Bankterdiń azaıýy paıda ma, zııan ba?

Birneshe jyl buryn ǵıma­rat mańdaı­shalarynda men mun­da­laǵan Qazaq Bank, «Astana bank», «Kazınvestbank», «Ek­sım­­bank», Delta Bank degen ja­zýlar kózden de, kóńilden de ketti. Odan beride «Halyq bank» pen «Qazkom» birikti, Tengri Vank pen Capital Vank jup qura­dy. 2020 jyldyń soń­ynda Tengri Vank lısenzııa­synan aıy­rylyp, endi Capital-ǵa da ty­qyr taıandy. 2019 jyly AQR – bank aktıvteri sapasyn baǵalaý júıesi engizilip, alaıda bir ǵana bank – First Heartland Bank qyzmetin doǵardy. Byl­tyr jyl sońynda Jýsan bank ATF Bankin, «Frıdom Fınans» óz qataryna Kassa Nova-ny qosty. Jyl basynda klıent­ter aldyndaǵy min­dette­mesin oryndaı almaǵan AsiaCreditBank lısenzııadan aıyryldy. Dál qazir bul bank­te 23 174 jeke tulǵanyń 19 mlrd teńge qarajaty bar kóri­nedi. Qys­qasy, bankter jyl­dy bylaı ysy­ryp, aı saıyn azaıa bastady. Bul qansha­lyqty qalypty nemese qaýipti qubylys?

– Qazir bizdegi bank sany 25 boldy. Olardyń azaıýy jaqsy kórsetkish emes. Básekelestik azaıady. Bankterdiń jıyntyq qaryz portfeli sál-pál jaq­sy jaǵdaıǵa kelýi múmkin. Capital Bank, Tengri Bank jáne Asia­Cre­­dit­Bank-ke birigý týraly usynym berilgen kezde, olar biryńǵaı sheshim qabyldaı almady. Endi jeke-jeke naryqtan ketýge májbúr. Bir jaǵynan bizde ekonomıkalyq belsendi halyq sany 9 mln-nan sál asady. Sondyqtan osynshama adamǵa 25 bank bálkim, jetkilikti de shyǵar, – deıdi bank máseleleri boıynsha táýelsiz sarapshy Nurjan Bııaqaev.

Qarjyger Jalǵasbek Aqbolat bankter­diń azaıýy qarjy sektoryna esh qaýip tóndirmeıdi, kerisinshe paıdaly bolady degen pikirde.

– 2008 jyly qarjy naryǵynda úlken daǵdarys bolyp, Ulttyq qordan 100 mlrd dollar alynǵan edi. Sonyń 4 mlrd-y bank sektoryn qutqarýǵa jumsalǵan. Al naryqtyq ekonomıkada ómir súrip otyrǵandyqtan jıǵan-tergenimizdi bankterdiń aýzyna quı­maı, olardy tyǵyryqtan ózderi shyǵa­tyn­daı jol kórsetýimiz kerek edi. Dál sol kezdegi áreketimiz sosıalıstik el­diń saltyna uqsap ketti. Alaıda memleket bankterdi saqtap qalýǵa belsene kiristi. Sóıtip shyn myqtylardyń iriktelýine jaǵdaı jasaı almadyq. Endi mine, 12 jyl ótken soń naryqta tek myqtylar qalý kerek ekendigin túsine bastaǵan sııaqty. 2018 jyldan beri de talaı bankti súırep keldik. Sondyqtan bankterdiń azaıýy qaýip týdyrmaıdy. Árıne, azdy-kópti mınýsy bar, degenmen naryqqa áser eterlikteı emes, – deıdi qarjyger.

Aksıonerler bankti qyzǵyshtaı qorýdy, qıyn kezde oǵan qorǵan bolýdy úırenýi kerek. Áıtpese, qıt etse memlekettiń qoltyǵyna tyǵylý túbinde abyroı ápermeıdi degen oı aıtady.

– 2007-2009 jylǵy daǵdarys kezinde aksıonerler memleketten kómek alýǵa úırenip aldy. Bank bankrottyqqa ushyrasa aksıonerler ózderi qarjy shyǵa­ryp, qutqaryp qalýy tıis edi. Degen­men memleket birtindep bolsa da óz betinshe oıynshyǵa aınalý kerek eken­digin túsindirip kele jatyr. Soǵan saı aksıonerler de básekelestikke beıimdele bastaıdy. Bankterdiń jabyla berýiniń bir saldary – salymshylardyń bankterge degen senimi azaıady. Jyl saıyn birneshe banktiń qyzmetin toqtatýy jańadan ashylatyn bankter jumysyna kedergi bolmaq. Halyqtyń kókeıinde «bul banktiń de erteń jabylyp qalmasyna kim kepil?» degen kúmán turady. Menińshe, 18 mln halyq úshin 25 bank kóp sekildi. Biz úshin 20 banktiń ózi jetkilikti, – deıdi J.Aqbolat.

