Kedeılik faktory bala damýyna keri áser ete me?

Parlament demografııalyq máselege kelgende qalǵyp ketpeıtinin baıqatty. Bıyl naýryzda Májilis depýtaty Aıjan Sqaqova aqy tólenetin dekrettik demalysty eki jylǵa deıin sozýdy surasa, onyń áriptesi Erlan Smaılov el ishinde kedeı otbasynda turatyn balalar sany 1 mln-ǵa jetip qalǵanyn, kedeılik faktory jas býynnyń bolashaǵyna qaýip tóndirip turǵanyn aıtty. «Kedeılerdiń 80 paıyzdan astamy bes nemese odan da kóp adamy bar otbasynda ómir súredi. Statıstıkaǵa súıensek, bizdiń elde 340 myńnan asa kóp balaly otbasy bar. Iаǵnı bir, eki nemese úsh bala tárbıelep otyrǵan jalǵyzbasty ana nemese jalǵyzbasty ákeniń de qıyndyqtary bar, biraq olar áleýmettik qoldaýǵa muqtajdar sanatyna jatpaıdy. Elimizde árbir týǵan bala úshin qazaqstandyqtarǵa 4,2 mln teńge mólsherinde memlekettik tólem túrinde ana kapıtalyn engizý oryndy. Osy qarajatty maqsatty paıdalaný arqyly turǵyn úı satyp alýǵa jáne otbasynyń turǵyn úı jaǵdaıyn, balaǵa bilim berý, anasynyń zeınetaqy jınaqtaryn jaqsartýǵa bolady», deıdi depýtat.

Osyǵan deıin sarapshylar Qazaqstan qartaıýǵa bet alǵan elderdiń qataryna qosylý aldynda turǵanyn aıtyp kelgen bolatyn. Oǵan den qoısaq, qazaq ultynyń qartaıý prosesi demografııaǵa, sosyn er-azamattar arasyndaǵy ólim-jitimniń artýyna baılanysty, bul tyǵyryqtan demografııalyq dúmpý arqyly ǵana shyǵa alady ekenbiz.

Qoǵam qaıratkeri Ǵanı Qasymov bir kezderi reseılikter tárizdi ana kapıtaly arqyly bebı-bým jasaýǵa bolatynyn aıtqan edi. Eks-senator bul joly da eldegi birinshi jáne ekinshi balany týǵan kezde beriletin bir rettik járdempuldyń bir-birinen aıyrmashylyǵy az ekenin jetkizdi.

Jas bosanǵan anaǵa densaýly­ǵyn qaıta qalpyna keltirýi úshin qosymsha em-dom sharalary kerek ekenin, kóp bala týýǵa toq­taı­­­tyn qazaq áıelin aýyl­dan da, qa­la­­dan da tappaıtynymyz­dy aıt­­ty. Memleket tarapy­nan beri­­letin aı sa­ıynǵy járdem­aqy ba­la­nyń jaıalyǵynan artyl­maı­ty­nyn aıtqan qoǵam qaı­rat­keri demo­grafııalyq saıasat­ty túbe­geı­li ózger­tý kerek ekenin qoǵam­­dyq, áleýmettik jáne eko­no­mı­ka­lyq ınstıtýttardyń qa­perine taǵy saldy. Sebebi EAEO-daǵy serik­tes elder 2018 jyldan bas­tap «Ana kapıtaly» baǵdar­la­ma­sy­na erekshe basymdyq bere bas­taǵan. Armenııanyń eńbek jáne áleý­mettik ister mınıstri­niń oryn­basary Smbat Saııan 2021 jyly Armenııa úkimeti demo­gra­­fııa­­lyq ahýaldy jaqsartýǵa jáne ım­mı­grasııa men repat­rıa­sııany yn­ta­­landyrýǵa baǵyt­tal­ǵan úsh baǵ­dar­lamany iske asy­rýǵa qosymsha 5,3 mlrd drama (shamamen 11 mln dollar) bó­le­tinin aıtty. Onyń aıtýyn­sha, jalpy alǵanda eldegi demo­gra­fııalyq kór­s­etkishter oń jáne halyq sany­nyń tómendeý úrdisi baı­qalady. Máselen, 2018 jyldyń 1 qań­taryndaǵy jaǵdaı bo­ıynsha el halqynyń sany 13 800 adam­ǵa azaıǵan bolsa, 2019 jyldyń 1 qań­­taryndaǵy jaǵdaı bo­ıynsha 7 600 adam­ǵa azaıdy. So­nymen qatar sońǵy jyl­dary Ar­menııada týý deńgeıiniń tómen­deýi aýyldyq jerlerde qatty baıqala bastaǵan soń el úkimeti onyń aldyn alýdyń áreketine kirisken.

