Qazaqstan • 29 Naýryz, 2021

Mıfologııa muzjarǵyshy

503 ret kórsetildi

2000 jyldardyń bas kezinde qazaq ádebıeti men mádenıetine, tarıhyna, geografııa ǵylymy men ult etnografııasyna, fılosofııa­syna, halqymyzdyń jalpy rýhanııatyna Serikbol Qondybaı esimi men eńbegi ózgeshe qubylys bolyp endi. Fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor E.Qajybekshe aıtsaq, «mıftik rekonstrýksııa sala­syndaǵy muzjarǵysh qasıetke ıe» Serikboldyń ǵylymı shyǵar­mashylyǵy ulttyń joǵalǵanyn sony paıymdarmen túgendep qana qoımaı, buǵan deıin belgisiz bolyp kelgen ulttyq bol­mysymyzdyń túp-tuqııanyna qatysty keıbir máselelerge, túr­ki dúnıesi qundylyqtarynyń shyǵý tórkinine, este joq eski zaman­daǵy ata-babalarymyzdyń dúnıetanym kókjıegine tyń izdenistermen taldaý jasaıdy. Fılologııa ǵylymdarynyń doktory A.Seıdimbektiń «Serikbol Qondybaı qazaq tarıhyn ıisi túrki tarıhynyń, túrki tarıhyn jalpyadamzattyq tarıhtyń quramdas bóligi retinde zerdeledi. Nátıjesinde, qazaq tarıhynyń fılosofııasy dep atalatyn ǵylym salasynyń baǵyt-baǵdary anaǵurlym aıqyndala tústi», deýi osydan edi.

Serikbol Ádilbekuly 1968 jyly 14 naýryzda Mańǵystaý oblysynyń qazirgi Quryq kentinde jumysshy otbasynda dúnıege keldi. Ákesi ómirden ótken soń 5 aıdan soń dúnıe esigin aıanmen ashqan «jıren shashty» bala onjyldyqty bitirgen soń 1986 jyly Almaty qalasyndaǵy Ál-Farabı atyn­daǵy Qazaq ulttyq memlekettik ýnıversıtettiń geografııa fa­kýltetine oqýǵa túsedi. О́zi kó­ziniń tirisinde tis jaryp áńgime etpegenmen, Qaırat, Rys­kúl, Roza syndy kýrstastarynyń aıtýynsha, stýdent kezinde Jeltoqsan kóterilisine qatysyp, abaqtyda 10 kún jatyp shy­ǵady. Ol kezde Kóz aýrýlary ınstıtýtynda jumys isteıtin medısına ǵylymdarynyń kandıdaty Ǵalym atty dáriger azamattyń aralasýymen Serikbol abaqtydan shyǵyp, oqýyn jalǵastyrýǵa múmkindik alady. Ýnıversıtetti «Geomorfolog» mamandyǵy bo­ıynsha bitirip shyqqan Serik­­bolǵa ustazdary Ǵylym aka­demııasynyń Geografııa ıns­tıtýtyna joldama berip, ǵy­lym jolynda qalýǵa usynys bil­dirgenimen, aýylǵa oralǵan ol Mańǵystaý-Ústirt murajaı-qoryǵynda, oblystyq ekologııa basqarmasynda maman, odan keıin ózi oqyǵan №3 orta mektepte muǵalim bolyp eńbek etedi.

О́mirde bir nárse bir nársege sebep­shi bolyp jatady. 1995 jyly apat­qa ushyrap, julyn júıesiniń zaqym­danýyna baılanysty qolarbaǵa tańylyp,
I toptaǵy múgedek bolyp qalýy Serik­boldyń ǵylymǵa birjolata bet buryp, izdenispen túbegeıli aınalysýyna sebep bolǵandaı.

