Tasqopadan Sarmat kósemi tabyldy

Á.Marǵulan atyndaǵy Arheo­logııa ınstıtýtynyń mamandary qorǵannyń 5,7 metr tereńdiginen adam súıegin, qanjar, naızanyń ushy, qamshy qaldyǵy, jaqsy saqtalǵan sadaq qaby men qo­ram­saq, altyn áshekeıler, jyl­qy súıekterin tapty. Qoram­saqta jeti oqqa arnalǵan teri­den jasalǵan qaptama boldy. Qap­tama syrtyndaǵy sińir jip­termen tigilgen japyraqshaly altyn­darǵa altyn spıralder oralypty. Qoramsaqtyń ortań­ǵy bóligi qyzyl tústi. Odan kish­­kentaı temir ushtary bar júz­degen jebe qaldyqtary shyqty. Jebe ushtary úsh júzdi, bilikteri aǵashtan jasalynǵan. Jebelerdiń uzyndyǵy – shamamen 600 mm. Qoramsaqtyń tómengi jaǵynda altyn jipteri men monshaqtary tógilip jatqan ábden tozǵan sha­ǵyn sómke tabyldy. Áý basta juqa bylǵarydan nemese jibek matadan jasalǵan osy dúnıeni jaýynger belbeýine taqqan.

Boıy 1,80 metr, iri deneli, shamamen 40 jasqa jetpeı qaı­tys bolǵan taıpa kóseminiń teri­den tigilgen kıimderindegi órnek­telgen altyn buıymdarǵa ejelgi mıftik beıne – grıfonnyń basy, konýs túrindegi qońyraý, balyq, kún, ósimdikter keskindelgen.

 Arheologter 2500 jyl buryn bar sán-saltanatpen jerlengen taıpa kóseminiń múrdesine jetpes buryn qorǵannyń joǵarǵy bóliginen 3 jerleý ornyn tapty. Onyń biri ǵuryptyq jerleý­ge uqsaıdy. Kósem súıeginen sál joǵary topyraq qabatynda jyl­qy súıekteri men altyn áshe­keıler shashylyp jatqan. Bul óte erte zaman tonaýshylarynyń áreketi.

«Bul – erte temir dáýirinde ómir súrgen yqpaldy taıpa kóseminiń obasy. Bul jerden tabylǵan sadaq pen jebege arnal­ǵan qo­ramsaqtyń Qara Teńiz bo­ıyn­­daǵy saq taıpalarynikimen birdeı ekendigin aıtyp ótken jón. Ol zamanda Qara Teńiz bo­ıyn­daǵy saq taıpalary aǵash pen teriden qymbat qoramsaqtar jasaýmen aty shyqqan. Tasqopaǵa qymbat qoramsaqtar kerýen jol­darymen kelýi múmkin. Jasy 40-qa jetpeı qaıtys bolǵan taıpa basshysyn altynmen kóm­kerilgen qymbat zattarymen jaıǵastyryp, ústine bıik etip qorǵan turǵyzǵan. Qorǵandardy kıiz úı pishininde dóńgelete soǵyp, saz ben balshyq aralas­tyra úıgen. Árıne 2500 jyl ishinde bul qorǵandar kishireıip shók­ken. Erte temir dáýirinde Qazaq­stannyń batysynda ómir súr­gen sarmat taıpalarynyń Kav­kazdaǵy saq taıpalarymen qarym-qatynastary jaqsy boldy. Bular – týys taıpalar», dedi Á.Marǵulan atyndaǵy Ar­heologııa ınstıtýtynyń dı­rek­tory, tarıh ǵylymdarynyń doktory B.Baıtanaev sarmat kó­­seminiń ǵylymı rekonstrýk­sııasynyń ashylý saltanatynda.

Ekspedısııa jetekshisi, tarıh ǵylymdarynyń doktory, arheolog Arman Bısembaev Tasqopa kóseminiń áshekeı buıymdary Bashqurtstandaǵy Beshqopa oba­­synan tabylǵan zattarmen birdeı ekendigin aıtady. Tasqopa kóseminiń ómir súrgen ýaqyty 1969 jyly Esik qorǵanynan tabylǵan Altyn adammen birdeı.

