Ejelgi qalanyń tarıhyn zerttegender Útirtóbe oǵyzdardyń qalasy bolýy kerek degen pikirge kóbirek basymdyq beredi. Qalashyqtyń ornalasýyna, tabylǵan jádigerlerge qarap, tarıhshylar onyń Syrdyń orta aǵysy boıyndaǵy ondaǵan qalamen uqsastyǵyn baıqaǵan. Tarıhqa den qoısaq, Mahmud Qashqarı oǵyz dáýiri kezinde Syrdyń boıyndaǵy qala mádenıeti damý satysynyń joǵary deńgeıinde bolǵanyn, Syrdarııanyń joǵary salasy Keles dalasynda «Oǵyzdar qonysy» (Deh ı gýzz) bolǵanyn, Shash aımaǵynda oǵyzdar men qarluqtardyń ıslamdy qabyldaǵan taıpalary qonystanǵanyn jazyp ketken. Ispıdjab pen Shashtyń batys aımaqtary, onyń ishinde Utyrly da oǵyzdardyń jerine kirgen.
Bul tek boljam ǵana. Sebebi kúni búginge deıin bul ejelgi qalashyqtyń orny kóńilden de, kózden de tasa bolyp keldi. «Qalany 1971 jyly Iý.F.Býrıakov, O.M.Rostovsev, keıin Syrdarııa arheologııalyq ekspedısııasy (jetekshi M.Qasenov) zerttegen. Qalanyń syrtyn 5-10 m-ge deıin sý shaıyp ketken. Sondyqtan onyń pishini saqtalmaǵan. Qazirgi aýmaǵy 388×180 m, batystan shyǵysqa sozylyp jatqan tóbe. Jobasy útirge uqsaıdy. Qalanyń shyǵys bóligi 3-3,5 metrge deıin bıik, bul qala sıtadeli bolsa kerek. Onyń saqtalǵan aýmaǵy 80×80 metr. Al batys bóliginiń bıiktigi – 1 metr. Sýmen shaıylýdyń saldarynan bıiktigi 1-2 m-lik jarqabaq paıda bolǵan. Ol jerden tabylǵan ártúrli qurylys pen úı qaldyqtary, qysh ydys, kirpish, tas, temir synyqtaryna qaraǵanda qalany turǵyndar VII-XII ǵasyrlarda meken etken» deıdi Ýıkıpedııadaǵy málimetter.
Ejelgi qalanyń jer betinde saırap jatqan izderin 1930 jyldary Arystyń boıynan Maqtaaralǵa kóship barǵan babam kórgen, ákem kórgen. 1940 jyldary, sol kezdegi 7-8 jastaǵy oıyn balasy ákem qalashyqtyń jer betinde saırap jatqan izderin kózben kórgenin, jerdi 1 metr tereńdikke qazyp qalsa, synǵan qylysh, qumyra, tipti káriz sý júıeleriniń ábden totyqqan qaldyqtary shyǵa keletinin ertegideı etip aıtyp beretin. Osy óńirde burynnan turyp kele jatqan kónekóz qarılar Túrkistan oblysyndaǵy Asyq ata óńiri Útirtóbe, Myńtóbe, Kúltóbe dep atalatyn ejelgi qalalardyń ústinde ornalasqanyn, úlken qorymdar baryn, joǵaryda aty atalǵan ejelgi qalalardyń eski jurtyn kózben kórgenin, qalashyqtyń orny, qorymdar tegistelip, maqtalyq alqaptar men sovhoz-kolhozdardyń astynda qalǵanyn kúni keshege deıin aıtyp keldi.
Útirtóbeniń ejelgi órkenıet tarıhynda orny bar qala bolǵanyn dáleldeıtin derekter kúni búginge deıin tabylyp jatyr. 2019 jyly Útirtóbeden 10 kılometr qashyqta, Syrdarııa ózeniniń jaǵasynan 16-30 jas aralyǵyndaǵy jas jaýyngerler jerlengen ejelgi qorymnyń orny tabyldy. Jergilikti arheolog Amankeldi Turmanovtyń zertteýinde bul qorym H-HII ǵasyrǵa tıesili ekeni jáne álgi jaýyngerlerdiń shaıqasta qaza bolyp, birge jerlenýi múmkin ekendigi de aıtylǵan. Ejelgi zırattyń eni – 200 metr. Qazba jumystary kezinde tabylǵan qulpytastaǵy jerlengenderdiń aty-jóni, týǵan-ólgen jyldaryn kórsetken jazbalarǵa deıin óshpegen.
