Alash kúresiniń urany bolǵan qaıratker

M.Qozybaev atyndaǵy Soltústik Qazaqstan ýnıversıteti de osy úderisti jalǵastyryp «Alash kósemi – Álıhan Bókeıhan» atty ha­lyq­aralyq ǵylymı-tájirıbelik konferensııa ótkizdi. Oǵan belgili alashtanýshy ǵalymdar, arhıv qyzmetkerleri, jazýshylar men jýrnalıster qatysty. Dástúrli quttyqtaýlar aıtylǵannan keıin konferensııanyń moderatory, tarıh ǵy­lym­darynyń doktory Aqmaral Ybyraeva alǵashqy sózdi professor Zarqyn Taıshybaıǵa berdi. «Á.Bókeıhannyń oryndalǵan armany» atty baıandama jasaǵan ol sóziniń basynda-aq oıynyń tujyrymyn aıtyp, «onyń oryndalǵan armany sol – Qazaqstannyń óz táýelsizdigin alǵany» dedi. Odan ári ǵalym 1905 jylǵy «Qarqaraly petısııasy» týraly áńgimeledi. Onyń avtorlary Álıhan bastaǵan qazaqtyń bes arysy ekendigin aıta kelip, bul qujatty ózi birinshi bolyp, alǵash ret 1972 jyly jarııalaǵanyn jetkizdi. Sonymen birge bul qujat patshaǵa qazaq halqynyń jer­gi­likti sheneýnikterdiń teńgermeýshilik jasap otyr­ǵa­ny­na baılanys­ty shaǵymy ekendigi aıtyldy.

Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń dırektory, professor Zııabek Qabyldınov Álekeńniń qazaq halqynyń tarıhyn jazýǵa qomaqty úles qosqany týraly aıtty. «Orys-Sibir geografııalyq qoǵamynyń» belsendi múshesi bolyp júrgen jyldarynda osy qoǵamnyń baspasóz ónimderi arqyly ol qazaq tarıhyna qatysty kóptegen maǵlumattar jarııalap otyrǵan eken. «Tarıhyn umytqan eldiń basyna bolashaqta qandaı kún týatyny belgisiz» degen sııaqty ıdeıalardy gazet betinde jarııalap otyrǵan. Sonymen birge Álıhan Bókeıhan Qazaq dalasynyń shekarasy Omby oblysynan ári Tary qalasynyń mańynda bolǵanyn, 1752 jylǵy patsha sheneýnikteri júrgizgen «Novoıshımskaıa lınııa» atty shekaralyq beldeý Qazaq dala­synyń aýmaǵyna 250-300 verst kirip ketkenin orys geografııalyq baspasózinde jarııalaǵan eken.

Soltústik Qazaqstan ýnıversıtetinde bir­neshe jyl qyzmet atqarǵan Túrkııanyń Kos­ta­­maný ýnıversıtetiniń professory Orhan Sóılemes Álıhannyń óz elinde áli kúnge tıis­ti dárejede tanymal emes ekenine ókinishin bil­dirdi. Ol týraly alǵash ret túrik halqyna aıtqan Hasen О́raltaı aǵamyz eken. Álekeń týraly Túrkııada jarııalaǵan eńbeginde ol Bókeıhandy «Alash kúresiniń urany» dep sıpattaǵan eken.

Álıhandy túbegeıli zerttep, birneshe eńbek jazǵan ǵalym Sultan-Han Aqqululynyń baıan­damasynda qalyń oqyrmanǵa beımálim kóptegen tyń derek aıtyldy. Sonyń ishinde Sultekeń Álıhannyń tegine «ov» jur­­­na­ǵy­nyń qosylǵanyna qarsy ekenin qadap turyp aıtty. О́ıtkeni Álekeńniń ózi de ony qospaı jazady eken. Sonymen qatar ol 1916 jylǵy ataqty «Maýsym jarlyǵyna» baılanysty maıdannyń qara jumystaryna alynǵan 19 ben 31 jas aralyǵyndaǵy maıdannyń aldyńǵy shebindegi qazaq jastaryna óz erkimen suranyp baryp, Álıhannyń kómek uıymdastyrǵanyna toqtaldy. Al 1917 jyldyń «Aqpan revolıýsııasy» bolyp, patsha taqtan qulaǵanda Qazaq dalasyn alǵashqy bolyp qulaǵdar etip, Mınskiden qazaqtyń belgili azamattaryna súıinshi jedelhatyn soqqan Álıhan ekendigi aıtyl­dy. S.Aqqululynyń baıandamasyndaǵy taǵy bir jańalyq, onyń Orynbordyń qazaq hal­qynyń alǵashqy astanasy emes degen pikiri boldy. «Orynbor – qyzyl ókimettiń belgilegen astanasy, al qazaqtyń bergi tarı­hyndaǵy alǵashqy astanasy Alashorda ókimeti belgilegen «Alash qalasy», ıaǵnı «Jańa Semeı», dedi ol. Tyńdarmandarǵa onyń Álıhan Bókeıhannyń ulttyq Alash avtonomııasynyń tóraǵasy bolyp balamaly negizde, tórt kandıdattyń ishinen eń kóp daýys jınap, demokratııalyq jolmen saılanǵany da qyzǵylyqty derek boldy. Sonymen birge ǵalym Álekeńniń jýrnalıstik eńbekterine de keńinen toqtalyp, ony qazaqtyń eń alǵashqy kásibı jýrnalısi dep ataýdyń artyq emestigin aıtty. Á.Bókeıhan qazaq gazetterine deıin orys geografııalyq qoǵamynyń basylymdarynda, «Stepnoı kraı» jáne t.b. gazetterge óte jıi maqalalar jarııalap turǵan.

Eýrazııa gýmanıtarlyq ınstıtýtynyń pro­fessory Qadyr Ahmetov Álıhan Bókeı­han­nyń aǵartýshylyq eń­bek­teri týraly kóp tolǵady. «Onyń aǵar­tý­shylyq isteriniń negizinde ulttyq ıdeıa jatty», dedi ǵalym. Álekeńniń barlyq qazaq oqýlyqtarynyń shyǵýyna, áriptesteri Maǵjan, Júsipbek, Ahań, Jaqańdardyń osy ispen tereń shu­ǵyl­da­nýyna muryndyq bol­ǵand­yǵy aıtyldy. Qazaq oqý oryn­da­rynyń, sonyń ishindegi Orynbordaǵy, Tashkenttegi joǵary oqý oryndarynyń ashylýyna da Álekeń belsene atsalysqandyǵy jet­kizildi. Álekeń «qazaq jem bolýdan dek­ret­pen emes, mádenıetin kóterý arqyly ǵana qutylady», degen eken.

E.Bóketov atyndaǵy Qaraǵandy memle­kettik ýnıver­sıtetinen qatysqan ǵalym Ermek Baltashuly Álekeńniń týyp-ósken ortasy, ata-ba­basy men týystary týraly kóptegen maǵ­lu­mattardy ortaǵa saldy. Al Soltústik Qazaqstan oblystyq arhıviniń dırektory, tarıh­shy Sáýle Málikova Álıhannyń jáne basqa da Alash belsendileriniń elimizdiń teristiginde jasaǵan is-áreketteri týraly arhıv derekterin alǵa tartty.

Jalpy, ǵylymı-praktıkalyq konferensııa óte joǵary deńgeıde ótip, tyńdarmandarǵa kóp­te­gen derekterdi tanystyrdy. Onyń materıaldary aldaǵy ýaqytta jeke jınaq bolyp shyǵarylmaqshy.

PETROPAVL