Avtor kitaptyń alǵysózinde baspa tarapynan usynys túskennen keıin, jazý ústeline otyrmas buryn, kóp oılanǵanyn, tek bolashaq keıipkerimen kezdesip, tanysqan soń ǵana onyń osyndaı biregeı eńbekke laıyq tulǵa, ómir jolynyń jarqyn da taǵylymdy ekenine kóz jetkizip, iske qulshyna kiriskenin jazady.
Taıyr Aımuhametuly shynynda da eńbegimen el qurmetine bólengen aıtýly azamattardyń biri. Joǵary oqý ornyn támamdaǵannan keıin Almatynyń qurylys uıymdarynda eńbek jolyn bastaǵan ol qyzmet satylarymen tez ósti: komsomol mektebinen ótkennen keıin aýdandyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy, Qaraǵandy oblystyq partııa komıtetiniń ekinshi hatshysy, KOKP ortalyq komıtetiniń qurylys bóliminiń nusqaýshysy, áleýmettik-ekonomıkalyq saıasat bóliminiń sektor meńgerýshisi boldy. Táýelsizdiktiń eleń-alań shaǵynda Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy Keńesiniń depýtattyǵyna saılandy, segiz jyl Qazaqstannyń Reseıdegi elshisi, tórt jyl Soltústik Qazaqstan oblysynyń ákimi, Eýrazııalyq ekonomıkalyq qaýymdastyqtyń Bas hatshysy qyzmetterin atqardy. Bir sózben túıindesek, onyń jasampaz istermen órilgen ómir joly ǵıbratty. Demek, áıgili serııa avtory tańdaýynyń Taıyr Aımuhametulyna túsýi ábden oryndy. Desek te avtor óz eńbegin keıipkeriniń otbasynan, naqtyraq aıtsaq, Uly Otan soǵysynan aman oralyp, týǵan eliniń ósip-órkendeýine ólsheýsiz úles qosqan ákesi Aımuhamet Kópejanulynan bastapty. Biz sóz etip otyrǵan eńbekte perzentiniń áke taǵdyrymen sabaqtas ǵumyr joly aıshyqty beınelengen. Jıyrma úsh taraýdyń ár jolynyń astarynda aıtýly tulǵanyń el ıgiligine baǵyttalǵan eren eńbegine qatysty tolymdy oı, oralymdy sóz jatqanyn aıtý bir ǵanıbet. Aıtalyq, «Eldiń erekshe aımaǵynda» dep atalatyn on jetinshi taraýǵa Taıyr Aımuhametulynyń Soltústik Qazaqstan oblysyn basqarǵan (2003-2007) jyldary atqarǵan isteri arqaý bolǵan.
Taıyr Mansurovtyń esteliginen: «Taǵaıyndaý aldynda Prezıdent Nursultan Nazarbaev qabyldady. «Bul – bizdiń asa mańyzdy óńirlerimizdiń biri. Alaıda onda biraz problema qordalanyp jatyr. Sońǵy eki ákim oblystyń ýaqyt talabyna saı damýyn qamtamasyz ete almady. Halyqtyń rýhyn kóterý kerek. Olar eldegi jaǵdaıdyń jaqsylyqqa qaraı ózgere bastaǵanyn sezinýge tıis. Soltústik Qazaqstan oblysy Reseıdiń úsh óńirimen shekaralas. Bylaısha aıtqanda, elimizdiń «Soltústik qaqpasy». Ony da esker». «Jaqsy. Biraq men aýyl sharýashylyǵy máselelerimen buryn-sońdy aınalysyp kórgen joqpyn ǵoı». «Seni jaqsy bilemin, ek-úsh aıdyń ishinde jaǵdaıǵa qanyǵyp, bul salany da úıirip áketetinińe senemin».