Útirtóbe qalashyǵynyń mańaıynda turatyn aýyl turǵyndary Syrdarııa ózeninde sý deńgeıi kóterilgen kezde adam súıekteri, qysh-qumyra qaldyqtary jer betine jıi shyǵyp qalatynyn aıtady. Bul derek óte erte zamandaǵy qalalar Syrdarııa ózenin jaǵalaı ornalasqan degen pikirdi odan saıyn naqtylaı túsedi. Biraq mamandar ázirge bir toqtamǵa kelýdiń qajeti joqtyǵyn, ol jerlerde qalashyqtardyń orny bar degen sheshim shyǵarýǵa áli erte ekenin, áli de naqtylaı túsý qajettigin aıtyp, el-jurtty sabyrǵa shaqyrýmen shektelip otyr.
UǴA korrespondent-múshesi, professor Ońalbaı Aıashevtiń aıtqanyna den qoısaq, ortaǵasyrlyq Utyrly qalasyna júrgizilgen arheologııalyq qazbalar Útirtóbe qalasynyń ómir súrgen ýaqyty VIII-HII ǵǵ tıesili. Qalanyń salyný kezeńi oǵyz dáýirine týra keledi. Oǵan qaladan tabylǵan jádigerler dálel.
–Útirtóbe óziniń jobasy jaǵynan óte erekshe qurylys. Qala damýynyń sharyqtaý shegi H-HII ǵasyrlar. Bul kezeń búkil Ortalyq Azııa men Qazaqstan qalalaryna tán. Qala basqa qalalarmen saýda jáne ekonomıkalyq baılanysta bolǵan. Qazbalardan tabylǵan qumyra, metall, zergerlik buıymdar basqa qaladaǵy jádigerlerge óte uqsas. Útirtóbe qalasy geosaıası jaǵynan Uly Jibek jolynyń Syrdyń sol jaǵalaýyndaǵy tarmaǵynda, toǵyz joldyń torabynda, qolaıly jerde ornalasqan. Qalanyń qurylys jobasy da ortaǵasyrlyq qalalardyń jobasyna sáıkes. Sonymen birge bir ereksheligi, qala syrtyndaǵy zırattyń orny ıslam dini qala turǵyndarynyń negizgi dini bolǵandyǵyn kórsetetdi. Bul qalanyń qurylystary shıki kirpish pen qysh kirpishten salynǵan. Bul dástúrli qurylys Syr boıy qalalaryna tán. Útirtóbede syrttan kelgen áshekeı zattar, shyny ydystardyń tabylýy onyń Jibek jolynyń bir tarmaǵynda jatqandyǵyna dálel bolady. Uly Jibek jolynyń bir tarmaqshasy osy óńirden ótken dep esepteýge tolyq negiz bar, – deıdi Ońalbaı Aıashev.
Osy qalanyń tarıhyn zerttegen Marat Hasenov óziniń jazbalarynda Útirtóbe Utyrly qalasynyń tarıhyn VIII-HV ǵasyrlardaǵy qazaq jerinde ornalasqan qalalar tarıhynan bólip-jaryp qaraı almaǵan. M.Hasenov usynǵan derekterdi alǵa jyljytsaq, Shyńǵys han zamanyndaǵy ejelgi qala Sıtadel, Rabat jáne Shahrıstan dep atalatyn, úsh tarapqa jol bastaıtyn úlken qaqpalardan turǵan. Sonyń ekeýi Syrdarııa ózeniniń astynda qalǵan, al Rabattyń izi jer betinde. Jergilikti turǵyndardyń aıtýynsha ótken ǵasyrdyń 60-jyldary salynǵan Shardara sý qoımasy sýynyń kóterilýinen qalany sel basa bastaǵan. Qazirgi kezde qala ústin qamys pen jyńǵyl basyp, jylda qalanyń mádenı qabatyn 1-2 metrge deıin sý shaıyp ketedi eken. «Eger sý osylaı shaıa berse, 15-20 jylda tarıhı qalanyń oryny tegis joıylýy múmkin» deıdi turǵyndar.