«B.z.d. I myńjyldyqtyń ortasy men ekinshi jartysynda Qazaq­stannyń batysynda óte qýat­ty kóshpeli sarmat taıpalary odaǵy quryldy. Olar syrtqy saıa­satqa jaqsy aralasqan. Sar­mattardyń parsylarmen eń birinshi áskerı qaqtyǵysy Kır qu­ryp, keıin Darıı nyǵaıtqan odaqpen soǵystan bas­talyp, keıin Aleksandr Makedonskıı men onyń urpaqtarymen bolǵan shaıqastarǵa jalǵasty. Bul – b.z.d. IV ǵ. bolǵan oqıǵalar. Sodan keıin Batys Qazaqstannyń sarmat taıpalary kúsheıip kele jatqan Rım ımperııasyna qarsy soǵysqa kirdi», deıdi Arman Bısembaev.

Bizdiń jerimizdegi erte temir dáýi­riniń adamdary tabıǵaty shuraıly sýy mol jerler men ja­ıylymdardy mekendegen. Jer úshin talas, jaıylym úshin talas, kerýen joldary úshin talas ejelgi órkenıetterdi de aınalyp ótpegen. Bıik etip qorǵandar úıý sol zamandaǵy jerdiń ıesin aıǵaqtaıtyn belgi de bolǵan. Búginde Eýrazııa keńistiginde sozylyp jatqan, tizbektele or­nalasqan qorǵandardy erte dáýirdegi ata-babalarymyzdyń qaldyrǵan belgisi, shekarasy deý­ge bolady.

Sarmat taıpalary Qyrym men Soltústik Chernogorııadaǵy saq taıpalarymen kerýen joldary arqyly baılanysqan ári birlese syrtqy kúshterge qar­sy jıi joryqqa shyqqan. Ta­rıhshylar qazirgi Mońǵolııa je­rinen Moldavııaǵa deıin 5 myń sha­qyrymǵa sozylyp jatqan Eýrazııa keńistigin «Dalanyń uly beldigi» dep ataıdy. Osy dala beldiginde ómir súrgen taı­­­palardyń tilderi men ádet-ǵuryptarynda azdaǵan aıyr­mashylyq bolsa da, óz zamanynda ortaq mádenıet pen ekonomıka qalyptasty. Olardyń arasynda jaqsy jolǵa qoıylǵan kerýen, poshta baılanystary bolǵan. Bul sol zamannyń jaqsy bıznesi de edi.

Baýyrjan Baıtanaev IH-H ǵasyrdaǵy arab saıahatshy­la­ry­nyń «Álemdegi eń kúshti poshta – túrkilerdiń poshtasy. Olar jarty aı júretin habarlamany bar-joǵy eki kún ishinde jet­kizedi» degen jazbasyn eske tú­sirdi. «Aıshylyq alys jerlerden jyldam habar alǵyzǵan» posh­ta baılanysynyń sarmat dáýirindegi kerýen joldarymen qalyptasqany aqı­qat. Al tarıh ǵylymynda poshta baılanysy Shyńǵys han dáýirinde kúsheıdi dep jıi aıtylady. Osydan-aq Shyńǵys han, túrkilerden de buryn sarmat-saq dáýirinde jyldam habar jetkizý núkteleri jaqsy qalyptasqanyn bilýge bolady.

