1963 jyly Eýropanyń eń úzdigi atanýdan dámeli fýtbolshylardyń qatary qalyń edi. Úmitkerler sanatynda portýgalııalyq Eıseıbıo, germanııalyq Ýve Zeeler, anglııalyq Bobbı Charlton, ıtalııalyq Djovannı Trapattonı men Chezare Maldını, ıspanııalyq Lýıs Sýares jáne taǵy basqa teńbil doptyń teńdessiz sheberleri boldy. Biraq solardyń barlyǵynan Lev Iаshınniń óneri joǵary baǵalanyp, ol «Altyn dopty» tóbesine kóterdi. Anglııa, Aýstrııa, Belgııa, Bolgarııa, Germanııa Federatıvtik Respýblıkasy, Grekııa, Danııa, Ispanııa, Italııa, KSRO, Lıýksembýrg, Nıderland, Majarstan, Polsha, Túrkııa, Fransııa, Chehoslovakııa, Shveısarııa, Shvesııa jáne Iýgoslavııadan jınalǵan 21 jýrnalıstiń deni Keńes Odaǵynyń qaqpashysyna daýys berdi. 73 upaı jıǵan ol jeke-dara kósh bastady. Ekinshi jáne úshinshi oryndardy Apenın túbeginiń túlegi Djannı Rıvera men Tumandy Albıon eliniń ókili Djımmı Grıvz oljalady. Alǵashqysy – 55, ekinshisi – 51 upaı jıdy. Al sol 1963 jyly «Altyn dopty» ıelengen Keńes Odaǵynyń shoqjuldyzy jaıynda biz ne bilemiz?
Lev Iаshın 1929 jyldyń 22 qazanynda Máskeýde dúnıege keldi. Ákesi de, sheshesi de qorǵanys zaýytynyń qarapaıym jumysshylary edi. Bala kezinen aıaqdop óneriniń sıqyryna arbalǵan ol aýlada dop tebýden bir jalyqpaıtyn. Biraq bolashaq juldyzdyń balalyq shaǵy qyzyqqa toly boldy dep aıta almaımyz. Lev anasynan alty jasynda aıyryldy. Kóp uzamaı qandy qyrǵyn soǵys bastaldy. Ol da ákesimen birge zaýytta qara terge malshyndy. Bul eńbek eskerýsiz qalǵan joq. Lev bozbala shaǵynda «Uly Otan soǵysy kezindegi eren eńbegi úshin» medalimen marapattaldy.
Jaý áskeri talqandalyp, Keńes Odaǵy jeńiske jetkennen keıin Iаshın óziniń súıikti isimen aınalysýǵa múmkindik aldy. 18 jasynda ol «Dınamonyń» jastar quramasyna qabyldandy. 1950 jyldyń 2 shildesinde alǵash ret KSRO birinshiliginiń joǵary lıgasynda óner kórsetý baqytyna ıe boldy. Máskeýdiń «Spartagymen» oıynda Lev oıda-joqta jaraqat alǵan ataqty Alekseı Homıchti almastyrdy. Ol kezde «Dınamo» 1:0 esebimen alda kele jatqan. Biraq Lev jasyl alańǵa shyqqan bette óreskel qatelik jiberip, qaqpasyna gol ótkizip aldy. Oıyn 1:1 esebimen teń aıaqtaldy. Arada biraz ýaqyt ótkennen keıin Tbılısıdiń «Dınamosymen» ótken básekede Iаshın taǵy da óz jankúıerlerin jerge qaratty. Bul básekede máskeýlikter 4:1 esebimen utyp jatqan. Alaıda oıynnyń ekinshi jartysynda jas qaqpashy bilgeninen jańylyp, grýzııalyq fýtbolshylardyń tarazy basyn teńestirýine jol berdi. Mine, Iаshınniń úlken sporttaǵy alǵashqy qadamdary osylaısha sátsiz bastalǵan edi.
