Shıpagerdiń joǵarydaǵy jazbasyn qazirgi túsinikke jatqyzyp tápsirlesek: jeti ataǵa tolmaı qyz alýǵa, qyz berýge bolmaıdy, al emshek súti aralaspasa, ala bersin deıtinderge eskertý: jeti ataǵa tolmaı úılense, qan jaqyndasady da, odan – kemtar (qandyq), aqyl-esi az (ańǵaqtyq), dene qýaty álsiz (ýylymdyq) bala kóp týady. Sóıtip, shalajansar, jaratylysy jaman, aqymaq qaýym paıda bolady deıdi.
Bundaı kesirden saqtaný úshin qazaq bıleýshileri – Qasym, áz Jánibek, áz Táýkeler jarǵylarynda: «Jeti ataǵa tolmaı qyz alysqandardy qatań jazalaý týraly» úkim qabyldap, jeti ataǵa tolmaı qyz alyp, qyz bergenderdi elden alastap, qýyp jibergen. Iаǵnı atalarymyz urpaqtyń amandyǵy úshin osylaı jasaǵan.
Jalpy, «jeti ata» júıesi – kóne dáýirde qalyptasqan, deni saý, aqyl-esi bútin urpaq ósirýge baǵyttalǵan qoǵam tutastyǵy. Búgingi tilmen aıtsaq, ult saýlyǵyn qalyptastyrýda qyz alysyp, qyz berispeıtin, eki uldan kem emes, árqaısysynyń eseptelý reti ózinen bastalatyn, jeti ata býyny men jeti urpaq almasý qubylysy.
Osy oraıda, baıyrǵy kóshpendilerdiń ata-saltynan tereń habardar Elbasy Nursultan Nazarbaev «...Kúni búginge deıin saharanyń jazylmaǵan zańy boıynsha jeti ataǵa deıin bir-birimen úılenýge ruqsat etpeıtin qazaqtan basqa jer betinde birde-bir el joq. Mine, qazaq halqynyń danalyǵy týdyrǵan qýatty genetıkalyq tamyr qaıda jatyr!» («Tarıh tolqynynda», «Atamura» baspasy, 1999 jyl, 42-bet) dep tamsanǵan eken.
Shyndyǵynda, tek degenimiz joǵaryda Nursultan Ábishuly aıtqandaı, jeti ata júıesi – áleýmettik-ekonomıkalyq qundylyq jáne atalarymyz qalyptastyryp ketken myzǵymas zań.
«Zaman ózgerip, qoǵamdyq sana jahandanǵan tusta ultty saqtap qalýdyń ejelgi úlgisi «jeti ata» dástúri buzylyp jatyr», dep dabyl qaǵýda medısına ǵylymdarynyń doktory, professor Saǵyndyq Ordabekov. «Jalpy, jeti ataǵa jetpeı úılenýdiń saldarynan balalary kembaǵal bolyp týyp, ártúrli genetıkalyq aýrýlarǵa (aqyl-oıdy taıazdaıtyn olıgofrenııa aýrýy, san túrli nevrologııalyq-júıke aýrýlary, aıaq-qol kemistigi) tap bolady. Odan da jamany – ýaqyt ótken saıyn bul urpaq arasynda san túrli tuqym qýalaıtyn aýrýlar kóbeıip, qandaryn buzyp, ómirlerin qysqartyp, kópshiligin baqytsyz etedi», deıdi dáriger-hırýrg.
Rasynda, bul dástúr bizdiń gendik qorymyzdyń mol ári myqty bolýyna áser etedi. Sondyqtan ony kózimizdiń qarashyǵyndaı saqtaýymyz qajet. Osy kúnderi álemniń genetık ǵalymdaryn tańǵaldyryp otyrǵany – qazaqtyń ulttyq genetıkaǵa baılanysty tarıhı uǵymy.
Atamyz qazaq «Jeti atasyn bilmegen jetesiz» dep beker aıtpaǵan. Sol sııaqty «Jeti atasyn bilgen er – jeti jurttyń qamyn jer» degen sóz de bar. Bul támsilderdi sál-pál tápsirlesek, jeti atasyn bilip, qan jaqyndaspaı týǵan er – genetıkalyq turǵydan aqyl-esi tolyq, odan qaldy atanyń aqylyn, ananyń ósıetin tulaboıyna sińirgen, týǵan topyraǵynyń qadir-qasıetin biletin, elshil tulǵa bolyp erjetedi de, jeti jurttyń qamyn jeıdi.
Sońǵy jyldary statıstıkalyq esepke júginsek, elimiz kóleminde aqyl-esi kemis nemese fızıkalyq turǵydan jetilmegen áljýaz sábıler dúnıege kóp kelip jatyr. Dárigerler bul qubylys ekologııalyq áserden bolýy yqtımal degen paıym aıtýda. Bul jeti ata dástúriniń buzylýynan bolýy da ábden múmkin. О́ıtkeni keıingi jastar úshin rýlyq, atalyq, týystyq qundylyq mańyzyn joǵaltyp barady. Tipti buǵan dinı-sharıǵı ustanymnyń da áseri bary anyq. Onyń syrtynda qala men dalada qaptaǵan jetimder úıi. Onda ósken baladan jeti atasyn suraý shópten ıne izdegenmen birdeı. Osynda tárbıelegen bir qyz erteń óz áýletine kelin bolyp túspesine kim kepil?!.