Tarıhy 1936 jyldan bastalatyn, eldiń shetindegi, jeldiń ótindegi, ajaryn aq qaıyńdary men aıdyn kólderi ashyp turǵan, asty da, ústi de tunǵan baılyq Soltústik Qazaqstan oblysynyń tizginin osy ýaqytqa deıin 23 basshy ustapty. О́ńir shejiresin zertteýmen aınalysyp júrgen ólketanýshylar men tarıhshylarǵa bolmasa, olardyń kóbiniń esimderi bylaıǵy jurtqa beımálim. Bul arada teriskeıdegi oblysty basqarǵandardyń báriniń saıda sany, qumda izi qalmady degeli otyrǵan joqpyn. Desek te, aımaqty 2003-2007 jyldar aralyǵynda basqarǵan Taıyr Aımuhametuly Mansurov sııaqty artyna halyq aıta júrerlikteı aıshyqty iz qaldyrǵandary kóp emes. Ol alǵashqy kúnnen ózine kórsetilgen senimdi aqtaýǵa janyn sala kirisip, tórt jyldyń ishinde qordalanyp qalǵan talaı máseleniń túıinin tarqatty. Qazir olardyń bárin tizbeleý maqsat emes. 2004 jyldyń 7 qańtarynda ótken oblys aktıviniń jınalysynda kóterilgen bir másele este qalypty. Oblystyń jańa basshysy kútpegen jerden: «Memlekettik mártebege ıe bolǵan kazaq tilin damytýdyń jaıy máz emes, jaǵdaı nege bulaı qalyptasyp otyr?» dep zaldaǵylarǵa saýal tastady. Aldyńǵy qatarda otyrǵan orynbasarlarynda da, basqalarda da ún joq. «Onyń basty sebebi – mektepterde qazaq tili men ádebıetinen sabaq beretin muǵalimderdiń sapalyq quramy nashar», – dep sózin jalǵastyrǵan ákim bul iske oblystyq bilim departamenti de, basqa da tıisti uıymdar oń yqpal ete almaı otyrǵanyn ashyq aıtty.
Kúnde kezdesý, kúnde jańa bir oı, tyń usynys... Keshikpeı nátıjelerdiń de tóbesi kórine bastady. Sóıtip, oblys ortalyǵynyń kósheleri, qoǵamdyq-kópshilik oryndar kesh túsip, tań atqansha samaladaı jarqyrap turatyn boldy. Ásirese, shet aımaq, syrt kóshelerde turatyndar kóshelerge jaryq tartqyzyp, túıindi isti tez sheship bergen oblys ákimine dán rıza.
Birazdan beri tynyshtyq qushaǵynda múlgip turǵan Petropavl áýejaıyna da jan bitti. «Petropavl – Almaty», «Petropavl – Astana» áýe qatynasy qalpyna keltirildi. Oblystyq onkologııalyq dıspanserdiń jańa ǵımaraty ashyldy. Nátıjesinde hımııa-terapevtik bólimshe 20 orynǵa keńeıtilip, emhana bir aýysymda 200 adamǵa deıin qabyldaıtyn boldy. Bul problema oblys ákimdiginiń suraýy boıynsha Densaýlyq saqtaý mınıstrligimen birge qaraldy. Qazaqstan Respýblıkasynyń onkologııa jáne radıologııa ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń, Astana qalasyndaǵy Qazaq medısınalyq akademııasynyń jáne Soltústik Qazaqstan memlekettik ýnıversıtetiniń ǵylymı qyzmetkerlerin tarta otyryp, syrtqy ortanyń kanserogendik faktorlary bar joǵary onkologııalyq sebep-saldarly baılanystaryn zerttep bilý úshin úsh jylǵa maqsatty qarjy bólindi. Sonymen birge oblystyq onkodıspanserdi osy zamanǵy qural-jabdyqtarmen jáne dıagnostıkalyq tehnıkamen, qajetti hımııalyq jáne basqa dári-dármektermen qamtamasyz etý sharalary júzege asyryldy.
О́mir ózeginiń shyrmaýyn sheshý qandaı qıyn dersiń. Sonyń naqty bir mysalyn aıtar bolsaq, aýyzǵa eń aldymen Petropavl qalasyndaǵy oblystyq tarıhı-ólketaný murajaıy túspek. 1996-1997 jyldary sol kezdegi óńir basshylyǵynyń pármenimen aýmaǵy eki myń sharshy metr murajaıdyń teń jartysy alypsatarlarǵa jalǵa berilgen. Sonyń saldarynan qala men oblys turǵyndary ólke men elimizdiń tarıhyna baılanysty ózderiniń rýhanı qajetterin qanaǵattandyrý múmkindiginen aıyrylǵan edi. Osyndaı soraqylyqtar, oǵash oqıǵalar Taıyr Aımuhametulynyń nazaryna ilikti de, ol kesimdi sheshim qabyldady, eki aıdyń ishinde álgi qyryqqa jýyq saýda fırmalaryn ózge jerlerge kóshirtti. Bul jerde Taıyr Mansurovtyń: «Murajaı degenimiz – osy ólkeniń ótken tarıhy, salt-dástúri, onymen, ásirese, jas urpaq tanysýy kerek», degen sózderi kópshiliktiń kókeıine qona ketti.