«Aqtóbe oblysynda júrgizil­gen arheo­logııalyq qazba jumys­tary kezinde ta­bylǵan erte temir dáýiri jádigerleriniń Sol­tús­tik Chernogorııa saqtary men Aral boıy massagetteri, Oral men Sibir taıpalarynyń ma­terıaldyq mádenıet úlgi­leri­men óte uqsastyǵyn aıtyp ót­ken jón. Jerleý ǵuryp­tary da birdeı. Tasqopa oba­synyń óte erte dáýirde tonaý­shylyqqa ushy­raǵanyn áshekeı buıym­dary, qarý-jaraq pen jylqy súıek­teriniń shashylyp jat­qanynan kórýge bolady. Keıingi zamanda tonalǵanyn qazba jumys­tary kezinde topyraqtyń túsiniń ózerýinen bilýge bolady nemese qorǵannyń joǵarǵy qabatynan sańylaýlar tapqan bolar edik. Jerleý ornyndaǵy monolıtte belbeý qaldyqtary, oqshantaı, múrde tańbalary ózgerissiz jatty. Bul osy zattarǵa ejelgi zaman tonaýshylarynyń qol tı­gizbegenin kórsetedi. Bul bılik bir qoldan ekinshi qolǵa ótken kezdegi ǵuryptyq tonaý. Sol zamanda óshtesken taıpalar jerlengen kósemniń altyndaryn shashyp, kıimderin, qarýyn laqtyryp ketken. Biraq eshteńe almaǵan. О́ıtkeni ol zamanda kósemniń denesinen alǵan altyndaryn taı­palastary birden tanıdy. Kósemniń zattaryn qaı zergerdiń jasaıtynyn olar jaqsy biledi», deıdi Tasqopa obasyndaǵy qazba jumystaryn júrgizgen arheolog Arman Bısembaev. Aqtóbe oblysy aýmaǵynda kıiz úı pishindi sarmat qorǵandary bastapqy úıilgen beınesinde saqtalmaǵan. Al Qyzylorda oblysy aýmaǵynda sarmat zamanynda soǵylǵan segiz qyrly, saz balshyqtan turǵyzylǵan qorǵandardy kórýge bolady.

Sankt-Peterbýrg Materıal­dyq má­denıet ınstıtýtynyń restavratory Vladımır Kýrganov obadan tabylǵan súıekterden kósemniń beınesin qalpyna kel­tirse, belindegi bes qarýyn jer­gilikti sheber Erqosaı Ábilev túgendedi. Aqtóbelik zerger Bolat Atyraýbaev bastaǵan 7-8 maman 3 myńǵa jýyq altyn kóshirmelerdi daıyndady. «Ýkraına men Reseıden qosymsha aq­parat alyp, teorııalyq daıyndyqtan keıin ǵana jumysqa kirisip, Á. Marǵulan atyndaǵy Arheo­logııa ınstıtýty ma­mandarynyń aqyl-keńesimen júr­gizdik. Aqtóbede birinshi ret sar­mat kóseminiń beınesin ja­sa­dyq dep aıta alamyn. Kir­pi­gin, saqalyn, bólek-bólek tik­tik. Nátıjesinde shaıqastan shy­ǵyp kelip, dem alyp otyrǵan kósem beınesi shyqty. Muqııat qara­sańyz, qolynyń tamyrlaryna deıin kórinip tur. Úsh myń altyn buıymdy bylǵaryǵa tigý de ońaı bolǵan joq. Barlyǵyn jergilikti sheberler ázirledi», deıdi Bolat Atyraýbaev.

Qazirgi ýaqytta 2021-2025 jyl­darǵa arnalǵan «Aqtóbe oblysynyń kıeli jerleriniń geografııasy» aımaqtyq ǵylymı baǵdarlamasy ázirlenip, birneshe baǵyt boıynsha jumystar ázir­lenip jatyr. Sonyń ishinde Mu­ǵaljar aýda­ny Tóleýbulaq úń­girinde saqtalǵan alǵashqy qaýym­dyq qurylys adamdary tańbalaǵan petroglıfter men ejelgi mal ósirýshiler men metal­lýrgterdi zertteý, Hromtaý aýdanyndaǵy Mońǵolsaı jáne Oısylqara tarıhı-mádenı ke­shenderin, Jezdi-Dońyztaý aı­­maǵyndaǵy oǵyz dáýiriniń es­kertkishterin zertteý qamtylyp otyr. Osy jumystar Álkeı Mar­ǵulan atyndaǵy Arheologııa ıns­tıtýty, Sh.Sh.Ýálıhanov atyn­daǵy Tarıh jáne etnologııa ıns­tıtýty, Q.Jubanov atyndaǵy Aq­tóbe óńirlik memlekettik ýnı­ver­sıteti ǵalymdarynyń bir­­les­ken jumysy arqyly júzege aspaqshy. Zertteý jumys­ta­rynyń qorytyndysy boıyn­sha osy jyldyń sońynda mono­grafııalyq eńbek shyǵarý jos­parlanyp otyr.

Aqtóbe oblysy