Reseılik derekkózderge sensek, «Ana kapıtaly» baǵdarla­masy jumys istegeli beri 5 mln 700 myń otbasyn qamtypty. Bul baǵdarlamanyń demografııaǵa áserin áleýmettaný ınstıtýttary kirpik qaq­paı baqylap otyr. Reseılik demograf Alekseı Raksha 2021 jyly ana kapıtaly jarty mln rýblge deıin óskenin aıtyp berdi. «Ana kapıtaly baǵ­darla­masy eldegi bala týý kórset­kishin arttyrdy. 2006 jy­ly Reseıde 1 479 637 bala dú­nıege kelse, 2020 jyly 1 942 683 bala týǵan. Jyl saıyn dúnıege kelgen bala sany arta beredi», deıdi A.Raksha.

Qazaqstan halqynyń sany 19 mln-ǵa jaqyndap qalǵanyn merzimdi basylymdar jazdy. Elimizde jylyna orta eseppen 400 myń sábı dúnıege keledi. Mem­leket týý kórsetkishin art­tyrý úshin áıelderdiń jas qura­myn baqylaý máselesine de nazar aýdaryp otyr. Máselen, Qazaq­standaǵy týýdyń jıyntyq koef­fısıenti – 2,7. Bul týý kórsetkishi ylǵı ósip otyrǵanyn bildiredi.

Demograf ǵa­lym Ázimbaı Ǵalı qazir álem demo­grafııa­lyq daǵ­darystyń qyspa­ǵyn­da otyr­ǵandyqtan, bala týý plane­t­arlyq másele ekenin, EAEO elderi de memlekettik qoldaý ar­qyly áıelderdiń bala týýyna múddeli bolyp otyrǵanyn aıt­ty, Ýkraınada 2018 jyly birin­shi balaǵa memleket tarapynan beri­letin járdemaqy – 41 280 grıvendi (376 AQSh dol­lary) qurady, bul qazaqstandyq sábı­lerge tólene­tin járdemaqydan 5 ese kóp eken. Bul qarjyny ýk­raı­na­lyq ata-ana birden ala al­maıdy. Alǵashqy 10 320 grıven bala týǵan kezde ata-ana­nyń qoly­na beriledi. Al qal­ǵan qarjy 3 jyl boıy aı sa­ıyn 860 grıven kó­le­minde tólenedi. Belarýste bir ret­tik jár­demaqy birinshi bala­ǵa 2 136, al ekinshi jáne odan keıingi balalarǵa 2 991 bela­rýs rýbli kóleminde tólenedi. «Bizge ıntegrasııaǵa negizdelgen, pro­gresıvti demografııalyq ult­tyq saıa­sat qajet. Reseıde ke­zin­de demo­grafııany zertteıtin eki ǵy­ly­mı ınstıtýt, Ýkraınada eki ıns­­­tı­týt bolǵan. Al bizde ǵyly­­mı top­tar men zerthanalar boldy. Son­­dyqtan arnaıy ǵylymı zert­teý ınstıtýty qajet», deıdi Á.Ǵalı.

Sarapshylar Qazaqstanda da osyndaı baǵdarlama, demo­gra­fııalyq qubylys­tardy qoǵam­dyq negizde, memlekettik deń­geıde zertteıtin ınstıtýttar qa­jet ekenin aıtady. Iri qa­la­lar­­da jastardyń otba­syn qurý­ǵa asyq­­paıtynyn, shańy­raq kóter­genderdiń 30-40 paıyzyna deıin ajyrasyp ketetinin, ajyrasý jóni­nen álemde alǵashqy ondyqqa ilinip qal­ǵanymyzdy zertteýler kórsetip otyr.

Áleýmettanýshy-ǵalym Aı­sulý Mol­da­bekova demografııa el damýynyń stra­tegııalyq ma­ńy­zy bar máseleleriniń qata­ryna jatatynyn, ekonomıkanyń da qar­qyndy damýynda adam kapı­taly, ju­mysqa qabiletti halyq­tyń bóligi jáne onyń kási­bı biliktiliginiń joǵary bolýy aıtarlyqtaı ról oınaıtynyn atap ót­ti. Onyń aıtýynsha, Qazaqstanda bala týý kórsetkishin kótermeleý áleýmettik saıa­sat­tyń basym baǵyttarynyń biri bolýy tıis.

Áleýmettaný ınstıtýttary júrgizgen saýaldamalar bo­ıynsha qundylyqtardyń úsh­ti­gine densaýlyq, otbasy, bala jata­dy. Balaly bolýdy qa­laý bizdiń menta­lı­tetimizdegi din men dás­túr ushtas­qan­nan týyn­daǵan, ózek­tiligin joı­ma­ǵan qundy­lyq ekenin aıtqan A.Mol­da­bekova mun­­daı ustanym bizdiń menta­lı­­tet­tik ereksheligimiz ekenin alǵa tart­­ty. Sarapshy naq­ty­lap ót­kendeı, Qazaq­stan jaǵ­da­ıyn­da ár balanyń dúnıege ke­lýi sol otbasyndaǵy belgili bir áleý­­­mettik-ekonomıkalyq máse­leler­diń she­shilýine sep bolýy tıis. Biz kútken naǵyz demo­grafııalyq dúmpý sol kezde bas­­talady. Jer kólemi, ekonomı­ka­lyq múm­kindikteri mol, al hal­qy­nyń sany az memleket úshin «Ana kapıtalyn» engizýdiń artyqshylyǵy kóp.

