Qazaqstan • 12 Naýryz, 2021

San qyrly tulǵa

153 ret kórsetildi

2005 jyldan beri «Tamasha adamdar ǵumyry: ómir jalǵasýda...» serııasymen álemniń ataqty tulǵalary jaıly eńbekter jarııalap kele jatqan, buǵan deıin oqyrmandaryn qazaqstandyqtar arasynan Tuńǵysh Prezıdentimiz –Elbasy Nursultan Nazarbaev (2015) pen qazaqtyń aıtýly aqyny Oljas Súleımenovtiń (2020) saıası ómirbaıanymen tanystyrǵan Máskeýdiń «Molodaıa gvardııa» baspasynyń bul jolǵy tańdaýy taǵy da bizdiń otandasymyzǵa, kórnekti memleket jáne qoǵam qaıratkeri, saıasat ǵylymdarynyń doktory, dıplomat Taıyr Mansurovqa túsipti. Jyl bastalmaı jatyp qolymyzǵa tıgen jańa kitaptyń avtory – buǵan deıin oqyrmandarǵa osy serııamen «Stolypın», «Stalın», «Sı Szınpın. Taǵdyr jáne álem», «Gromyko» dep atalatyn eńbekterin usynǵan belgili jazýshy-tarıhshy, Reseı Federasııasy Mádenıet mınıstrligi janyndaǵy Qoǵamdyq keńes tóraǵasynyń orynbasary, Áskerı ǵylymdar akademııasynyń qurmetti akademıgi Svıatoslav Rybas.

Avtor kitaptyń alǵysózinde baspa tarapynan usynys túskennen keıin, jazý ústeline  otyrmas buryn, kóp oı­lan­ǵanyn, tek bolashaq keıipkerimen kez­desip, tanysqan soń ǵana onyń osyndaı biregeı eńbekke laıyq tulǵa, ómir joly­nyń  jarqyn da taǵylymdy ekenine kóz jetkizip, iske qulshyna kiriskenin jazady.

Taıyr Aımuhametuly shynynda da eńbegimen el qurmetine bólengen  aıtýly azamattardyń biri. Joǵary oqý ornyn támamdaǵannan keıin Almatynyń qurylys uıymdarynda eńbek jolyn bastaǵan ol qyzmet satylarymen tez ósti: komsomol mektebinen ótkennen keıin aýdandyq partııa komıtetiniń birin­shi hatshysy, Qaraǵandy oblystyq par­tııa komıtetiniń ekinshi hatshysy, KOKP ortalyq komıtetiniń qurylys bóliminiń nusqaýshysy, áleýmettik-ekonomıkalyq saıasat bóliminiń sektor meńgerýshisi boldy. Táýelsizdiktiń eleń-alań shaǵynda Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy Keńesiniń depýtattyǵyna saı­landy, segiz jyl Qazaqstannyń Re­seı­degi elshisi, tórt jyl Soltústik Qa­zaqstan oblysynyń ákimi, Eýrazııalyq ekonomıkalyq qaýymdastyqtyń Bas hatshysy qyzmetterin atqardy. Bir sózben túıindesek, onyń jasampaz istermen órilgen ómir joly ǵıbratty. Demek, áıgili serııa avtory tańdaýynyń Taıyr Aımuhametulyna túsýi ábden oryndy. Desek te avtor óz eńbegin keıipkeriniń ot­basynan, naqtyraq aıtsaq, Uly Otan soǵysynan aman oralyp, týǵan eliniń ósip-órkendeýine ólsheýsiz úles qosqan ákesi Aımuhamet Kópejanulynan bastapty. Biz sóz etip otyrǵan eńbekte perzentiniń  áke taǵdyrymen sabaqtas ǵumyr joly aıshyqty beınelengen. Jıyrma úsh taraýdyń ár jolynyń astarynda aıtýly tulǵanyń el ıgiligine baǵyttalǵan eren eńbegine qatysty tolymdy oı, oralymdy sóz jatqanyn aıtý bir ǵanıbet. Aıtalyq, «Eldiń erekshe aımaǵynda» dep atalatyn on jetinshi taraýǵa Taıyr Aımuhametulynyń Soltústik Qazaqstan oblysyn basqarǵan (2003-2007) jyldary atqarǵan isteri arqaý bolǵan.

