Ulannan shyqqan ulaǵat ıesi

Onyń ústine Ekinshi dúnıejú­zi­lik soǵystan keıingi jyldary mu­ǵa­lim mamandyǵynyń qadiri de artyp turǵan kez-tuǵyn. Mektep qabyrǵasynda oqý baǵdarlamasy boıynsha ózderi jattap ósken uly Abaıdyń «Ásempaz bolma árnege» atty óleńindegi: «Aqy­ryn júrip, anyq bas, Eńbegiń ketpes dalaǵa, Ustazdyq etken ja­lyqpas, Úıretýden balaǵa» de­gen joldary da únemi jadynda jań­ǵyryp turatyn.

Sodan orta mektepten keıin arman qýyp, sol kezdegi ásem astana Almatyǵa kelip, 1948 jy­ly Qazaq memlekettik qyzdar peda­gogıkalyq ınstıtýtynyń tabal­dyryǵyn attady. Ony 1952 jyly tabysty aıaqtaǵan soń, ustazdyq eńbegin Almaty oblysynyń Jam­byl aýdanyndaǵy «Oktıabr» orta mektebinde orys tili men áde­bıeti pániniń muǵalimi retinde bas­tady. 

Mine, osylaısha búginde toq­­­san degen tolaǵaı jastyń tó­ri­ne shyǵyp otyrǵan, óziniń bú­kil sa­naly ǵumyryn eli­­mizdiń rý­ha­nı-mádenı ómirin ór­­ken­de­tý­­ge, bilim berý isi men ǵy­­­ly­myn damytýǵa, qoǵamnyń adam­­ger­­shilik qundylyqtaryn ny­­­ǵaı­­týǵa arnaǵan qadirmendi us­­taz, qarymdy qaıratker, sú­ıe­gi asyl, jany izgi sanaýly iri tul­­­­ǵa­nyń biri – Qazaqstan Res­pýb­­­lı­kasy Ulttyq ǵylym akade­mııa­­­sy­nyń akademıgi, pedagogıka ǵy­lym­da­rynyń doktory, profes­sor Kúlásh Qunantaıqyzy Qu­nantae­va apamyzdyń ómirdegi úl­ken de úl­gili eńbek joly bas­talǵan edi.

Sóıtip jańalyqqa jany qu­mar jas maman óziniń izdenim­paz­­dyǵy men iskerligi ar­qasynda mekteptegi bilim be­rý isi men jas jetkinshekter­di tár­bıeleýdiń qyr-syryn tez meń­gerip aldy. Onyń uıym­das­tyrýshylyq qabi­leti men joǵary biliktiligin baı­­qaǵan tıisti basshy oryndar Kúlásh Qunantaıqy­zyn Al­maty qa­lasyna shaqyryp, osyn­daǵy Lenın aýdandyq jas­tar ko­mıteti mektep bóliminiń meń­gerýshisi etip taǵaıyndaıdy. Ol osy qyzmette eki jyldaı – 1954-1956 jyldary istedi. Odan keıingi jyldardyń bárin Kúlásh Qunantaıqyzynyń qaıratker­lik ósý joly dese de bolǵandaı. Atap aıtqanda, Almaty oblys­tyq jastar komıtetiniń hat­shy­sy, Qazaqstan komsomoly Or­ta­lyq Komıtetiniń hatshy­sy, Qa­zaq KSR Joǵary jáne orta ar­naýly bilim mınıstriniń oryn­­­basary, Almaty shetel til­­deri ınstıtýtynyń oqý isi jó­­nin­­degi prorektory, odan ke­ıin Qazaq memlekettik qyzdar pe­da­go­gıkalyq ınstıtýtynyń rektory bolyp abyroıly qyzmet­ter at­qardy. Sondaı-aq eki ret IH-H sha­qyrylymdaǵy Qazaq KSR Jo­ǵarǵy Keńesiniń depýtaty bolyp saılandy.

