AQSh-tyń memlekettik hatshysy Entonı Blınken men Aq úıdiń ulttyq qaýipsizdik jónindegi keńesshisi Djeık Sallıvan 18 naýryzda Alıaskada Qytaıdyń resmı ókilderimen kezdesedi. Munyń Baıden ákimshiligi kezindegi eki el arasyndaǵy alǵashqy joǵary deńgeıdegi kelissóz ekenin aıta ketý kerek. Qytaı tarapynan jıynǵa eldiń bas dıplomaty Iаn Szechı men syrtqy ister mınıstri Ýań I qatysady. Kezdesý Blınkenniń AQSh-tyń negizgi odaqtastary Japonııa men Ońtústik Koreıaǵa alǵashqy sheteldik saparynan keıin ótpek.
Blınken О́kilder palatasynyń Syrtqy ister komıtetindegi tyńdaýda bul kezdesýge «AQSh-tyń Beıjińniń is-áreketine baılanysty kóptegen máseleni ashyq aıtýyna múmkindik» degen baǵa bergen-di. Ol sondaı-aq talqylaý barysynda jalpy Qytaımen yntymaqtastyq ornatý múmkin be degen saýaldyń zertteletinin aıtty.
Aq úıdiń ókili Djen Psakı ótken aptada jýrnalısterge alǵashqy kezdesýdiń Amerıka jerinde ótýi asa mańyzdy ekenin aıtty. Sondaı-aq AQSh bul kezdesýge saqadaı saı keletinin aıta ketken jón. Málimdemede D.Psakı bul kezdesýdiń Qytaı máselesine qatysty Eýropa men Azııadaǵy seriktesterimen keńeskennen keıin ótýin de basa aıtty. AQSh-tyń bul máselede seriktesteri kim desek, Qytaıǵa kóz alartqan memlekettiń az emes ekeni eske túsedi.
Juma kúni Qytaımen qarym-qatynasy kúrdeli Aýstralııa, Úndistan, Japonııa men AQSh birlesip ortaq sammıt ótkizdi. «Qaýipsizdik máseleleri boıynsha tórt jaqty dıalog» dep atalatyn beıresmı toptyń basty maqsaty Qytaıdyń áskerı jáne saýda ekspansııasyna qarsy turyp, aımaqtaǵy yqpalyn azaıtýǵa baǵyttalǵan. Qysqasha Quad («tórttik») dep atalyp ketken bul birlestikti qurý týraly bastamany 2007 jyly Qytaıdyń Azııadaǵy ósip kele jatqan yqpalyna alańdaǵan Japonııanyń sol kezdegi premer-mınıstri Sındzo Abe kótergen. Qytaı dıplomattary bul beıresmı birlestikti «NATO-nyń azııalyq úlgisi» dep atap ketken. Degenmen, seriktes elderdiń basshylyǵy qatysqan alǵashqy sammıtke AQSh taraby bastamashy bolyp otyr. Jáne bul Baıdennniń prezıdent bolǵaly ótkizgen alǵashqy sammıtteriniń biri bolyp este qaldy. Aq úı de, halyqaralyq sarapshylar da bul qadamnyń AQSh pen Baıden ákimshiligi úshin Qytaı máselesiniń qanshalyqty ózekti ekenin anyq kórsetkenin aıtady. Memleket basshylary qatysqan joǵary dárejeli kezdesýdiń Qytaıdyń shamyna tıeri sózsiz. Bul kelissóz tórttiktiń ortaq isi men anyq maqsaty bar ekenine mór basqanmen teń. Sondaı-aq bul kezdesý arqyly tórt el Úndi-Tynyq muhıty aımaǵyndaǵy dıplomatııanyń jańa taraýyn álemge tanystyrdy desek te bolady. Buǵan Aýstralııa premer-mınıstri Skott Morrısonnyń kezdesýdi tarıhı sát dep atap, «Táýelsiz, azat Úndi-Tynyq muhıty aımaǵyn qoldaıtynymyzdy kórsetedi» degen sózi dáıek bola alady. Birlestik qurylǵan alǵashqy jyldary Aýstralııa bıligi Qytaı qaýpine asa alańdaýshylyq bildirmeı, Qytaımen dıplomatııalyq baılanysyn ýshyqtyrmaý úshin belsendilik tanytpaǵan-dy. Alaıda jyldar óte Qytaıdyń «tórttiktegi» eldermen baılanysy shıelenise túskeni málim.
Onlaın jıynda Úndistan, Japonııa, AQSh jáne Aýstralııa basshylary 2022 jylǵa qaraı bir mıllıard doza vaksına óndirýge kelisti. Úndistannyń óndiristik múmkindigin arttyrý úshin AQSh pen Japonııa qarjylaı kómek kórsetse, Aýstralııa jetkizý boıynsha logıstıkalyq járdem berýge ýaǵdalasty. Bul jahandyq pandemııamen kúreske baǵyttalǵan qadam ǵana emes, Qytaı vaksınasynyń aımaqtaǵy yqpalyn azaıtý ekeni sózsiz. Sondaı-aq jıynda úsh túrli jumys tobyn qurý týraly sheshim qabyldandy. Birinshi top vaksına óndirisin júzege asyrýdy qarasa, ózge eki top klımattyń ózgerýi men jańa tehnologııalardy zertteýmen aınalyspaq. Tórttiktiń kóshbasshylary jyl sońyna deıin taǵy bir betpe-bet kezdesý uıymdastyrýdy uıǵardy.