Taıyr Mansurovtyń esteliginen: «Taǵaıyndaý aldynda Prezıdent Nur­sultan Nazarbaev qabyldady. «Bul – bizdiń asa mańyzdy óńirlerimizdiń biri. Alaıda onda biraz problema qordalanyp jatyr. Sońǵy eki ákim oblystyń ýaqyt talabyna saı damýyn qamtamasyz ete almady. Halyqtyń rýhyn kóterý kerek. Olar eldegi jaǵdaıdyń jaqsylyqqa qaraı ózgere bastaǵanyn sezinýge tıis. Soltústik Qazaqstan oblysy Reseıdiń úsh óńirimen shekaralas. Bylaısha aıtqanda, elimizdiń «Soltústik qaqpasy». Ony da esker». «Jaqsy. Biraq men aýyl sharýashylyǵy máselelerimen buryn-sońdy aınalysyp kórgen joqpyn ǵoı». «Seni jaqsy bilemin, ek-úsh aıdyń ishinde  jaǵdaıǵa qanyǵyp, bul salany da úıirip áketetinińe senemin».

Tarıhy 1936 jyldan bastalatyn, eldiń shetindegi, jeldiń ótindegi,  ajaryn aq qaıyńdary men aıdyn kólderi ashyp turǵan, asty da, ústi de tunǵan baılyq  Soltústik Qazaqstan oblysynyń tizginin osy ýaqytqa deıin 23 basshy ustapty. О́ńir shejiresin zertteýmen aınalysyp júrgen ólketanýshylar men tarıhshylarǵa bolmasa, olardyń kóbiniń esimderi bylaıǵy jurtqa beımálim. Bul arada teriskeıdegi oblysty basqarǵandardyń báriniń saıda sany, qumda izi qalmady  degeli otyrǵan joqpyn. Desek te,  aımaqty 2003-2007 jyldar  aralyǵynda basqarǵan Taıyr Aımuhametuly Mansurov sııaqty artyna halyq aıta júrerlikteı aıshyqty  iz qaldyrǵandary kóp emes. Ol alǵashqy kúnnen ózine  kórsetilgen senimdi aqtaýǵa janyn sala kirisip, tórt jyldyń ishinde qordalanyp qalǵan talaı máseleniń túıi­nin tarqatty. Qazir olardyń bárin tizbeleý maqsat emes. 2004 jyldyń 7 qańtarynda ótken oblys aktıviniń jınalysynda kóterilgen  bir másele este qalypty. Oblystyń jańa basshysy  kútpegen jerden: «Memlekettik mártebege ıe bolǵan kazaq tilin damytýdyń jaıy máz emes, jaǵdaı nege bulaı qalyptasyp otyr?» dep zaldaǵylarǵa saýal tastady. Aldyńǵy qatarda otyrǵan orynbasarlarynda da, basqalarda da ún joq. «Onyń basty sebebi – mektepterde qazaq tili men ádebıetinen sabaq beretin muǵalimderdiń sapalyq quramy nashar», – dep sózin jalǵastyrǵan ákim bul iske oblystyq bilim departamenti de, basqa da tıisti uıymdar oń yqpal ete almaı otyrǵanyn ashyq aıtty.

Kúnde kezdesý, kúnde jańa bir oı, tyń usynys... Keshikpeı nátıjelerdiń de tóbesi kórine bastady. Sóıtip, oblys ortalyǵynyń kósheleri, qoǵamdyq-kóp­shilik oryndar kesh túsip, tań atqansha sama­ladaı jarqyrap turatyn boldy. Ási­re­se, shet aımaq, syrt kóshelerde tura­tyn­dar kóshelerge jaryq tartqyzyp, túıin­di is­ti tez sheship bergen oblys ákimi­ne dán rı­za.