Biraq eren eńbek esh ketken joq. 1953 jyly Iаshınniń juldyzdy sáti týdy. Sol maýsymda ol «Dınamonyń» negizgi qaqpashysyna aınalyp, KSRO qurama komandasy sapyna qabyldandy. Qysqa qaıyrsaq, óziniń sporttyq ǵumyrynda bizdiń búgingi keıipkerimiz mynadaı tabystarǵa qol jetkizdi: KSRO-nyń 5 dúrkin chempıony, KSRO chempıonatynyń 5 dúrkin kúmis júldegeri, KSRO chempıonatynyń 1 márte qola júldegeri, KSRO kýbogynyń 3 márte ıegeri, KSRO halyqtary spartakıadasynyń jeńimpazy, 1956 jylǵy Olımpııa oıyndarynyń jeńimpazy, 1960 jylǵy Eýropa chempıony, 1964 jylǵy Eýropa chempıonatynyń kúmis júldegeri.
Sonymen qatar Lev Iаshın 11 ret KSRO-nyń eń úzdik qaqpashysy jáne Eýropanyń eń úzdik fýtbolshysyna tıesili «Altyn doptyń» ıegeri atandy. 16 márte KSRO-nyń eń myqty oıynshylarynyń tizimine endi. 1960 jáne 1964 jyldary ótken Eýropa chempıonattarynyń qorytyndysy boıynsha shartty quramanyń sapyna endi. Halyqaralyq fýtbol tarıhy men statıstıkasy federasııasy ony HH ǵasyrdyń eń keremet qaqpashysy dep tanydy. 1999 jyly Ulybrıtanııanyń «World Soccer» jýrnaly ótken ǵasyrdaǵy álemniń eń úzdik fýtbolshylaryn anyqtap, ol tizimde Iаshın 11-oryndy ıelendi. Sonymen qatar Lev Ivanovıch ár jyldary Lenın jáne Eńbek Qyzyl Tý ordenderimen, FIFA men Halyqaralyq Olımpıada komıtetiniń (HOK) túrli nagradalarymen marapattaldy.
20 jyldan asa «Dınamonyń» qaqpasyn qorǵaǵan Iаshın 358 kezdesý ótkizip, 276 gol jiberip aldy. 1954-1967 jyldary KSRO quramasy sapynda 74 ret jasyl alańǵa shyǵyp, nebári 70 ret qana óz qaqpasyn qaýipten qutqara almady. 1966 jylǵy álem chempıonatynda jartylaı fınalǵa joldama alǵan KSRO quramasy óz tarıhynda eń joǵary kórsetkishke qol jetkizdi. Sol kezde alyp ımperııada jasaqtalǵan komandanyń qaqpasyn Iаshın qorǵady. О́ziniń sporttyq karerasynda ol talaı mańyzdy matchtarda óz komandasyn qaýipti jaǵdaıdan qutqaryp, shamamen 150 márte 11 metrlik aıyp dobynyń betin qaıtardy.
Únemi basynan qara telpegin tastamaıtyn máskeýlik jigittiń myqtylyǵyn tórtkúl dúnıe jurtshylyǵy túbegeıli moıyndady. Keremet reaksııasymen tez arada shuǵyl sheshim qabyldaı alatyn qasıeti men batyldyǵyna jáne jankeshtiligi men erekshe sezimtaldyǵyna súısingen jankúıerler ony «Qara pantera» dep atady. Sol zamanda «Iаshın» degen bir aýyz sózdiń ózi KSRO fýtbolynyń brendine aınaldy. Jastar jáne eresekter, Olımpıadalyq jáne ulttyq komandadaǵy oıyndardy qosa alǵanda, Lev barlyǵy 812 ret alańǵa shyǵyp, 207 kezdesýde óz qaqpasyna birde-bir gol jibermedi. Árıne, onyń bul tabysy tańdandyrmaı qoımaıdy.
Lev Iаshın shaıbaly hokkeıdi de jaqsy oınady. 1950-1953 jyldary hokkeıshiler saıysynda da baq synaǵan ol KSRO kýbogynyń ıegeri jáne KSRO birinshiliginiń qola júldegeri atandy. Alaıda ańsary fýtbolǵa aýǵan Lev keıinnen sporttyń bul túrinen túbegeıli qol úzdi. Áıtpegende onyń san márte Olımpıada jáne álem chempıony atanatynyna qylaýdaı da kúmán joq edi.