Ekonomıst Jaras Ahmetovtiń oıyn­sha, bankterdiń qoǵadaı japyrylýy alańdaýshylyq týdyrady.

– Bank sektoryndaǵy básekelestik deńgeıiniń tómendeýi ekonomıka úshin qýanarlyq ahýal emes. Qazaqstanda al­ýan túrli nesıe uıymdary joq, – deıdi ekspert.

Bizben suhbattasqan taǵy bir sarapshy, ekonomıst Tımýr Ábilqasymovtyń pikirinshe, óz-ózin asyraı almaǵan qarjy ınstıtýttarynyń naryqtan ketýi – áldeqaıda ádiletti áreket.

– Bank sektoryndaǵy básekelestiktiń tómendeýi árıne, jaqsy emes. Bankter sanynyń azaıýy ekonomıkalyq jaǵ­daı­dyń nasharlaýynyń senimdi kórset­kish­teriniń biri. Alaıda ózin ózi bas­qara almaıtyn bankterdi taratý kerek. Máselen, AsiaCreditBank problemasy 5 jyl buryn bastalǵan, alaıda osy ýaqyt ishinde aksıonerler de, bank menedjerleri de eshqandaı shara qoldanbady. Banktiń shaǵyn ekenine qaramastan, defoltqa ushyraǵan qarjy ınstıtýtyn naryqta qaldyrý jaqsy tájirıbe emes. Turaqsyz jaǵdaıyna baılanysty bankter sanynyń azaıýy reıtıngtik agenttikterdiń baǵa­laýyn­da kórinedi. S&P baǵalaýy boıynsha, Qazaqstan bank sektorynyń eldik táýe­kelderinde (BICRA) 9 kategorııaǵa jat­qyzylǵan. Ol jerde mınımaldy táýekel deńgeıi 1 bolsa, maksımaldy táýekel 10. Qarjy naryǵynda májbúrlep taratý qanshalyqty kóp bolsa, BICRA reıtıngi de soǵurlym nasharlaı túsedi, – deıdi T.Ábilqasymov.

Pandemııa kezinde týyndaǵan túrli táýekelder men qıyndyqtarǵa qaramas­tan, otandyq bank sektory 2020 jyldan búıiri tompaıyp shyqty. Bıyl jyl basynda bank sektory aktıvteri 31,17 trln teńgeni quraǵan. Bul IJО́-niń 43,6 paıyzy. 2019 jylmen salystyrǵanda 16,3 paıyz ósim baıqalady. Iаǵnı lokdaýn men shekteý sharalary bank sektoryna aıtarlyqtaı áser etpegen. T.Ábilqasymovtyń aıtýynsha, bankter jaqsy jumys istegendikten emes, memleket tarapynan qoldaý­dyń, ekonomıkalyq yntalandyrý­dyń mol bolǵandyǵynan ósim kórsetti. «Pandemııa bank sektory aktıvteri­niń sapasyna áserin tıgizdi, alaıda onyń nátıjesi dál qazir emes, biraz ýaqyttan soń kórinedi. Onyń áseriniń qandaı bolǵany 2021 jyldan bas­tap kórinis bere bastaýy múmkin» deıdi. Sarapshynyń sózinshe, qarjy uıymdary 2020 jyly bolǵan jaǵdaılardy baıyptap, qosymsha provızııalar qurýy kerek. Qarjy portfeliniń nasharlaýy bıyl da jalǵasa berýi múmkin dep boljaıdy sarapshy. Sarapshy N.Bııaqaevtyń pikiri de osy oımen úndesedi. Shaǵyn bıznes pen jeke tulǵalardyń nesıe tólemin keıinge shegerýge múmkindik alýyna baılanysty aktıv ósimimen salystyrǵanda banktiń provızııalyq bóligi (shyǵyndary) toqtady.

– Iаǵnı keıinge shegerý merziminde bank prýdensıaldy normatıvterdi (red – bul – ótimdilik jáne kapıtal kórsetkishi) birshama álsiretti. Bankter bul kezde paralleldi túrde qarjylandyrýdy, nesıe berýdi jalǵastyryp jatty. Barlyq operasııa ádettegi rejimde jumys istedi. Sodan bolar, 2020 jyly bank sektory ósim kórsetti, – deıdi ol. 

Onyń aıtýynsha, qyzmeti kúmán týdyryp turǵan qarjy mekemeleri barshylyq. N.Bııaqaev buǵan qatysty bylaı aıtady.