Nızamı atyndaǵy Tashkent pe­­­dagogıkalyq ınstıtýty men elimizdiń jo­­ǵary oqý oryn­da­rynyń qara sha­ńyraǵy – Abaı atyn­daǵy Qa­zaq ulttyq pedago­gıkalyq ýnı­ver­sıtetiniń doktor­lyq dıssertasııa qorǵaý keńesiniń múshesi bol­dy. Keńestik kezeńde aldymen KSRO Pedagogıka ǵy­lymdary akademııasyna, keıin­nen Reseı jáne Grýzııa Bilim aka­­de­mııala­ryna qazaq áıel­deri ara­­synan tuńǵysh ret akademık bolyp saılandy. Qazaqstan Res­pýb­­lıkasynyń Joǵary At­­tes­­tattaý komıtetinde pe­dagogıka jáne psıhologııa ǵy­lymdary salasy boıynsha saraptaý keńesiniń tóraıymy retinde de qyrýar is atqardy.

Kúlásh Qunantaıqyzynyń uıym­­­dastyrýshylyq, iskerlik, qaı­­ratkerlik qabiletiniń jar­qy­raı kóringen kezi Qazaq mem­le­kettik qyzdar pedagogıkalyq ıns­tıtýtynyń rektory bolyp qyz­­met atqarǵan ýaqytyna týra k­eledi. Elimizde orny bólek osy bir oqý ornyn tapjylmaı, ta­­bany kúrekteı on alty jyl boıy bas­qarǵan merzim ishinde ınstıtýt óz sa­lasynda eleýli je­tis­tikterge qol jetkizdi. Jańa baǵ­darlamalar, oqý-ádistemelik jumystar, oqý­dan tys tárbıelik máni bar qoǵam­­­dyq uıymdar kóptep iske qosyldy. Ol kisi­niń tikeleı basshylyǵymen qu­rylǵan «Aıgúl» ansambli álem­ge áıgili boldy. Osy kezde shy­ǵar­mashylyqpen jumys isteýge beıimi bar ozat ustazdar men tá­jirıbeli, óz isine jan-táni­men berilgen isker oqytýshy-pro­fes­sorlar qaýymy ósip je­til­di. Áıgili ádebıettanýshy ǵa­lym, aka­demık Zákı Ahmetov, bel­gili kompozıtorlar Baqytjan Baı­qadamov, О́mirbek Baıdil­daev, Ke­ńes Odaǵynyń Batyry Qu­daı­bergen Suraǵanov, tilshi ǵa­lym-professorlar Ábjan Qu­rysh­janov, Seıilbek Isaev, Al­taı Amanjolov, fızık-mate­ma­tık ǵa­lym­dar Dáýlet Úmbet­ja­nov, Áji­m­uhan Jamalov, óner­taný­shy­lar – Marat Baltabaev, Galına Qara­moldaeva, Aǵaısha Isaǵulova syndy t.b. bilikti us­taz­dar eńbek etti.

Bul oraıda qadap aıta kete­tin nárse, sol kezdegi «Qazaqstan­da pedagog-ǵalymdar shamadan tys kóbeıip ketti, jalpy Qa­zaq mem­lekettik qyzdar ınstı­tý­ty kerek pe, álde kerek emes pe? Endigi jerde qazaq qyz­da­ry úshin arnaıy derbes jo­ǵa­ry oqý ornynyń qajeti joq shy­ǵar...» degen syńaıdaǵy sy­ńar­jaq áńgimeler shyǵyp, atal­ǵan ınstıtýttyń taǵdyry qyl ús­tinde turǵany belgili. Osyn­daı bir sheshýshi kezeńde Kú­lásh Qu­nantaıqyzy óziniń dá­­leldi pikir­lerimen, oryndy oı­­larymen tıisti oryndarǵa shy­­ǵyp, olardyń kózqarasynyń du­­rys emes ekenine kózderin jet­­kizip, ınstıtýtty ara­shalap alyp qalýǵa eren eńbek sińirgen bolatyn.