Qolarbada otyryp kompıýterge úńilip, kópshiliktiń kómegimen jerge túsirilse, kór­pe ústinde etpettep jatyp mıfologııa baǵytynda ke­shen­di taqyryptyq zertteýler, teo­rııalyq máselelermen qar­qyndy túrde aınalysty. Kózi ti­risinde «Mańǵystaý geografııasy», «Qa­zaq mıfologııasyna kirispe», «Qazaq dalasy jáne german táńirleri», «Mań­ǵystaý men Ústirttiń kıeli oryndary», «Esen-qazaq», «Gıperboreıa: tús kór­gen zaman shejiresi» jáne tórttomdyq «Arǵyqazaq mı­­fologııasy» atty eń­bekteri syndy 10 kitaby jaryq kórdi.
4 tomdyq «Arǵyqazaq mıfologııasy» jınaǵynyń shyǵýy da bir tarıh. 2003 jyldyń jel­toqsan aıynda «Altyn orda» gazetine M.Áýezov bastaǵan bir top ǵalymnyń Qazaqstan Respýblıkasynyń Memlekettik hatshysy I.Tasmaǵambetovke jazǵan «Daryndyny qoldaıyq!» atty ashyq haty jarııalanady. Osyǵan oraı, qańtar aıynda I.Tasmaǵambetov Serikbolǵa tikeleı telefon arqyly baı­lanysqa shyǵady. Nátıjesinde, S.Qondybaıdyń sáýir aıynda 105 baspa tabaqtan tu­ratyn «Arǵyqazaq mıfologııasy» atty 4 tomdyq irgeli eńbegi jaryq kórdi. Mamyr aıynda osy kitaptyń tusaýkeserin ótkizýge elordadan kór­nekti ǵalymdar Aqseleý Seıdimbek pen Qoıshyǵara Salǵarauly keldi. Jal­py, S.Qon­dybaı shyǵarmashylyǵy qa­zaqtyń kórnekti ǵalymdary men qoǵam qaıratkerleri tarapynan joǵary baǵalandy. Q.Salǵarauly, M.Áýezov, M.Aqdáýlet, Z.Naý­ryzbaeva, Ǵ.Ánes, Q.Kósherbaev, T.Ásemqulov, E.Tursynov, Q.Ja­ńabaev, ózge de elimizge ta­nymal azamattary Serikbol izde­nisine qamqorlyq-qoldaý kór­setip, konferensııa­laryn uıym­dastyrýǵa, ǵalym shyǵar­mashylyǵyn na­sıhattaýǵa zor úles qosty, tereń pa­ıym­­ǵa ne­giz­delgen tu­shym­dy pikir­lerin aıtty. О́mirden oz­ǵannan keıin ózi daıyndap ketken «Jaýyn­gerlik rýh kitaby», «Kazahskaıa mıfologııa: kratkıı slovar», «Mańǵystaý-nama», «Estetıka landshaftov Man­gıstaý», «Mań­ǵystaýdyń jer-sý ataý­lary», «Alpamys ǵalamy» syn­dy 6 kitaby demeýshiler qar­jysymen basylyp shyqsa, Mańǵystaý oblysynyń 2004-2006 jyl­darǵa arnalǵan «Mádenı mura» baǵdarlamasy boıynsha «Esen-qazaq», «Mańǵystaý-na­ma», «Estetıka landshaftov Man­gıstaý», «Kazahskaıa mıfolo­gııa», orys tiline aýdarylǵan «Qazaq dalasy jáne german táńirleri» jáne «Jaýyngerlik rýh kitaby» atty eńbekteri jaryq kórdi. Mańyzdy eńbekterdiń tusaýkeseri Almaty, Aqtaý, Aq­tóbe qalalarynda Ǵ.Ánes, M.Aq­dáýlet, A.Ismaqova, J.Sho­ıyn­bet, Á.Bópejanova, J.Dúısen­baeva, B.Aqberdıeva, ózge de ǵalymdardyń qatysýymen ót­kizildi. El tanyǵan ǵalym­dar­dyń, azamattardyń ju­myla qoldaý kórsetip, ǵalym eń­bek­terine tyń dúnıe dep qarap, ǵy­lymı turǵyda tereń baǵa berýi – Serikbol eńbeginiń ǵylymı ortada moıyndalýy edi, onyń ótkendi qaýzaǵan ertegi emes, shynaıy ǵylymı týyndy ekendigin dáleldeı túsetin jaıt.

