baıǵanı, «Esirtken erkesinde» Shapyq, Sh.Qusaıynov pen O.Bodyqovtyń «Ál-Farabı» tragedııasynda Azatbek, M.Aqynjanovtyń «Ybyraı Altynsarıninde» Ybyraı, O.Bodyqovtyń «Otyrar erteń qıraıdysynda» Shyńǵys han, B.Muqaıdyń «Qosh bol, meniń ertegim» dramasynda Álı qart, Sh.Murtazanyń «Stalınge hatynda» kolhoz bastyǵy, «Beseýge hatynda» Stalın, Á.Tájibaevtyń «Saǵynamyn kún saıynynda» Qanysh Sátbaev, I.Baızaqovtyń «Aqbópesinde» Ámirhan, J.Jumahanov pen B.Tájibaevtyń «Qarakóz qaryndasymynda» Atymtaı, M.Imanjanovtyń «Jas ómirinde» Oraz, S.Shaımerdenovtiń «Dókeı kele jatyrynda» Seısek, A.P.Chehovtyń «Shaǵalasynda» Sorın, S.Muqanovtyń «Botakózinde» (ınssenırovkasyn jasaǵan A.Ysmaıylovtyń ózi) Kýlakov, S.Seıfýllınniń «Qyzyl suńqarlarynda» Baıdildá, t.b. júzden asa keıipkerlerdi somdaıdy. Bir-birine múldem uqsamaıtyn osyndaı keıipkerlerdiń sahnada shynaıy ómir súrýi, epızodtyq rólde nemese sahnanyń úshinshi planynda (massovkada) júrip-aq aıqyn ári nanymdy harakter jasaýy akterdiń tabıǵı daryny men talantynyń jemisi bolsa kerek.
Isa Baızaqovtyń «Aqbópe» poemasy negizinde sahnalanǵan qoıylymda Ámirhannyń Aqbópege degen ǵashyqtyq sezimi, án aıtýdaǵy ásem daýsy, jesir daýyn qýǵan Káribaı bıdiń jigitterimen shaıqasýy jáne Taıshyqtyń ony atý kórinisterinde akter emosııasy aıqyn beriledi. Osyndaı jan-jaqty izdenis pen shyǵarmashylyq tájirıbe A.Ysmaıylovty dramatýrgııaǵa qalam terbeýge yqpal etedi. Onyń «Analar» jáne «Álııa» pesalary Núkis drama teatry sahnasynda, «Aldar kóse» komedııasy men qaraqalpaq dramatýrgi T.Táńirbergenovpen birigip jazǵan «Aqqýlar aıdynyna oralady» dramasy Jastar men balalar teatrynda, «Shyq bermes Shyǵaıbaıy» kezinde qýyrshaq teatrynda tabyspen júrgenin bilemiz. Sondaı-aq, S.Muqanovtyń «Móldir mahabbat», «Botakóz», «Balýan Sholaq», Sh.Aıtmatovtyń «Dúısenniń mektebi», «Shynarym meniń», «Armanym – Áselim», M.Imanjanovtyń «Alǵashqy aılar» tárizdi roman-povesteriniń sahnalyq jelisin túsirip, teatr repertýaryn tarıhı shyǵarmalarmen baıytýǵa kúsh salýy da A.Ysmaıylov darynynyń daralyǵyn, eńbeksúıgishtigin, ónerge degen adaldyǵyn ańǵartady.
Qazaq kıno ónerine de zor úles qosqan akterdiń «Daladaǵy qaıyń», «Qyz Jibek», «Batyr Baıan», «Shyńdaǵy shynar», «Jambyldyń jastyq shaǵy», «Tynyshtyq», «Saǵan qýyrshaq kerek pe?», «Qarańǵylyq ámirshisi» (ertegi), t.b. kınofılmderden onyń ámbebap shyǵarmashylyǵyndaǵy taǵy bir qyryn tanımyz. Kınodaǵy debıýti – «Daladaǵy qaıyńdaǵy» kolhoz predsedateli Amanovtyń is-qımylyn, minez ereksheligin onyń jas mólsherine, ómir súrip jatqan ortasyna saı beıneleýin jas akterdiń izdenisinen týǵan nátıje deımiz. Osy keıipkeri A.Ysmaıylovtyń budan keıingi rólderine salynǵan dara jol bolǵandyǵy anyq.
Sahna men ekran arqyly kópshiliktiń ystyq yqylasyna bólengen Atakeldi Ysmaıylov kıno aýdarmasynda uly kósemder men qolbasshylardyń, batyrlar men bı-bolystardyń jasy men tarıhtaǵy ózindik ornyna baılanysty túrli ún jasap, daýsyn keltirip, «dýblıaj koroli» atanǵan biregeı tulǵa. 1946 jyly «Jas gvardııa» fılminen bastalǵan dýblıaj jasaý qyzmeti «Taras Shevchenko», «Qylmys pen jaza», «Kommýnıst», «Ǵasyrdyń bastalýy», «Mıǵula», «Mahabbat muńy», t.b. júzdegen kórkemfılmderde jalǵasyp, sondaǵy bas keıipkerlerdi akter óz ana tilinde sóıletti. Ol «Jas gvardııa» fılminde Keńes Odaǵynyń batyr uly Oleg Koshevoıdyń daýsyn jasasa, «Ǵasyrdyń bastalýy», «Berlınniń qulaýy», «Azattyq» fılmderinde Lenın men Stalın bolyp sóılep, sol kezdegi patrıottyq sezimdi sheber únimen jetkize bildi.
Qazaqstan Respýblıkasynyń eńbek sińirgen ártisi Atakeldi Ysmaıylov shyǵarmashylyǵynyń taǵy bir qyry – ádebıettiń poezııa janryna qalam terbeýi bolatyn. Onyń syrshyl lırıkaǵa toly kórkem týyndylary «Týǵan jer», «Qaıran áke», «Qaıda solar?», «Úmit», «Syr», t.b. óleń joldarynda erekshe bir pafos, ádemi áýez bar. Jalpy, ulttyq teatr jáne kıno ónerine zor úles qosqan A.Ysmaıylov qazaq ónerimen máńgi sabaqtas esim. Teatr, kıno, dýblıaj, ınssenırovka jasaý, dramatýrgııa, poezııa bir adamnyń boıynda úndesken. Iаǵnı, Atakeldi Ysmaıyluly Ysmaıylov – óner qazynasy.
Zýhra ISLAMBAEVA,
T.Júrgenov atyndaǵy
Qazaq ulttyq óner akademııasynyń oqytýshysy.