Kúlásh Qunantaıqyzy oqý or­­nynyń materıaldyq-tehnı­ka­­lyq bazasyn nyǵaıtýǵa, stý­dent­terdiń bilim sapasyn jaq­sar­tý men oqytýshy-profes­sor­­lar qu­ramynyń ǵylymı ále­­ýe­tin arttyrýǵa, bilim ordasyn Keńes Odaǵy kólemindegi al­dyń­ǵy qatarly oqý ornyna aınal­dyrýǵa bar yn­ta-yqy­la­symen, erekshe kúsh-jige­ri­men aıan­baı áre­ket etti. Bul is­ke res­­pýb­­lı­ka­­nyń sol kezdegi bi­rin­­shi bas­shy­­sy, halqymyzdyń bir­­týar perzen­ti Dinmuhamed Ah­met­­uly Qonaev erekshe qoldaý kór­­setti. Tórt qabatty zamanaýı jańa oqý ǵımaraty, stýdent­ter­ge arnal­ǵan tórt birdeı ár­qaı­sysy 300-400 oryndyq tıp­tik úl­­gi­degi jataqhana saly­nyp, paı­da­lanýǵa berildi. Ulan-baı­taq eli­­mizdiń, qala berdi kórshi res­pýb­lıkalardyń ár qıyrynan kelgen qazaq qyzdary ja­taqhana ǵana alyp qoımaı, sol kez­degi ásem astana Almatyǵa resmı túrde tir­keldi. Sonymen birge stýdent qyzdar úshin myń adam bir mez­gilde tamaqtanatyn ashana men sport­tyq-saýyqtyrý kesheni, úı-kúısiz júrgen ustazdarǵa ar­nal­ǵan seksen páterlik turǵyn úı berildi.

Akademık Q.Qunantaıqyzy osy ýaqytqa deıin monografııa­lyq zertteýler, oqýlyqtar men oqý-ádistemelik quraldar, jekele­gen maqalalar jazyp, barlyǵy 360-tan astam ǵylymı eńbektiń avtory atanypty. Onyń árbir zert­teý jumysy jas urpaqty tár­bıeleý men oqytýdyń ózek­ti má­selelerin keńinen qarasty­rýǵa arnalǵan. Ásirese, ol kisi­ni mektep oqýshylaryn tárbıe­leýdi uıymdastyrýdyń keń ta­raǵan túri – sabaqtan tys júr­giziletin jumystar erekshe qy­zyqtyratyn. Bul máseleni óziniń ǵylymı-pedagogıkalyq zert­teý baǵytyna aınaldyrǵan Kú­lásh Qunantaıqyzy 1966 jyly «Qa­zaqstandaǵy oqýshylardyń oqý­dan tys eńbek jáne bilim berý bir­lestikteri» degen taqyrypta kan­dıdattyq dıssertasııasyn sátti qorǵady. Jas pedagog ǵalym bul eńbegine jas­óspirimder men jetkinshek bala­larǵa bilim berip, tárbıeleý ar­qyly olarǵa yqpal etýdiń asa ma­ńyzdy quraly retinde tamasha adam­dardyń ómiri men qyzme­tin úlgi ete, solarǵa uqsap baǵýǵa tal­pyn­dyrý qajet ekendigin je­te saralaıdy.