Úkimet ákimniń ótinishin qanaǵattandyryp, murajaıdy jańǵyrtýǵa 104 mln teńge bóldi. Osydan keıin murajaı ǵımaratyna kúrdeli jóndeý jasalyp, kórkemdeý-mánerleý arqyly qaıta jańǵyrtý jumystary júrgizildi. Jańa ekspozısııalar qatary kóbeıdi. Elbasymyz Nursultan Nazarbaev oblysymyzǵa kelgen saparynda osy murajaı úıiniń qabyrǵasyna ornatylǵan Shoqan Ýálıhanov pen Fedor Dostoevskııdiń barelefin ashyp, gúl shoqtaryn qoıdy.
Prezıdent Petropavlǵa kelesi kelgende múlde jańarǵan, jasarǵan murajaıdy aralap, tyndyrylǵan isterge rızashylyǵyn bildirdi. Nursultan Ábishuly osy saparynda oblystyq murajaımen bir kúnde iske qosylǵan Qyzyljar ortalyq meshiti men pravoslavıe shirkeýine de soqty.
Oblys basshysy retindegi betashar jańalyǵy – qazaq tili men ádebıeti páni muǵalimderiniń eńbekaqysyn ústemeleýden bastalýy oralymdy da oryndy. Sol tusta belgili bolǵanyndaı, oblystaǵy qazaq tili men ádebıetiniń 1397 muǵaliminiń tek 891-niń ǵana tıisti mamandyǵy bar bolyp shyqty. Basqalary – beri qoıǵanda, basqa pánderdiń, onda da til-ádebıetke mańaılap ta jatpaıtyn pánderdiń muǵalimderi. Al kópshiligi – kezdeısoq adamdar, maman emes, kerek deseń – keshegi onynshy synyp okýshylary. Aralarynda ana tilinde jaza da, sóıleı de bilmeıtin qazaqtar kóp. Máseleniń anyq-qanyǵyna ábden kózi jetken ákim osy mamandyq ıeleriniń bedelin ári turmys deńgeıin kóterý maqsatynda arnaıy grant belgileý týrasynda sheshim shyǵardy. Eger qazaq tiliniń muǵalimi biliktilikpen jumys istep, kózge tússe, qadir-qurmetke bólenip júrse, olarǵa aılyq eńbekaqysynyń 50 paıyzdyq mólsherinde qosymsha aqy tólenetin boldy. Yntalandyrý retindegi tıimdi sharaǵa aınalǵan osyndaı granttar qazaq tiliniń 750 mamanyna tórt jyl boıy berilip keldi. Respýblıka Bilim jáne ǵylym mınıstrligi jáne Soltústik Qazaqstan memlekettik ýnıversıteti rektorynyń qoldaýymen jergilikti ýnıversıtettiń janynan tarıh-fılologııa fakýltetiniń negizinde Til jáne ádebıet ınstıtýty ashyldy.
Taıyr Aımuhametuly sııaqty jumys degende ýaqytpen sanasýdy bilmeıtin, basqanyń bárin umytatyn adamdar bar shyǵar-aý, biraq onyń jansebildigi tańǵaldyrmaı qoımaıdy. Jetim balalarǵa qamqorlyq jasalyp jatyr desek te, ol kisi oblysqa basshy bolyp kelgenge deıin, olar jaıynda kóp aıtyla bermeıtin. Taıyr Aımuhametuly oblyspen tanysý barysynda osyndaı balalar tárbıelenetin mekemelerge de soǵyp, hal-jaǵdaılaryna qanyqty. Ile jetim balalarǵa arnalǵan mektep-ınternatty jóndeýge 10 mln, estý qabileti tómen balalardyń oblystyq mektep-ınternatyna aýdarma tehnıkasyn satyp alýǵa 3,2 mln teńge bólip, Petropavl qalasyndaǵy eki túzeý mektebin oblystyq bıýdjetke kóshirdi. Osylaı jetim balalardyń qamqorshylary bir qýanyshqa bólense, oqý jylynyń aıaǵynda ákim orta mektepterdi támamdaǵaly otyrǵan 117 jetim balamen kezdesip, árqaısysynyń taǵdyryna qatysty máselelerdi talqylady. Keıin balalardyń 41-i joǵary oqý oryndaryna, 35-i kolledjderge, 24-i kásiptik mektepterge oqýǵa tústi, qalǵandary jumysqa ornalastyryldy. Osy bastama jaqsy dástúrge aınaldy, Taıyr Aımuhametuly joǵary oqý oryndarynda bilim alǵysy keletin jetim balalarǵa arnaıy grant bóldi.