– Densaýlyǵynyń óte aýyr jaǵ­daıyna, ǵylymı aq­parat pen ǵylymı ortanyń múl­de joqtyǵyna qaramastan, aınal­dyrǵan on jyl ishinde baýyrym Serikbol Qondybaı tereń zert­teýler júrgizip, mıfologııa, etnogenez, tarıhı geogra­fııa, lıngvıstıka salalarynda ozyq dúnıeler bolyp esep­teletin eńbekterin bastyryp shyǵar­dy. Onyń «Gıperboreıa: tús kórgen zaman shejiresi» atty eńbegi – tarıhı, geografııalyq, lıngvıstıkalyq, arheologııalyq, mıfologııalyq materıaldardy qamtý jóninen, taldaýdyń tereńdigi men júıeliligi jóninen, usynyp otyrǵan boljamdarynyń tyńdyǵy, jańashyldyǵy jóninen tek Oljas Súleımenovtiń kúlli ǵumyrlyq eńbegi «Iаzyk pısma» kitabymen ǵana salystyrýǵa turarlyq eńbek dep baǵalanady. S.Qondybaı b.d.d. 5-4 myń­jyl­dyqtarǵa meńzeıtin adamzat ta­rıhynyń senýge bolarlyq rekonstrýksııasyn jasaýǵa umtylǵan. Ol baspaǵa árqaısysynyń kó­lemi 30 bas­pa tabaq bolatyn tórttomdyq súbeli eńbegi – «Ar­­ǵyqazaq mıfologııasy» kita­byn daıyndady. Bul ǵylymı eń­bek Murat Áýezov bastaǵan ǵalymdardyń «Altyn orda» gazetine shyqqan ashyq hatynan soń, I.Tasmaǵambetovtiń tike­leı basshylyǵymen ja­ryq kór­di. Osydan bastap Se­rik­boldyń sa­rap­taýdyń eń jo­ǵary deńgeıin, júıe­lilikti, ev­rıs­­tıkalyqty, ǵylymı as­qaq muratty, eńbeksúıgishtikti, kisi tańdanarlyq dárejede meń­gergen ǵalym ekendigin halyq tanı bastady. Tarıh betterinde shań basyp jatqan muraǵattardy aqtaryp, artyna óshpes iz qal­dyryp ketken Serik­boldyń ózi ómirden ótkenimen, onyń shyǵarmashylyǵyna qyzy­ǵý­shy­lyq kúnnen-kúnge arta tús­ti. Baýyrymnyń qaıtqa­ny­na jyl tolmaı jatyp, 2005 jy­ly 14 naýryzda, ıaǵnı Serik­boldyń týǵan kúnine oraı Almaty qalasyndaǵy Ulttyq kitaphanada «Serikbol Qondybaı shyǵar­mashylyǵy jáne HHI ǵasyr­daǵy gýmanıtarlyq ǵy­lymdardyń jańa paradıgmalary» atty I respýblıkalyq ǵy­lymı-teorııalyq konferensııa ótse, al Mańǵystaý ob­ly­synyń sol kezdegi ákimi Q.Kó­sher­­baevtyń basshylyǵymen qazaq mıfologııasyn zertteýdiń alǵashqy irgetasyn qalaǵan ǵalym Serikbol Qon­dybaı shy­ǵar­mashylyǵyna arnalǵan II konferensııa 2006 jyly maýsymda Aqtaý qalasynda ótti. Konferensııaǵa Q.Salǵarauly, M.Áýezov, M.Aqdáýlet, Z.Naý­ryzbaeva, Ǵ.Ánes, T.Ásem­qulov, E.Tursynov, Q.Ja­ńabaev jáne t.b. elimizdiń ta­ny­mal ǵalymdary men qoǵam qaı­rat­kerleri qatysty, inim­niń shyǵar­malaryn zerttep-zerdeleý­ge, nasıhat­taýǵa, kitaptarynyń jaryq kórýine demeýshi bolǵan aza­mattarǵa rızamyz, – deıdi Serik­boldyń apasy Balsulý Qondybaı.

