Bankpen «báseke» mıkroqarjy uıymdarynyń básin kótere ala ma?

Al 2021 jyldan bastap Qazaqstanda tirkelgen MQU múmkindigin ekonomıkany qarjylandyrýǵa baǵyttaý týraly sheshim qabyldandy.

Respýblıkalyq kásipker­ler­ge kómek kórsetý ortalyǵynyń dırektory Dmıtrıı Kazansev mıkroqarjy uıymdaryna baılanysty qabyldanǵan sheshim tegin emestigin aıtady. Naryq­tyń osy segmentindegi nesıe­ler baqylaýsyz berildi, adamdar budan zardap shekti. Bul faktor Ulttyq bankti MQU-ny lısenzııalaý týraly túpkilik­ti sheshim qabyldaýǵa ıtermele­di. «Mıkroqarjy uıymdary­nyń múmkindigin ekonomıkany qarjylandyrýǵa paıdalaný – der kezinde qabyldanǵan sheshim. Biraq onyń nátıjesin sezý úshin Ulttyq bank MQU men ekinshi deńgeıli bankterge degen kózqarasty ońtaılandyrý kerek. Bul ekinshi deńgeıli bank­terge ishki naryqtaǵy báse­keni sezinýge múmkindik berse, kerisinshe, qarjy uıymdarynyń baǵyttaryn ártaraptandyrady», deıdi D.Kazansev.

Sarapshylar eldegi MQU-nyń baqylaýsyz jáne retsiz damýy alys-jaqyn kórshilerimizdiń kóz­qurtyna aınalǵanyn aıtady.

Forbes Kazakhstan máli­met­te­­r­ine sáıkes, Qazaqs­tan­daǵy sha­ǵyn nesıelendirýdiń kóleń­ke­li naryǵynyń kólemi shamamen 200 mlrd teńgeni quraıdy, al mıkroqarjy uıymdary úshin bul kórsetkish – jylyna 42 mlrd teńge. MQU-nyń kóleńkeli jaǵy sheteldik mıkrokredıttik uıymdardyń da nazaryn ózine aýdaryp otyr. Sebebi 200 mlrd teńgeni qandaı da bir jolmen berip, qaıtaryp alyp, ósiminen paıda tabady. Ishki naryqtaǵy MQU-nyń basym bóligi «Kredıt 24», «Fınboks», «Jyldam aq­sha» jáne halyqaralyq MoneyMan kompanııasynyń qa­zaq­standyq bólimshesiniń úle­­sin­de kórinedi. Onlaın nesıe beretin ortalyq ataýlary da qyzyq. Koke.kz, «Zaımer.kz», «Tez kredıt», «100 teńge», Moneyman, Kazbank, «Zaımer» bolyp jalǵasyp kete be­redi.

Internet arqyly rásim­de­le­tin nesıeler 5 myń teńge­den bastalyp, 2 mln teńgege deıin ulasady. Nesıe merzimin 5 kúnnen 30 kúnge deıin sozýǵa bolady. Qaryz aqsha jasy 18-den asqan kez kelgen azamatqa beriledi. Mysaly, «Kredıt 24» qarjy uıymynyń ótinishti qaraý merzimi bir kún bolsa, MoneyMan-da 5 mınýtty qu­raı­dy. Reseılik MoneyMan 2014 jyly Qazaqstanda ókildigin ash­ty jáne nesıelik portfelin 360 mln teńgege jetkizdi. Úkimet pen Ulttyq bank MQU lısen­zııalaý arqyly naryqty ınstıtý­­­ttan­dy­rýǵa kesh te bolsa she­shim qa­byl­dady.

2021 jyl mıkroqarjy uıym­da­ry úshin ja­ǵymdy jańa­lyqpen bastaldy. Jyl basynda qol­danysta júrgen zańdarǵa engen ózgerister qor na­ryǵymen ıntegrasııalanýyna múmkindik berdi. Naryqtyń osy segmentindegi oıyn­­­shylardyń pikirinshe, mık­ro­­­qarjy uıymdary men qor na­­ryǵy arasyndaǵy ıntegrasııa al­daǵy ýaqytta tereń­dep, kre­dıtorlardyń bir jerde sho­ǵyr­lanýy naryqtyq kór­set­kish­terge de oń áser etedi.

Sońǵy málimetterge sáıkes, MQU nesıelik port­feli 2020 jyldyń basynan bastap 30%-ǵa ósip, jyldyń aıaǵynda 380 mlrd teńgege jetti. Sarapshylardyń pikirinshe, Qazaqstan ekonomıkasyn nesıelendirýde mıkroqarjy uıymdarynyń úlesi óskenin baıqaýǵa bolady. 2020 jyldyń qorytyndysy boıynsha bul úles 2,5% deńgeıinde boldy. Birinshi kredıttik bıýronyń dereginshe, mıkroqarjy uıymdarynyń nesıe portfeliniń úlesi nebári 2%-dy quraıdy. Qarapaıym halyq alǵan nesıeniń basym bóligi kepilsiz tutynýshylyq kredıtterge tıesili, kólemi – 4,2 trln teńge. 2020 jyly bul 0,6%-ǵa ǵana kemipti. Osyǵan baılanysty sarapshylar naryqtaǵy bank modeli ózgere bastaǵanyn, bank arqyly bólip tóleýdiń bári qaryz alýshylardyń kedeıligine baılanysty emes ekenin aıtyp otyr. О́ıtkeni nesıe retinde esepke alynatyn taýardy bólip tóleıtin bolsa, adam munyń ózine yńǵaıly ekenin túsinedi.