Endi bul kezdesýge Qytaıdyń jaýaby qandaı bolmaq? Sarapshylar Beıjiń tórttiktiń bireýine qyr kórsetýi múmkin ekenin aıtady. Dıplomatııalyq kelissózdiń aldynda AQSh-tyń bul áreketine Qytaı qalaı qaraıtyny belgisiz. Osyǵan deıin tórt eldiń Úndi muhıtynda ótkizgen áskerı-teńiz flotynyń oqý-jattyǵýyna qatysty resmı málimdeme jasalmasa da, qytaılyq BAQ muny el qaýipsizdigine tóngen qaýip dep baǵalaǵan. Qytaı bıliginiń kózqarasy da bul pikirge saı bolýy ábden múmkin.
Osy aptada Alıaskada ótetin kelissózdiń nátıjesin boljaý qıyn. Kezdesýge AQSh tarabyn prezıdent Baıdenmen birge «tórttiktiń» sammıtine qatysqan memlekettik hatshy Entonı Blınken men Aq úıdiń ulttyq qaýipsizdik jónindegi keńesshisi Djeık Sallıvan bastap baratyny belgili. Qos derjavanyń geosaıası básekelestigi sońǵy jyldary ýshyǵa túskenin taraptar jaqsy biledi. Pandemııadan keıingi daǵdarysta aradaǵy jaǵdaıdy odan saıyn shıelenistirý eki jaqqa da tıimsiz. Syrtqy saıasattan bólek, qos kóshbasshynyń aldynda qazir eldegi jaǵdaıdy, ekonomıkany turaqtandyrý mindeti tur. Oǵan qosa, eki el arasyndaǵy saýda kólemi de aýqymdy. AQSh-tyń halyq sanaǵy bıýrosynyń málimetine sáıkes, Qytaı qańtar aıynda 10-shy aı qatarynan AQSh-tyń basty saýda seriktesi bolyp kelgen jáne 2020 jyldyń nátıjesi boıynsha birinshi orynǵa turaqtaǵan.
Odaqtas elder týraly aıtar bolsaq, Qytaı da qur qarap otyrǵan joq. Kórshilerimiz Qytaı men Reseıdiń seriktestigi nyǵaıyp, yntymaqtastyǵy odan saıyn arta túsken sekildi. Vashıngtonnan qysym kórgen qos el kúsh biriktirip, ortaq jobalardy júzege asyra bastady. Búkilqytaılyq quryltaıda Qytaıdyń SIM basshysy Ýań I bıyl Qytaı men Reseı arasyndaǵy tatý kórshilik, dostyq jáne yntymaqtastyq týraly kelisimge 20 jyl tolatynyn aıtyp, kelisim qazirgi jaǵdaıǵa negizdelip jańartylatynyn jetkizdi. Mınıstr muny eki el qarym-qatynasyndaǵy aıtýly kezeń dep atap, «biz úshin jańa bastama» dedi.
Sondaı-aq Reseı men Qytaı Aı orbıtasynda halyqaralyq ǵylymı stansııasyn turǵyzý týraly kelisimge keldi. Bul da AQSh-tyń NASA agenttiginiń jobasyna básekeles bastama deýge bolady. «Roskosmos» AQSh ǵarysh agenttiginiń usynysynan bas tartyp, Qytaıdyń jobasyna bet buryp otyr.
Qytaıdyń syrtqy ister mınıstriniń «eki el koronavırýspen, saıası vırýspen de ıyq tirestire kúresti» deýi Qytaı men Reseı yntymaqtastyǵynyń shyn mánin ańǵartsa kerek. Mınıstr Ýań «Qytaı men Reseı bir-birine strategııalyq qoldaý, damý múmkindigi jáne jahandyq seriktes bolýy kerek. Bul bir jaǵynan tarıhı tájirıbe bolsa, ekinshi jaǵynan qazirgi jaǵdaıdaǵy qajettilik» dep atap ótti. Álemdegi shekarasy eń úlken jáne ekonomıkasy yqpaldy qos eldiń seriktestigin ózgeler qalaı qabyldar eken? Qytaı men Reseı basshylyǵynyń áreketterinen qalyptasqan pikir boıynsha bul «dostyqty» órkenıetti elder qaýipsizdikke qater dep baǵalaýy da ǵajap emes. Al Ortalyq Azııa úshin bul neni bildiredi? Ýań myrza óz sózinde yntymaqtastyq «Bir beldeý, bir jol» bastamasy men Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq aıasynda nyǵaıa túsetinin aıtyp ketti. Bul baılanystyń Qazaqstanǵa da áseri bolýy ábden múmkin.
Sonymen, aldaǵy Alıaska kezdesýine deıingi jaǵdaı osyndaı. О́z jaqtastaryn jınaı bastaǵan AQSh pen Qytaı qordalanǵan máselelerdi qalaı sheshetinin, qandaı kelisimge keletini taıaý arada belgili bolady.