2006 jyldy Elbasymyz Nursultan Nazarbaev pen Reseı Prezıdenti Vladımır Pýtın «Reseıdegi – Abaı, Qazaqstandaǵy – Pýshkın jyly» dep jarııalaǵany belgili. Ile Máskeýdiń tórine Abaı tas-músin bolyp ornyqty.О́mirde sózi men isiniń arasynda alshaqtyq bolmaıtyn adamdar az emes. Taıyr Aımuhametuly da eki sóılemeıtin basshy, ol kótergen máselelerdiń «aıaq-qolynyń jeńil» bolýynyń bir syry da, mine, osynda. Az ǵana ýaqyttyń ishinde osynshama istiń basyn qaıyrǵan adamnyń taǵy bir máselege nazar aýdarmaýy múmkin emes edi. Kútip júrdik. Sol kún de týdy: Taıyr Aımuhametuly ákimdiktiń kezekti bir otyrysynda Qyzyljardaǵy «Abylaı hannyń ordasy» qalpyna keltiriletinin habarlady. Bul ózi sonaý Keńes zamanynan beri kóterilip kele jatqan másele-tin. Qolynda bıligi barlar kezinde halyqty emeksitip-emeksitip, jyly jaýyp qoıǵan. Elbasy ákimniń ıgi bastamasyn qoldap, «Abylaı hannyń Aq úıin» qaıta jańǵyrtýǵa 508 mıllıon teńge qarjy bóldi. «Bul jumys 2007 jyly aıaqtalýǵa tıis. Ordanyń aldyna Abylaı hannyń at ústindegi eskertkishi qoıylady», dedi oblys basshysy. Osylaı, Taıyr Aımuhametuly talaı jyldardan beri jyry taýsylmaı kele jatqan bul máseleniń de núktesin qoıyp, Qyzyljardyń tórine uly hanǵa eskertkish ornatyp ketti.
Taıyr Mansurovtyń búkil elge málim úlken bir eńbegi alasapyran, qıyn-qystaý zamanda ómir súrip, eńbek etken, qýǵyn-súrgin qurbany bolǵan qazaqtyń birtýar uldarynyń biri Názir Tórequlovty halqyna qaıtaryp qana qoımaı, álemge tanytqany der edim. Ol memlekettik iske jegile júrip, Otanǵa qyzmet etýge jumsalǵan ǵumyrynyń arqaýy jemisti ıdeıalar, jasampaz eńbek, shyǵarmashylyq izdenisterge toly bolǵan, óte jigerli, bilmekke qushtar, eren eńbekqor, asa daryndy segiz qyrly, bir syrly tulǵa – Názir Tórequlov týraly barlyǵy toǵyz kitap jazyp, qalyń oqyrmanǵa usyndy.
Talǵamy kúshti tanymal tarıhshy Svıatoslav Rybastyń jańa eńbeginde Taıyr Aımuhametulynyń zertteýshilik, jazýshylyq qyrlary jaıly da salmaqty sóz sabaqtalǵan. О́tken jyly elimizde qazaqtyń baǵyna týyp, ólsheýli ǵumyrlaryn keler urpaq ǵıbrat alatyndaı sáýleli istermen nurlandyrǵan birqatar aıtýly tulǵalardyń mereıtoılary atalyp ótildi. Solardyń ishinde Abaıdyń shoqtyǵy bıik. Danyshpan babamyzdyń týǵanyna 175 jyl toldy. Osyǵan oraı Taıyr Aımuhametuly «Abaı» dep atalatyn jınaq qurastyryp, oqyrmandarǵa usyndy.
Bul týraly avtordyń ózi bylaı deıdi: «Abaı taqyryby, onyń shyǵarmashylyǵy maǵan ǵana emes, meniń otbasyma da úlken jaýapkershilik júkteıdi. 1992 jyly men Abaıdyń «Knıgý slov» jáne Shákárim Qudaıberdiulynyń «Zapıskı Zabytogo» atty eki kitabyn júz myń dana taralymmen jaryqqa shyǵardym. Bir jyldan keıin «Knıgý slov» kitaby taǵy sonsha danamen baspa betin kórdi. 2010 jyly jaryq kórgen «Pýshkın ı Abaı» týyndysynan qos aqynnyń ómirine qatysty kóptegen ortaq dúnıelermen tanysýǵa bolady. Uly aqynnyń mol murasyna erekshe súıispenshilikpen qarap, ony halyqqa tanytýdy basty maqsatymyz sanaımyz».
Avtor derekti ómirbaıandyq romanynyń alǵysózinde oqyrmanyna taǵdyry el tarıhymen tutasyp jatqan keıipkeri – Taıyr Mansurov týraly tyń derekterge qurylǵan shynaıy shyǵarma usynatynyna sendiredi.
Jarasbaı SÚLEIMENOV,
qoǵam qaıratkeri,
Soltústik Qazaqstan oblysynyń qurmetti azamaty