Qazaqstan mıkroqarjy uıym­­dary qaýymdas­ty­ǵynyń bas­­shysy Erbol Omarhanov mıkro­qar­jy uıymdary kepilsiz nesıe­niń katalızatory emes ekenin, olar halyqtyń qaryzǵa batýyna sebepshi bolyp otyr degen pikirdiń jańsaq ekenin, qaryz berýge qatysty shekteýdi qol­damaıtynyn jáne nesıe naryǵynyń barlyq oıynshysyna talap birdeı bolý kerektigin aıtqan-dy.

Keıbir sarapshylar MQU qyzmetin onlaın nesıe beretin kompanııalardyń qyzmetimen jıi shatastyratynyn aıtady. Mıkroqarjy uıymdary klıentterge qashyqtan qyzmet kórsetý quraly bolǵandyqtan, onlaın nesıeleýmen de aınalysa alady. Biraq mıkrokredıtterdi Ulttyq bankte tirkelgen uıymdar ǵana bere alady. Qarjy uıym­da­ry­nan qaryz alýshylardyń qu­qyǵy bu­zylsa, olar Ulttyq banktiń qorǵaýynda bolady. Olar­dyń basqa oıynshylardan basty aıyr­­ma­shy­­lyǵy da osy. «Bul týra­ly qaryz alýshy bilýi kerek. Olardyń quqyǵy buzylsa, Ulttyq banktiń kómegine júgine alady, biraq retteýshi ótinishti qa­ra­ǵanymen, máseleni sheshýge ókilet­tigi joq, daý tek sotta she­shi­ledi», deıdi E.Omarhanov.

Onyń aıtýynsha, karantın kezinde onlaın reji­min­de usy­ny­latyn shaǵyn nesıelerge ha­lyq­tyń suranysy artty. Al on­laın nesıeleýdiń dástúrli shaǵyn nesıelendirýden ózindik ereksheligi bar. Bul erekshelik MQU-nyń shaǵyn jáne orta bızneske qoldaý kórsetetininen baıqalady. Qarjy uıymdarynda jeke tulǵalardyń depozıtterin tartý quqyǵy joq, sondyqtan múm­­kindikteri de shekteýli. Qar­jy­­landyrýdyń negizgi kózi – aksıonerlik ka­pı­tal men syrtqy qaryzdar. MQU-ǵa baǵaly qa­ǵazdar esebinen qarjy tartýǵa da ruqsat etil­megen, sondyqtan qor naryǵynda aqshany qaryzǵa ala almaıdy. Eýropalyq qaıta qurý jáne damý banki, Azııa damý banki kásipkerlikti damytý úshin osyndaı MQU-ǵa nesıe beredi. «Sheteldik qarjyǵa táýeldilik basqa da táýeldilikti týdyrady. О́ıtkeni syrtqy ınvestısııalyq naryqtaǵy jaǵ­daıdyń ózge­rýi, basqa da kút­pe­gen oqıǵalardyń bolýy Qa­zaq­s­tandaǵy mıkrokredıttik naryqtyń toqy­raýy­na ákelýi múmkin», dedi E.Omarhanov.

Ol mıkroqarjy uıymdary úshin arzan qarjy­lan­dyrý múm­kin­digi qarastyrylýy tuty­ný­shy­larǵa syıaqy mólsher­le­me­sin tómendetýge, mıkrokredıt berý naryǵynyń turaqtylyǵyn saqtaýǵa yqpal etetinin aıtady.