Birazdan beri tynyshtyq qushaǵynda múlgip turǵan Petropavl áýejaıyna da jan bitti. «Petropavl – Almaty», «Petropavl – Astana» áýe qatynasy qalpyna kel­tirildi. Oblystyq onkologııalyq dıs­pan­serdiń jańa ǵımaraty ashyldy. Nátı­jesinde hımııa-terapevtik bólimshe 20 orynǵa keńeıtilip,  emhana bir aýysymda 200 adamǵa deıin qabyldaıtyn boldy. Bul problema oblys ákimdiginiń suraýy boıynsha Densaýlyq saqtaý mınıstrligimen birge qaraldy. Qazaqstan Respýblıkasynyń onkologııa jáne radıologııa ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń, Astana qalasyndaǵy Qazaq medısınalyq akademııasynyń jáne Soltústik Qazaqstan memlekettik ýnıversıtetiniń ǵylymı qyzmetkerlerin tarta otyryp, syrtqy ortanyń kanserogendik faktorlary bar joǵary onkologııalyq sebep-saldarly baılanystaryn zerttep bilý úshin úsh jylǵa maqsatty qarjy bólindi. Sonymen birge oblystyq onkodıspanserdi osy zamanǵy qural-jabdyqtarmen jáne dıagnostıkalyq tehnıkamen, qajetti hı­mııa­lyq jáne basqa dári-dármektermen qam­­tamasyz etý sharalary júzege asyryldy.

О́mir ózeginiń shyrmaýyn sheshý qandaı qıyn dersiń. Sonyń naqty bir mysalyn aıtar bolsaq, aýyzǵa eń aldymen Petropavl qalasyndaǵy oblystyq tarıhı-ólketaný murajaıy túspek. 1996-1997 jyldary sol kezdegi óńir basshylyǵynyń pármenimen aýmaǵy eki myń sharshy metr murajaıdyń teń jartysy alypsatarlarǵa jalǵa be­ril­gen. Sonyń saldarynan qala men oblys turǵyndary ólke men elimizdiń tarıhyna  baılanysty ózderiniń rýhanı qajetterin qanaǵattandyrý múmkindiginen aıyrylǵan edi. Osyndaı soraqylyqtar, oǵash oqıǵalar Taıyr Aımuhametulynyń nazaryna ilikti de, ol kesimdi sheshim qabyldady,  eki aıdyń ishinde álgi qyryqqa jýyq saýda fırmalaryn ózge jerlerge kóshirtti. Bul jerde Taıyr Mansurovtyń: «Murajaı degenimiz – osy ólkeniń ótken tarıhy, salt-dástúri, onymen, ásirese, jas urpaq tanysýy kerek», degen sózderi kópshiliktiń kókeıine qona ketti.

Úkimet ákimniń ótinishin qanaǵat­tan­­dyryp, murajaıdy jańǵyrtýǵa 104 mln teńge bóldi. Osydan keıin mura­jaı ǵı­ma­ratyna kúrdeli jóndeý jasalyp, kórkemdeý-mánerleý arqyly qaıta jań­ǵyrtý jumystary júrgizildi. Jańa ekspozısııalar qatary kóbeıdi. Elbasymyz Nursultan Nazarbaev oblysymyzǵa kel­gen saparynda osy murajaı úıiniń qabyr­ǵasyna ornatylǵan Shoqan Ýálı­hanov pen Fedor Dostoevskııdiń ba­relefin ashyp, gúl shoqtaryn qoıdy.

Prezıdent Petropavlǵa kelesi kelgende múlde jańarǵan, jasarǵan murajaıdy aralap, tyndyrylǵan isterge rızashylyǵyn bildirdi. Nursultan Ábishuly osy saparynda oblystyq murajaımen bir kúnde iske qosylǵan Qyzyljar ortalyq meshiti men pravoslavıe shirkeýine de soqty.

Oblys basshysy retindegi betashar ja­ńalyǵy – qazaq tili men ádebıeti pá­ni muǵalimderiniń eńbekaqysyn úste­meleýden bastalýy oralymdy da oryndy. Sol tusta belgili bolǵanyndaı, ob­lys­taǵy qazaq tili men ádebıetiniń 1397 muǵaliminiń tek 891-niń ǵana tıisti maman­dyǵy bar bolyp shyqty. Basqalary – beri qoıǵanda, basqa pánderdiń, onda da til-ádebıetke mańaılap ta jatpaıtyn pánderdiń muǵalimderi. Al kópshiligi – kezdeısoq adamdar, maman emes, kerek deseń – keshegi onynshy synyp okýshylary. Aralarynda ana tilinde jaza da, sóıleı de bilmeıtin qazaqtar kóp. Máseleniń anyq-qanyǵyna ábden kózi jetken ákim osy mamandyq ıeleriniń bedelin ári turmys deńgeıin kóterý maqsatynda arnaıy grant belgileý týrasynda sheshim shyǵardy. Eger qazaq tiliniń muǵalimi biliktilikpen jumys istep, kózge tússe, qadir-qurmetke bólenip júrse, olarǵa aılyq eńbekaqysynyń 50 paıyzdyq mólsherinde qosymsha aqy tólenetin boldy. Yntalandyrý retindegi tıimdi sharaǵa aınalǵan osyndaı granttar qazaq tiliniń 750 mamanyna tórt jyl boıy berilip keldi. Respýblıka Bilim jáne ǵylym mınıstrligi jáne Soltústik Qazaqstan memlekettik ýnıversıteti  rek­to­rynyń qoldaýymen jergilikti ýnıver­sıtettiń ja­nynan tarıh-fılologııa fa­kýl­tetiniń negizinde Til jáne ádebıet ınstıtýty ashyldy.