«Beriletin qarajat otbasynyń úı jaǵdaıyn, balanyń oqýy sııaqty mańyzdy máselelerge jum­salýy kórsetilgen mehanızm­niń de bekitilgeni jón. Sonymen qatar búgingi qoǵam shyndyǵy – otbasynda bala sany kóp bolǵan saıyn jan basyna shaqqandaǵy tabys kólemi de, ondaı otbasylardyń turmys, úı jaǵdaıy da nashar bolyp keledi. Turmysy tómen otbasylardyń ishinde kóp balaly ot­basylardyń úlesi joǵary. Obektıvti sebeptermen mundaı otbasylar eń aldymen sapaly bilim alý, tamaqtaný, medı­sınalyq qyzmetterden qaǵylady. Bul sol otbasyndaǵy balalardyń damýyna keri áserin tıgizedi», deıdi A.Moldabekova.

Sarapshy aǵylshyn ǵalym­dary 19 myń otbasyny zerttep, otba­sy­nyń quramy, tur­ǵyn úıiniń jaǵ­daıy, qarjylyq turaq­tylyǵy sııaqty faktorlardyń sol ot­basyndaǵy balalardyń aqyl-oıy­nyń damýyna tikeleı áser ete­tinin anyqtaǵanyn tilge tıek etti. Ǵalymdardyń zertteýinshe, ási­rese, qalaly mekenderdegi kedeıliktiń bala­lardyń tulǵa­lyq ósip-jetilýine zııa­ny kóp. Sonymen qatar shet aımaq­tar­da, aýyldy jerlerde zertteýler júr­gizgende ata-analardyń aı­ta­tyn shaǵym­darynyń biri – ba­la­lardy damytý­ǵa degen múm­kindiktiń joqtyǵy. Otba­sy­nyń materıaldyq jaǵdaıynyń tó­men­digin aıtpaǵannyń ózinde, mek­tepten bólek balalardyń bos ýaqy­tyn uıym­das­tyratyn orta­lyq­tardyń, sport ny­sandarynyń, túrli úıirmelerdiń bolmaýy, shet tilderin meńgermeýi bala damýyn tejeıtini anyq.

«Elimizdiń makroekonomı­kalyq kórsetkishteri joǵary, 90-jyldarmen salys­tyrǵanda jaǵdaı jaqsy. HHI ǵasyrda – sıfrlandyrý qoǵamynda bala­lardyń bolashaqta kásibı maman, tulǵa bolyp jetilýin qoldan tejep otyr­ǵandaı kórinemiz. Sondyqtan elimiz­de bala týýdy qoldap, tolyqqandy sapaly bilim alyp, jan-jaqty damýyna jaǵdaı jasamasaq, erteń kesh bolary anyq», deıdi A.Moldabekova.

Qarjyger-ekonomıst Ilııas Isaev bul máselege eń aldymen memleket múddeli bolýy kerek ekenin aıtty. Demografııalyq daǵdarysty áli bastan keshken joqpyz dep arqany keńge salýǵa bolmaıdy. Turǵyndary kóship elsiz qalǵan eldi mekender de baı­q­ala bastady. Qarjyger aıtyp ótkendeı, bul faktor álem­dik qaýymdastyqtyń nazaryna ilinse, ıne shanshıtyn jer tappaı júrgen keıbir ult ókilderine jer berýdi mindetteýi de ábden múm­kin. «Ońtústikten soltústikke qo­nys aýdarý» saıasatynyń tym nátı­jeli bolmaǵanyn aıtqan sarap­shy bul máseleni memlekettik baǵ­dar­lamaǵa aınaldyrýdyń kezi kel­genin, onyń árbir tetigi sarap­shy­lardyń qatysýymen talqylaný qajet ekenin alǵa tartty.

«Qazaqstan – shıkizattyq sek­torǵa beıimdelgen el. «Ana kapı­taly» qarjysyn shıkizat sek­torynyń tabysy esebinen berýdi min­dettesek, el qazynasyna sal­maq salmaımyz. Bul bastamany tek bız­nestiń emes, sheteldik kompa­nııa­­lardyń da qoǵam aldyndaǵy jaýap­­kershiligi, memleketpen árip­tes­­tigi sheńberinde de sheshýge bo­la­dy. Munaıdan túsken ta­bys­­tyń tym bolmasa 1 paıyzyn osy maq­sat­qa jumsaýdyń kezi kel­di. Osy ar­qyly «Ana kapıta­ly» qo­ryn ashý­ǵa bolady. Bul máse­le­niń she­shi­mi bıliktegilerdiń erik-ji­gerine baı­­lanysty. Mundaı úr­dis ha­lyq­ara­lyq tájirıbede bar. Tek ony bas­taý men júıeli túrde jal­ǵas­ty­rý­ǵa yqylas bolmaı tur», dep sózin túıindedi I.Isaev.