«Arǵyqazaq mıfologııasy» epopeıa­synyń tusaýkeseri Serik­boldyń oqyr­manymen alǵashqy jáne sońǵy kezdesýi boldy deýge bolady. Kezdesýden kel­gen soń anasy Tárbııaǵa óziniń zat­taryn jınaýdy tapsyrǵan Serik­bol ǵylymı jazbalarynyń soń­ǵy núktesin qoıǵanyn sezgendeı, «endi men demalamyn» dep kom­pıýterin de jınatyp tastaıdy.

– Serikbol ishte jatqanda anasy tús kórip, ózi jorýǵa qorqyp, sol Eski Eralyda (qazirgi Quryq kenti) turatyn kózi sý qarańǵy Aıýp degen táýipke barady. Ol kisi súıekten jasalǵan 41 qu­malaqty ózgelerge uqsap bólip ashpaı, tek bireýin ǵana qolyna alyp: «Qaraǵym, qoryqpa. Túsińnen shoshyp kelip otyr ekensiń. Jaqsy tús. Qursaǵyńda jıren shashty ul jatyr. Ol óziniń máńgilik ataq-dańqyn ala keletin bala bolady», depti. Tárbııa anam esikten shyǵa berip, esine taǵy bir suraǵy kómeıine kelip suraǵysy kelip artyna burylǵanda, Aıýp aqsaqal: «36, 37» dep kúbirlep otyr eken. Oıyn bólmeıin dep Tárbııa shyǵyp ketedi. Sol kisi aıtqandaı, qazirgi kúntizbemen eseptegende 36 jas, al qursaq jasymen 37 jas degende aıanmen kelgen Serikbol dúnıeden ótti. Alyptar qudaıdyń esebimen dúnıege keledi degen osy shyǵar. 2004 jyldyń 24 tamyzynda 36 jasynda amanat-janyn Al­lasyna tapsyrdy, – deıdi B.Qondybaı.

Serikbol eńbekteri – oqyǵan sa­ıyn tylsymyna boılatyp, tereńine tarta túsetin, boılaǵan saıyn tyń quby­lystardyń qaq­pasy aldyna alyp baratyn álem. Sondyqtan ony oqý da, tereńdep zert­teý de kún tártibinen tús­peıdi. Ol týraly paıymdy pikir, súbeli ǵy­lymı eńbekter týyndaıtyn kúnder alda. Serikbol aramyzdan ketkenmen, artynda qalǵan eńbekteri óz mańyzyn joımaıdy. Biz búgingi maqalada Serikbol eńbekterin ǵylymı taldap-tarazylaý emes, serikboltaný ǵylymynyń qadamy, ǵalym shyǵarmalarynyń nasıhattalýy, sondaı-aq «kózden ketse, kóńil­den ketedi» degendeı, ǵalym jumystary tasada qalǵan joq pa, ne isteldi jáne ne istelip jatyr degen baǵytta áńgime órbitýdi kózdegen edik.

S.Qondybaı shyǵarmalaryn nasıhattaý baǵytyndaǵy jumys­tardyń biri – Serikbol oqýlary. О́zi ómirden ótken soń 6 aıdan keıin 2005 jyly 14 naýryzda S.Qondybaıdyń týǵan kúnine oraı Almaty qalasyndaǵy Qazaqstan Respýblıkasynyń Ult­­tyq kitap­hanasynda M.Áýe­­­zov pen «Rýh-Mıras» má­de­­­nıet­­tanýshylyq alma­na­ǵy­nyń uıymdastyrýymen «S.Qon­­dy­baı shyǵarmashylyǵy jáne XXI ǵasyr­daǵy gýmanı­tar­lyq ǵylymdar­dyń ja­ńa pa­­ra­­dıgmalary» atty
I res­­­­­pýb­­lıkalyq ǵylymı-teo­rııa­­­­­­lyq konferensııa, 2006 jy­ly Aqtaýda «S.Qondybaı shy­ǵarmashylyǵy jáne XXI ǵa­syr­daǵy gýmanıtarlyq ǵy­lym­dardyń jańa paradıgmalary» atty II respýblıkalyq ǵylymı-teorııalyq konferensııa, 2007 jyly Mańǵystaý oblysynyń sol kezdegi ákimi Q.Kósherbaevtyń bas­shylyǵymen «Serikbol Qondybaı: mıfologııa jáne ulttaný» taqy­ry­byndaǵy III respýblıkalyq ǵylymı-teorııalyq konfe­rensııa L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnı­versıtetinde, 2013 jyly Aqtaý qalasynda «Serikbol Qondybaı shyǵarma­shylyǵy: jaratylys­taný jáne gýmanıtarlyq ǵy­lymdardyń jańa paradıgmalary» atty IV respýblıkalyq ǵylymı-teorııa­lyq konferensııa ótse, V res­pýblıkalyq ǵylymı-tájirıbelik konferensııasy 2015 jyly Qyzylorda qalasynda «S.Qondybaı zert­teýlerindegi ulttyq rýhanı mu­ralardy jańasha paıymdaý máseleleri» taqyrybymen uıym­dastyryldy. Ǵalym Z.Naý­­ryzbaeva S.Qondybaıdyń «Arǵyqazaq mıfologııa­sy» jáne «Gıperboreıa» kitabyn orys tiline aýdaryp, orys tildi oqyr­man nazaryna usyndy. 2012 jyly Serikboldyń orystildi kitap­tarynyń tusaýkeseri Bash­qurt­stannyń Ýfa qalasynda, 2013 jyly elordamyzda ótti.