Ortaǵasyrlyq Útirtóbe qalasynyń geografııalyq ornalasýy shynynda da zamanynda qalanyń áleýmettik-ekonomıkalyq, mádenı damýyna qolaıly bolǵan. Arheologııalyq qazba jumystaryn júrgizgen ǵalymdardyń málimetinshe, qaladan shyǵys, soltústik-shyǵysqa qaraı jol Syrdan ótip Chınachkentke (Shynaz), odan ári Ortalyq Azııanyń iri ortalyǵy – Shashqa (Tashkent) barǵan. Al Syrdyń sol jaǵalaýymen joǵary qaraı órlegen jol Hojentke jetken. Syrmen tómen qaraı júrgen taǵy bir negizgi baǵyt Sútkent qalasy arqyly ótip Oqsyzǵa (Vesıdj) barǵan. Odan ári jol jan-jaqqa (Iаssy-Saýran-Syǵanaq, Ispıdjab jáne Ortalyq Qazaqstan baǵyttary) tarmaqtalady. Al qaladan ońtústik-batysqa qaraı «Jyzaq jolymen» shyqqan taǵy bir baǵyt Myrzanyń shólin basyp ótip, Jyzaqqa, odan ári Samarqan, Buhara asqan. Mine, osy ortaǵasyrlyq Útirtóbe qalasy alǵashqyda Qazaqstan arheologteri tarapynan az zerttelipti. О́tken ǵasyrdyń 60-jyldary júrgizilgen Shardara arheologııalyq ekspedısııasynyń zertteý aıasynan tys qalǵan. Bul ortaǵasyrlyq qala tipti Qazaq Sovet ensıklopedııasy, «Arheologıcheskaıa karta Kazahstana» (Almaty, 1960), «Svod pamıatnıkov ıstorıı ı kýltýry Kazahstana v Iýjno-Kazahstanskıı oblastı» (Almaty, 1994) atty irgeli basylymdarǵa da enbeı qalypty. 1963-1971 jyldary О́zbekstan Respýblıkasyna qaraǵan. 1971 jyly О́zbek KSR Arheologııa ınstıtýtynyń professory Iý.F.Býrıakov bastaǵan Shash-Ilak arheologııalyq toby Útirlitóbe (Útirtóbe) qalasynda bolyp, onyń tarıhı-topografııalyq qurylymyn anyqtap, ártúrli bólikterinde arheologııalyq qazba jumystaryn júrgizgen. Ortaǵasyrlyq qalaǵa alǵash nazar aýdaryp, zertteýdi qolǵa alǵan Jetisaı qalasyndaǵy «Syrdarııa» ýnıversıteti boldy. Atalǵan oqý ornynyń «Otan jáne shetel tarıhy» kafedrasynyń professor-oqytýshylary Sabıra Apasheva men Myrzabaı Meıirbekovtiń dabyl kóterýimen ortaǵasyrlyq Utyrly (Útirtóbe) qalasyna ýnıversıtet tarapynan qarjy bólindi.
Ǵalym Sabıra Apashova Útirtóbe qalashyǵy arheologııalyq deńgeıde az zerttelgenin, buǵan osy óńirdiń 1970 jyldarǵa deıin О́zbekstannyń qarýynda bolýy sebep bolǵanyn, osy taqyrypty zerttegen О́zbekstannyń Arheologııa ınstıtýtynyń professory Iý.F.Býrıakovty Tashkentke izdep baryp, kezdeskenin aıtty. Biraq ózbek ǵalymy sol kezde óte egde jasta bolǵandyqtan, tolyqqandy málimet bere almapty. S.Apashovanyń aıtýynsha, Útirtóbe qalashyǵyn keshendi túrde zerttegen kezde ǵana Myńtóbe, Kúltóbe qalalarynyń syry ashylady. Biraq Útirtóbe qalashyǵynyń Qazaqstannyń arheologııalyq kartasyna enbeı qalýy onyń tarıhyn tereńdete, indete zertteýge kóp kedergi keltiredi eken. Tarıhshynyń aıtýynsha, Syrdarııanyń jaǵasynda, maqtaly alqaptyń ortasynda qalashyq ornynyń saqtalyp qalýy – Táńirdiń syıymen birdeı. Endigi mindet qalanyń jer astynda tyǵylyp jatqan eski jurtyna qazirgi zamanǵy tehnologııanyń kómegimen barlaý jasaý, qundy oryndar tabylsa, ony memleket ıeligine qaıtarý.
–Útirtóbeniń eki bóligi Syrdarııanyń astynda qaldy. «Syrdarııa» ýnıversıteti qalǵan bóligine arheologııalyq qazba jumystaryn júrgizý úshin jyl saıyn 3-4 mln teńge bólinedi. Syrdarııanyń erneýinen asyp-tógiletin kezi bolady. Biz ózen tynyshtalyp, jer qurǵaǵan kezde qazba jumystaryn bastaımyz. Qalanyń kóp bóliginiń orny jekemenshik úı qurylysynyń, maqta alqaptarynyń astynda qaldy. Olarmen kelissózder júrgizip, qajet bolsa memleket ıeligine qaıtaryp, qalashyqtyń zertteý ornyn keńitetin kez keldi. Útirtóbe, toǵyz joldyń torabynda ornalasqan, Syrdarııa arqyly sý jolymen de jan-jaqpen baılanys ornatýǵa múmkindigi bar qala bolǵany anyq. Arheologııalyq kartaǵa kirse, álemdik tarıhtan Útirtóbege baılanysty derekterdi izdestirýge de múmkindik týar edi, – deıdi S.Apashova.