Taıyr Aımuhametuly sııaqty jumys degende ýaqytpen sanasýdy bilmeıtin, basqanyń bárin umytatyn adamdar bar shyǵar-aý, biraq onyń jansebildigi tańǵal­dyrmaı qoımaıdy. Jetim balalarǵa qamqorlyq jasalyp jatyr desek te, ol kisi oblysqa basshy bolyp kelgenge deıin, olar jaıynda kóp aıtyla bermeıtin. Taıyr Aımuhametuly oblyspen tanysý barysynda osyndaı balalar tárbıelenetin mekemelerge de soǵyp, hal-jaǵdaılaryna qanyqty. Ile jetim balalarǵa arnalǵan mektep-ınternatty jóndeýge 10 mln, estý qabileti tómen balalardyń oblystyq mektep-ınternatyna aýdarma tehnıkasyn satyp alýǵa 3,2 mln teńge bólip, Petropavl qalasyndaǵy eki túzeý mektebin oblystyq bıýdjetke kóshirdi. Osylaı jetim balalardyń qam­qor­shylary bir qýanyshqa bólense, oqý jy­lynyń aıaǵynda ákim orta mektepterdi támamdaǵaly otyrǵan 117 jetim balamen kezdesip, árqaısysynyń taǵdyryna qatysty máselelerdi talqylady. Keıin balalardyń  41-i joǵary oqý oryndaryna, 35-i kolledjderge, 24-i kásiptik mektepterge oqýǵa tústi, qalǵandary jumysqa orna­lastyryldy. Osy bastama jaqsy dás­túrge aınaldy, Taıyr Aımuhametuly joǵary oqý oryndarynda bilim alǵysy keletin jetim balalarǵa arnaıy grant bóldi.

2006 jyldy Elbasymyz Nursultan Nazarbaev pen Reseı Prezıdenti Vladımır Pýtın «Reseıdegi –  Abaı, Qazaqstandaǵy – Pýshkın jyly» dep jarııalaǵany belgili. Ile Máskeýdiń tórine Abaı tas-músin bolyp ornyqty.О́mirde sózi men isiniń arasynda alshaqtyq bolmaıtyn adamdar az emes. Taıyr Aımuhametuly da eki sóılemeıtin basshy, ol kótergen máselelerdiń «aıaq-qolynyń jeńil» bo­lýynyń bir syry da, mine, osynda. Az ǵana ýaqyttyń ishinde osynshama is­tiń basyn qaıyrǵan adamnyń taǵy bir má­selege nazar aýdarmaýy múmkin emes edi. Kútip júrdik. Sol kún de týdy: Taıyr Aı­muhametuly ákimdiktiń kezekti bir otyrysynda Qyzyljardaǵy «Abylaı hannyń ordasy» qalpyna keltiriletinin habarlady. Bul ózi sonaý Keńes zamanynan beri kóterilip kele jatqan másele-tin. Qolynda bıligi barlar kezinde halyqty emeksitip-emeksitip, jyly jaýyp qoıǵan. Elbasy ákimniń ıgi bastamasyn qoldap, «Abylaı hannyń Aq úıin» qaıta jańǵyrtýǵa  508 mıllıon teńge qarjy bóldi. «Bul jumys 2007 jyly aıaqtalýǵa tıis. Ordanyń aldyna Abylaı hannyń at ústindegi eskertkishi qoıylady», dedi oblys basshysy. Osylaı, Taıyr Aımuhametuly talaı jyldardan beri jyry taýsylmaı kele jatqan bul máseleniń de núktesin qoıyp, Qyzyljardyń tórine  uly hanǵa eskertkish ornatyp ketti.