Serikbol shyǵarmalaryn jas­ ur­paq sanasyna sińirý mektep qabyr­ǵa­synan bastaý alýda. 2013 jyly Mań­ǵystaý oblystyq bilim basqarma­synyń uıymdastyrýymen oblystyq «Úzdik sabaq», «Úzdik synyp saǵaty» baıqaýlary ótkizildi. Ǵalym esimin este qaldyrý maq­satynda 2006 jyl­ǵy ǵylymı-teorııalyq konferensııa qara­ryna saı, Aqtaýdaǵy №22 shaǵyn aýdanda ashylǵan jańa mektepke S.Qondybaı esimi berildi. Mekteptiń ashylý saltanatyna Á.Kekilbaev, O.Ábdikárimov, t.b qur­metti qonaqtar qatysyp, ǵa­lymnyń eskertkishi men mu­rajaıynyń tusaýkeseri jasal­dy. 2010 jyly Mańǵystaý aýda­­nynyń Shetpe kentindegi S.Qon­dybaı oqyǵan №3 orta mektepke eskertkish taqta ornatylyp, murajaı-synyby ashyl­dy jáne arada bes jyl ótken soń týyp-ósken kentinde S.Qondybaıdyń shyǵarmashylyǵyna arnalǵan mýzeıi iske qosyldy.

S.Qondybaı shyǵarmashy­lyǵyn ózek etken óner janr­larynyń týyndy­lary ómirge kele bastady – qyl­qalam sheberi J.Ablanova «Mıftik ǵumyr», «Jylandar qorshaǵan abaq tańba», «Nur­bulaq – tirshilik bastaýy», «Kóri­nister», «Aq­bozat, Kókbozat», «Mıftik aǵash» ­sýret­terin ómirge ákelse, S.Qondy­­baıdyń ómiri men shyǵar­malary negizinde jazylǵan O.Turjannyń «Mıftiń túbi – aqıqat» pesasy sahna tórine kóterildi, jańalyqqa jany qush­tar sán áleminiń júırikteriniń biri «Marııa-haným» salony Úlpildek, Umaı-ana, Jylan ana, Úrker, Jeti qaraqshy syndy mıftik obrazdarǵa kıim úlgisin jasap, oblystyq baıqaýda júldeger atandy, aqyndar óleńderin arnady.