– Eger byltyrǵydaı lokdaýn, kúsheı­gen pandemııa, blok-beketter kútip tursa, onda bankterge ońaı tımeıdi. Bul dereý qaryz portfeliniń sapasyna áser etpek. Ásirese, CapitalVank pen «Nurbanktiń» jaǵdaıy oılandyrady. Eger aksıonerler sheshimtal qadam jasamaıtyn bolsa, onda Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttigi tıisti eskertý jasap, qatań áreketke barýy múmkin. Kóp nárse bankterdiń, aksıonerlerdiń nemese bankti basqarý organdaryna tikeleı baılanysty. «TuranÁlemBank», RBK bankterindegideı durys emes áreket bastalsa jáne odan áýeli bank, sosyn klıent zardap shekse, onda ol jerde negatıvti effekt táýekeli bas­talady. Sondyqtan eshqandaı bank saqtandyrylmaǵan. Eń bastysy, durys ári qolaıly saıasat júrgize bilý. Eger qalǵan 25 bank durys jumys isteı alsa, onda bank sektoryndaǵy táýekelder tómen­deı qoımaıdy. Táýekel kóp. Máse­len, prýdensııalyq normatıvterdi saqta­maý, sonyń saldarynan agenttik qahary­na ushyraý sektorda úlken qaýip-qaterdi týdyrady, – deıdi táýelsiz sarapshy.

Qarjyger J.Aqbolat ta kásipker­likti qoldaýǵa bólingen 1 trln teńge bankterge biraz nápaqa boldy deıdi. Onyń sózinshe, bank sany qazirgiden meıli eki ese azaısyn, endi memleket bastan sıpaýdy toqtatqany jón.

– 2021 jyldan bastap sheteldik bankter bizdiń elge kelip, fılıaldaryn asha alady. Alaıda sheteldik kompanııalar olaı isteýge onsha qulyqty emes sııaqty. О́ıtkeni bizde bazalyq paıyzdyq mólsherleme – 9 paıyz. Bul paıyzdy eselep nesıe berý olar úshin tıimdi bola qoımaıdy. Degenmen sheteldik bankterdiń kelýi bizdiń bank sektoryndaǵy ujymdyq mádenıet deńgeıin kóterip, sapanyń artýyna jol ashady dep oılaımyn. Shynyn aıtý kerek, bizdiń bankterdiń kópshiliginde áli kúnge korporatıvtik mádenıet joq. Onyń bolmaýy qyzmet sapasynyń tómendeýine tikeleı áser etedi. Endi budan bylaı bankterdiń basynan sıpaı berýdiń qajeti joq. Zeınetaqy qorynan da, Ulttyq qordan da aqsha alyp jatyr. Odan bólek azamattardyń salymy bar. Sony nesıe etip beredi. Al nesıeniń paıyzy tym joǵary. Olardyń árqashan paıdasy túgel. Sondyqtan onsyz da jaǵdaıy jaqsy bank sektoryn odan saıyn mápelep, aıalaý endi artyq bolady. Meıli, sany 15-ke deıin, 10-ǵa deıin azaısyn. Bul bizdi esh alańdatpaýy tıis, – deıdi sarapshy.

2020 jyly sektordyń jıyntyq tabysy 726,8 mlrd teńgeni qurapty. Bul aldyńǵy jylmen salystyrǵanda 9,5 paıyz nemese 76 mlrd teńgege az. Eń tabysty ári tartymdy bankter kóshin «Halyq bank» bastaǵan. Taza tabysy – 318,4 mlrd teńge. Odan keıin Kaspi (231,5 mlrd), Sberbank (60,5 mlrd), Forte (53,2 mlrd) jáne Sıtıbank (50,8 mlrd) ornalasqan. Tórt bank teris nátıje kórsetti: AzııaKredıtBank (-4,7 mlrd teńge), Capital (-4,9 mlrd), «Nurbank» (-48,4 mlrd) jáne ATF (-120 mlrd).

90 kúnnen artyq tólenbegen nesıe kólemi (NPL) bir jyl ishinde 10 paıyzǵa (1,2 trln-nan 1,08 trln teńgege) tómendegen. Ekinshi deńgeıli bankter portfelindegi ondaı zaımdar úlesi 6,82 paıyzdy quraıdy. Bank júıesindegi provızııa da azaıǵan, biraq qarqyny NPL-ǵa qaraǵanda báseńdeý – bir jylda mınýs 7,6 paıyz. Provızııa boıynsha jıyntyq kólem 1,83 trln teńgeni quraıdy. Derekterge qarap taǵy bir-eki banktiń bıyl da jabylatynyn ne bolmasa ózgelerdiń quramyna qosylyp tynatynyn boljaýǵa bolatyndaı.