Birinshi nesıelik bıýronyń at­qarý­shy dırektory Ásem Nurǵa­lıeva jyl basynda ak­sı­ıa­lar men oblıgasııalardy qor bırjasynda ornalastyrý mıkroqarjy uıymdaryn qarjy­lan­dyrýdyń tıimdi kózi bola ala­tynyn, osy rette qandaı kólemde jáne qandaı tarıftermen ornalastyrylatynyna nazar aýdarý qajettigin aıtady. Eń bastysy, MQU depozıtiniń stavkasy bank depozıtterinen joǵary bolǵanda ǵana oblıgasııalar ınvestısııa retinde tartymdy bolady. Osyǵan deıin de mıkroqarjy uıymdarynyń oblıgasııalary ishki naryq úshin tartymsyz degen pikirler basym bolyp kelgen. Bul kózqaras ekinshi deńgeıli bank­ter­men, qor naryǵymen ıntegrasııalanýyna barynsha kedergi bolyp kelgen. Bankter jabylyp qalýdan qorqyp, sońǵy demi qalǵansha ómir súrýge tyryssa, MQU «kóleńkede» qalyp, óz áleminde jeke-dara ómir súrýge basymdyq berip keldi. Osy faktordy alǵa tartqan sarapshylar qor naryǵy úshin MQU oblıgasııalary birden tartymdy bolyp ketpeıtinin, olardyń quqyqtary belgili bir deńgeıde ekinshi deńgeıli banktermen teńesýi keregin alǵa tartady. MQU oblı­gasııalarynyń ótimdiligine de, olardyń ekonomıkany qar­jy­landyrýdy tezirek bastap ketýi­ne de osy faktor áser etetin kóri­nedi.

Al MQU beretin nesıe pa­ıy­zynyń kúmándi tustary kóp. Ulttyq bank te bul jó­nin­de naqty sheshimge kele qoı­ǵan joq. Qarjyger Erlan Ibra­gı­movtiń pikirinshe, qarjy ıns­tıtýt­tarynyń MQU-ǵa aınalýy qalypty jaǵdaı. Ulttyq bank ekinshi deńgeıli bankter men MQU mártebesin teńestirýge qadam jasaǵanda ǵana olardyń ekonomıkamen ıntegrasııalaný prosesi jedeldeıdi. Alaıda mık­roqarjy uıymdary ázirge bır­jaǵa kelýge asyqpaıdy. Onyń eki sebebi bar. Alǵashqysy olar­dyń oblıgasııa­­lary ishki naryq úshin tartymsyz, ekinshisi – pandemııanyń ekonomıka men halyqtyń tabys deńgeıine teris áser etýi. Bul óz kezeginde tutynýshylyq nesıege degen suranysty tó­mendetýi múmkin. «MQU bıznesiniń bola­sha­ǵy bar. Sondyqtan qor bırjasynda bul uıym­dar­dyń sany ósýi ábden múmkin. Sonymen qatar OnlineKazFinance-ti sátti ornalastyrýǵa qara­ǵanda ınves­torlar arasynda qyzyǵýshylyq bar. MQU úshin negizgi qaýip – ­
nesıe­lerdi qaıtarmaý nemese keshiktirý problemalary bolýy múmkin. Son­­dyqtan alda­ǵy ýa­qyt­ta ekonomıkalyq daǵ­da­rys kezinde bankterge tán je­ńil­dikterdi mıkro­qar­jy uıym­da­ryna da qoldaný kerek», deıdi E.Ibragım.

Sarapshylar MQU qor bırjasymen ıntegrasııalandy, endi mundaı kórinister bizdiń elde de qalypty jaǵdaıǵa aına­lady dep senip otyr. Búgin­ge deıin Qazaqstanda qor na­ry­ǵy men MQU arasynda biraz qıyndyq boldy. My­saly, Re­seıde na­ryq­tyń osy seg­men­tindegi kom­panııalar qor naryǵyna kirip, ın­ves­tısııalarmen ıntegrasııalanyp ketken.  Qazaqstanda mundaı múmkindik bol­mady. Bul qor naryǵynyń MQU segmentimen ınteg­rasııalanýyna barynsha kedergi keltirdi. Al basqa elderden ınvestor tartý óte qıyn, óıtkeni teńge turaqsyz. Ishki naryqpen yqpaldasýǵa kedergi kóp. Mundaı bıznesti shetel valıýtasymen qar­jy­­landyrý da qıyn, al hedjırleýdi qoldaný – qymbat.

Frıdom Fınans ınvestısııa­lyq bank departa­men­­tiniń dırektory Renat Syzdyqov MQU-nyń qor bırjasyna kelýin oń baǵalaıdy. Onyń pikirinshe, bul ınvestısııalyq quraldardy tań­daý turǵysynan qundy qa­ǵazdar naryǵyna sura­nys­ty arttyrady, al qazaqstandyq ın­vestorlar úshin MQU sektory qyzyqty ınvestısııalyq múm­kin­dik­ter alańyna aınalady. Sarapshynyń aıtýyn­sha, mıkroqarjy uıymdary qazir óz qyzmetin qar­jy­landyrý úshin kepilsiz oblıgasııalar shyǵarý arqyly kóp aqsha jınaýǵa daıyn, óıtkeni naryqta nesıege degen suranystyń artýy baıqalady. Qazaq­stan Qor bırjasy bas­qar­masy tóraǵasynyń orynb­asary Natalıa Horoshevskaıa MQU oblıgasııalar shyǵarýǵa múddeli ekenin, KASE-ge shyǵarý jáne ınvestorlar arasynda ornalastyrý boıynsha kelissózder júrip jatqanyn aıtady. Demek, Ult­tyq bank tarapynan nazar aýdaratyn máseleniń ózegi de osy bolýy tıis.