I jáne II Halyqaralyq kon­ferensııaǵa qatysýshylardyń pikirin saraptaı kele, «Arys» qorynyń prezıdenti, fılologııa ǵylymdarynyń doktory Ǵ.Ánes «Bizdińshe, S.Qondybaı murasynyń atap aıtar aıtýly tustary mynalar – ulttyq múdde, qazaqylyq, ulttyq qundylyqtar, táýelsiz elimizdiń bas­ty murat-maqsattary aldyń­ǵy orynǵa shyǵarylyp, batyl qor­ǵalady, kóbimizdiń oılaý júıe­mizge ábden sińisti bolǵan, bul­tartpas qaǵıdaǵa aınalǵan ǵylym-tanymdaǵy astamshyl eýrosentrızm ashyq synalady, qorshaǵan ortany tanyp-bilý men dúnıetanymymyzdaǵy tamyr-tamyrymyzǵa jaıylǵan otar­shyldyq saıasattyń zardaptary aıyp­talady, ulttyń janyna jaqyn máse­lelerdi aıtý men sheshýde taptaýryn joldardan bas tartyp, múlde jańa sheshim­der basshylyqqa alynady, basty irgeli eńbegi «Arǵyqazaq mıfologııasynda» qazaq ǵylymynda arnaýly zertteý obektisi bolmaǵan, keshendi zerttelmegen mıfologııa taqyrybyna tuńǵysh ret qalam tartyldy, ótken ómirdi boıamalamady, Táńirshildikti dáriptemedi, din musylmanshylyqty erekshe qurmettedi, gýmanıtarlyq saladaǵy túrli baǵyt-baǵdar, ádis-tásilderdiń arasynan eń tıimdisin tańdap aldy, ásirese shetel ǵalymdarynyń ómirsheń ıdeıalaryn dóp basyp qoldady, olardy tarmaqtata taratyp, izdenisin jalǵastyrdy, alys aýdanda jat­qandyqtan, ǵylym-bilimniń tereńine erkin boılaı almaǵanyna ókinish bildire otyryp, ıdeıa-boljamdaryn dáleldeý barysynda kemshin tustaryn ashyq moıyndady, qajet tustarda qaıta qarap, óz­­gertip, jetildirip otyrdy» dep túıindeıdi. Ras-aq. «Serikbol kim? Onyń el úshin etken eńbegi qandaı?» degen saýalǵa Qytaı Ortalyq ulttar ýnıversıteti, Qazaq tili men ádebıeti fakýltetiniń doktoranty Áshimqan Taldaýbektiń «Qazaq ádebıetinde osyǵan deıin folklordyń bir tarmaǵy re­tinde qaralyp kelgen qazaq mı­fologııasyn eýropalyq ǵy­lym­­nyń baǵyttary boıynsha zertteýdiń jańa arnalaryna burǵan ǵalym S.Qondybaı boldy. Ol qazaqtyń ilki tanym dúnıesindegi múlde óshýge aı­nalǵan mıftik uǵymdardy kóne túrki, úndi, grek, orys, qytaı de­rekterimen salystyra otyryp, qaıta jańǵyrtty, jetildirdi. Ǵasyrlar shaıyp ketken eski iz­derdi qaıta sýyrtpaqtaı otyryp, adam oıyna oralmaıtyn tań­ǵajaıyp mıftik dúnıelerdi usyndy. Halyqtyń eski dástúri men tilinde saqtalǵan tanymdyq dúnıe­lerdi dóp basyp tanyp, arshyp, zerlep, baǵaly dúnıege aınal­dyrýda ár halyqtyń mıftik uǵym­daryn salystyra taldady, qazaq tanymyna jaqyn keler tustaryn kórsetti, tyń pikirler aıtty. Sóıtip, salystyrmaly mıfologııa zańdylyqtaryn qazaq mıfologııasynda qoldanýdyń úlgisin jasady», degen pikiri jaýap bere alady.

Bizdiń aıtpaǵymyz – ótkendi zerttep júrip ózi zertteý nysanyna aınalyp ketken, estelikterdi eske ala júrip ózi estelikke aı­­­nalǵan Serikbol Qondybaı shy­ǵar­malary ómirsheń. Ony zerttep-zerdeleý, nasıhattaý jumystaryn saıabyrsytpaı alyp júrý qajet. Alaıda kúni búginge deıin tolyq shyǵarmalarynyń orys tilindegi aýdarmasynyń bolmaýy da kem­shilik, al ózge tilderge aýdarýdy qarastyrý – mindet.     

                                              

Mańǵystaý oblysy

 

Sońǵy jańalyqtar

Uqsas jańalyqtar