1971 jyly áıgili qaqpashynyń qoshtasý matchy ótti. Sol kezde ár dáýirdiń teńdessiz teńbil dop sheberleri Máskeýge jınalyp, dańqty qaqpashyǵa qurmet kórsetti. Álem quramasyn Bobbı Charlton men Gerd Mıýller syndy sańlaqtar bastap shyqty. KSRO-nyń týy astyna «baýyrlas» 15 respýblıkanyń barlyq dúldúlderi jınaldy. Osy matchty tamashalaý úshin V.I.Lenın atyndaǵy stadıonǵa (qazirgi «Lýjnıkı») 103 000 kórermen keldi. Al kógildir ekranǵa kóz tikken jankúıerler sany san mıllıonnan asyp jyǵaldy.
Lev Iаshın 1990 jyldyń 20 naýryzynda 60 jastan asqan shaǵynda qaıtys boldy. Sonyń aldynda ǵana áıgili sportshyǵa KSRO-nyń eń joǵary nagradasy – «Sosıalıstik Eńbek Eri» ataǵy berilgen bolatyn. Ol Máskeýdegi Vagankov zıratynda jerlendi. Aqyry, 2000 jyly FIFA Iаshındi HH ǵasyrdyń eń úzdik qaqpashysy dep tanydy. Mine, dańqty fýtbolshynyń mándi de, maǵynaly ómiri osylaı ótti.
Iá, 1963 jyly Iаshınge «Altyn doptyń» tegin berilmegeni anyq. Dál sol maýsymda ol keremet oıyn órnegimen jáne asqan sheberligimen kózge tústi. KSRO chempıonaty barysynda 27 ret jasyl alańǵa shyqqan Lev nebári 6 dopqa ǵana tosqaýyl qoıa almady. Jáne de sol kezde aǵylshyn fýtbolynyń 100 jyldyq mereıtoıyna oraı Londondaǵy áıgili «Ýemblı» stadıonynda Anglııa men álem quramalary kúsh synasty. Sol dáýirdiń teńdessiz teńbil dop sheberleri qansha jantalasqanymen, Lev qorǵaǵan qaqpadan birde-bir ret sańylaý taba almady. Bul match 2:1 esebimen alań ıeleriniń paıdasyna sheshildi. Alaıda eki dopty olar Lev Iаshındi ıýgoslavııalyq Mılýtın Shoshkıch almastyrǵannan keıin ǵana soqty.
Álemdik fýtbol tarıhynda keremet qaqpashylar az bolǵan joq. Kezinde Rıkardo Zamora, Frantıshek Planchıka, Antonıo Felıks Karbahal, Jılmar, Gordon Benks, Zepp Maıer, Dıno Dzoff, Pıter Shılton, Jan-Marı Pfaff, Tonı Shýmaher, Rınat Dasaev jasyl alańda jasyndaı jarqyldady. Odan keıin Hose Lýıs Chılavert, Peter Shmeıhel, Mıshel Prıýddom, Rene Igıta, Horhe Goıkoechea, Francheska Toldo, Olıver Kan, Fabıan Bartez, Iker Kasılıas, Peter Cheh, Djanlýıdjı Býffonnyń baq juldyzdary jandy. Bul kúnderi Manýel Noıer, Alıson, Tıbo Kýrtýa, Davıd de Hea, Davıd Ospına, Ederson jáne taǵy basqa saıypqyrandar atoı salyp júr. Barlyǵy da asqar taýdaı tulǵalar, barlyǵy da tutas bir shejire. Biraq bir nárseni esten shyǵarmaǵan jón. Joǵaryda esimderi atalǵan myqtylardyń eshqaısysy óziniń ataq-dańqy jaǵynan bizdiń búgingi keıipkerimizben teńese almaıdy. О́ıtkeni eń úzdik fýtbolshyǵa tıesili «Altyn dopty» ıelegen jer betinde bir ǵana qaqpashy bar. Ol – dańqty Lev Iаshın.
ALMATY