Taıyr Mansurovtyń búkil elge málim úlken bir eńbegi alasapyran, qıyn-qystaý zamanda ómir súrip, eńbek etken, qýǵyn-súrgin qurbany bolǵan  qazaqtyń birtýar uldarynyń biri Názir Tórequlovty halqyna qaıtaryp qana qoımaı, álemge tanytqany der edim.  Ol memlekettik iske jegile júrip, Otanǵa qyzmet etýge jumsalǵan ǵumyrynyń arqaýy jemisti ıdeıalar, jasampaz eńbek, shyǵarmashylyq izdenisterge toly bolǵan, óte jigerli, bilmekke qushtar, eren eńbekqor, asa daryndy segiz qyrly, bir syrly tulǵa – Názir Tórequlov týraly barlyǵy toǵyz kitap jazyp, qalyń oqyrmanǵa usyndy.

Talǵamy kúshti tanymal tarıhshy Svıa­toslav Rybastyń jańa eńbeginde Taıyr Aımuhametulynyń zertteýshilik, jazý­shylyq qyrlary jaıly da sal­maq­ty sóz sabaqtalǵan. О́tken jyly eli­mizde qazaqtyń baǵyna týyp, ólsheýli ǵu­myr­laryn  keler urpaq ǵıbrat alatyndaı sáý­leli istermen nurlandyrǵan  birqatar aıtýly tulǵalardyń mereıtoılary atalyp ótildi.  Solardyń ishinde Abaıdyń shoq­tyǵy bıik. Danyshpan babamyzdyń týǵa­nyna 175 jyl toldy. Osyǵan oraı Taıyr Aımuhametuly «Abaı» dep atalatyn jınaq qurastyryp, oqyrmandarǵa usyndy.

Bul týraly avtordyń  ózi  bylaı deıdi: «Abaı taqyryby, onyń shyǵarmashylyǵy maǵan ǵana emes, meniń otbasyma da úlken jaýapkershilik júkteıdi. 1992 jyly men Abaıdyń «Knıgý slov» jáne Shákárim Qudaıberdiulynyń «Zapıskı Zabytogo» atty eki kitabyn  júz myń dana taralymmen jaryqqa shyǵardym.  Bir jyldan keıin «Knıgý slov»   kitaby taǵy sonsha danamen baspa betin kórdi.  2010 jyly jaryq kórgen   «Pýshkın ı Abaı» týyndysynan qos  aqynnyń ómirine qatysty kóptegen ortaq dúnıelermen tanysýǵa bolady.  Uly aqynnyń mol murasyna erekshe súıispenshilikpen qarap, ony  halyqqa tanytýdy basty maqsatymyz sanaımyz».

Avtor derekti ómirbaıandyq romany­nyń alǵysózinde oqyrmanyna  taǵdyry el tarıhymen tutasyp jatqan keıipkeri – Taıyr Mansurov  týraly tyń derekterge qurylǵan shynaıy shyǵarma usynatynyna sendiredi.      

      

Jarasbaı SÚLEIMENOV,

qoǵam qaıratkeri,

Soltústik Qazaqstan oblysynyń qurmetti azamaty

Sońǵy jańalyqtar

Túrkistan oblysynda eki brakoner ustaldy

Aımaqtar • Búgin, 13:06

Efıopııada pilder qyrylyp jatyr

Álem • Búgin, 11:58

Qazaqstanda un óndirý kólemi tómendedi

Ekonomıka • Búgin, 11:45

Dastın Pore: Makgregor – ótken shaq

Jekpe-jek • Búgin, 11:40

Gazǵa aýysqan kólikter sany artty

Qazaqstan • Búgin, 10:50

Alvares aýyr salmaqta alypqa aınala ma?

Kásipqoı boks • Búgin, 10:35

Elimizde 62 myńnan astam bala vaksına aldy

Koronavırýs • Búgin, 10:00

Dollar qaıtadan qymbattaı bastady

Qarjy • Búgin, 09:55

Qazaqstanda karantındik sharalar kúsheıtiledi

Koronavırýs • Búgin, 09:40

Uqsas jańalyqtar