Áleýmettik-ekonomıka­lyq úde-
ris jaǵdaıynda eldegi rý­ha­­nı-mádenı damýdyń asa ma­ńyz­­dy kórsetkishteriniń biri – qoǵam­daǵy áıelderdiń orny men bi­lim dárejesine, jalpy hal-jaǵ­daıyna baılanysty ekeni bel­gili. Kúlásh Qunantaıqyzy osy máseleni der kezinde ańǵa­ryp, ony óziniń ǵylymı-zertteý nysanyna aınaldyra bildi. So­­nyń nátıjesinde 1981 jyly «Qa­zaqstandaǵy áıelderge bilim be­rý­­diń damýy» (1920-1975 jj.) ta­qyrybynda doktorlyq dıs­ser­tasııa qorǵady. Kelesi 1982 jy­­ly osy dıssertasııa negizin­de ǵa­lymnyń «Bilim zańǵaryna ­jol» atty kólemdi monografııasy ­ja­ryq kórdi. Onda ǵalym 1920-1975 jyldardaǵy Qazaqstandaǵy qazaq áıelderiniń turmysy men áleýmettik ornyn, olardyń teń­digi men basqa da genderlik máse­lelerdi júıeli ári keshendi túr­de zerttep, olarǵa bilim berý, bas­qarý isine tartý, qoǵamdyq ómir­ge aralastyrý sııaqty sol kezeń­degi ult mádenıetiniń jalpy jaǵdaıyna baıypty barlaý jasaıdy.

Ǵalym Kúlásh Qunantaı­qy­zy­nyń uzaq jyldar boıy muqııat zerttep kele jatqan jáne bir salasy – joǵary mektepterde pedagog-kadrlar daıarlaý, olardyń ustazdyq sheberlikterin damytyp, adamgershilik qasıetterin ny­ǵaıtý, biliktilikti arttyrý má­seleleri. Bul rette ǵalymnyń ár­túrli jınaqtar men jýrnaldarda jarııalanǵan maqalalary ǵylymı turǵydan qaraǵanda asa qundy.

Ol kisiniń ǵylym-bilim sala­syndaǵy atqarǵan qyzmeti ádil baǵalanyp, «Halyqtar dostyǵy», «Qurmet belgisi» ordenderi jáne birneshe medalmen marapattalýy, elimizdiń qurmetti ataqtaryn ıelenýi ǵalymnyń eseli eńbeginiń aıǵaǵyndaı.

Uly Abaıdyń Otyz jetinshi só­zindegi: «О́ziń úshin eńbek qyl­sań, ózi úshin ottaǵan haıýan­nyń biri bolasyń, adamdyqtyń qaryzy úshin eńbek qylsań, Allanyń súı­gen qulynyń biri bolasyń», degen ulaǵatty oıyn ustanym etken kór­nekti peda­gog-ǵalym, ulaǵatty ustaz, Qazaq­stan Respýblıkasy­nyń eńbek sińir­gen qaıratkeri, akademık Kúlásh Qunantaıqyzy tý­raly aı­tylar jyly sóz az emes. ­Ol – 30-ǵa tarta shákirtine ǵy­ly­mı jetekshilik jasap, doktor­lyq jáne kandıdattyq dısser­tasııalar qorǵatyp, úlken ǵy­ly­mı mektep qalyptastyrǵan ǵa­lym. Elimizdiń joǵary oqý oryn­­darynda jemisti eńbek etip kele jatqan pedagogıka ǵy­lym­darynyń doktorlary, pro­fes­sorlar I.Halıtova, S.Uzaq­baeva, Á.Ámirova, P.Seıitqazy syndy t.b. talantty da talapty shá­kirt­terin Kúlásh apaı árdaıym maq­tanyshpen eske alyp otyrady.

Torqaly toqsan jasqa kelse de Kúlásh apaı áli tyń. Júrisi shıraq, sózi tııanaqty, áńgimesi ornyqty, eńsesi bıik. Oıy sergek, jany sulý, júregi taza. Osy­nyń bári – týa bitken sabyrly minezben úılesim tapqandaı.

Jany jomart, peıili darhan, eren eńbeksúıgish, shákirtteriniń ardaqtysyna aınalǵan Kúlásh Qu­nantaıqyzynyń ómir tarıhy men eńbek jolyna qarap otyryp, ol kisiniń osy jasqa deıin qa­tardan qalmaı, sharshamaı-talmaı halqyna qyzmet etip ke­le jatqany barshamyzǵa úlgi bo­larlyq-aý degen oıǵa kelesiz.

Baqtııar SMANOV,

UǴA akademıgi