“AQSÝYM – ARYMDAI, JABAǴYLYM – JANYMDAI...”

“Parıjde boldym – Parıj túsime kirmedi. Mysyrda boldym – Mysyr túsime kirmedi. Qytaı, Mońǵolstan, Úndistan, Pákstan, Iran bardym. Muhıttyń arǵy betindegi Tehasta, Chıkagoda, Nıý-Iorkte boldym – olar da túsime kirmedi. Baıaǵyda Máskeýde bes jyl oqydym – ony da túsimde kórmedim ... Túsime kún saıyn Myńbulaq kiredi. Túsimde Aqsý-Jabaǵylyny kóremin”. Sherhan MURTAZA

Keń-baıtaq Qazaq jerinde on qoryq bar. Aqsý-Jabaǵyly, Alakól, Almaty, Barsakelmes, Batys Altaı, Qarataý, Qorǵal­jyn, Marqakól, Naýyrzym, Ústirt. Qaıran Qazaqstanyńyzda on ulttyq park bar. Altynemel, Baıanaýyl, Býrabaı, Ile Alataýy, Qarqaraly, Qatonqaraǵaı, Kók­shetaý, Sharyn, Saıram-О́gem, Kólsaı kól­deri. Bularǵa qosa úsh tabıǵı rezerv (qor) qu­rylǵan. Olar Ertis ormany, Semeı orma­ny jáne Yrǵyz-Torǵaı ormany dep ata­lady. Bir qaraǵanda, bularyńyz az emes se-kildi. Al maıtalman mamandardyń meńzeýi­ne mán bersek, qazaq jeri úshin áli de jet­ki­liksiz kórinedi. Kóbeıte túsý kerek, desedi. Aqsý-Jabaǵyly – elimizde eń birinshi qurylǵan qoryq. Qazaq qoryqtarynyń eń áýelgisi. Alash ardaqtylarynyń aqyl-parasatyna, alystan oılap, tereńnen túısine bilgenine qaıran qalasyz. Ortalyq Azııadaǵy, qala berdi Qazaqstandaǵy aıryqsha aımaq, búkil dúnıe júzindegi biregeı aýmaq sanalar Aqsý-Jabaǵyly qoryǵynyń qurylý qaınarynyń bastaý kózinde Turar Rysqulov turdy. Jıyrma­synshy jyldyń shilińgir shildesinde Talas Alataýynyń tarmaqtaryna Tashkent ýnıversıtetinen ǵalymdar jiberile bastady. “Mýzeıler men eskilik eskertkishterin, óner jáne tabıǵat baılyqtaryn qorǵaý jónin­degi Túrkistan komıteti” tarapynan 1922-1923 jyldary Túrkistan ólkesiniń erekshe endikteri retinde Táńirtaýdyń tańǵajaıyp tusy jan-jaqty zerttele tústi. Jıyrma besinshi jylǵy aqpan aıynda Aqsý-Jaba­ǵyly qoryǵyn qurýdy jedel túrde qolǵa alý týraly sheshim shyǵaryldy. Jıyrma al­tynshy jyldyń shildesine deıin tynym­syz jumys júrgizildi. Kóp uzamaı-aq Qazaq AKSR basshylyǵy Aqsý-Jabaǵyly qoryǵyn qurý týraly qaýly qabyldady. Ony Máskeýdegi Mıhaıl Ivanovıch Kalının men Turar Rysqulov bekitken. Aqsý-Jabaǵyly qoryǵynyń tuńǵysh dırektory Orys geografııalyq qoǵamynyń tolyq múshesi, tabıǵattyń shynaıy janashyry, asa bilikti de bilimdi maman, izgi nıetti ǵalym Borıs Petrovıch Trızna degen kisi edi. Alǵashqyda 30545 gektar bolǵan qoryq aýmaǵy osy Trıznanyń tabandyly­ǵy jáne taǵy da Turardyń qamqorlyǵy arqasynda 1935-1937 jyldary 69826 gektar­ǵa deıin ulǵaıtyldy. Bal tatyǵan Baldyberek jáne Balabaldyberek ózenderiniń boıyndaǵy, Maıdantal taý qyrattarynyń betkeılerindegi, Jabaǵyly ózeniniń oń jaq qaptaldaryndaǵy arshaly alqaptardyń bári derlik sol kezderde qosylǵan. О́kinishke qaraı, eren entýzıast, buryndy-sońdy zamandardaǵy basshylar­dyń ishindegi eń myqtysy, asa abzaly bolǵan Borıs Petrovıch Trıznanyń talqany otyz jetinshi jyly taýsyldy. О́tken jyly “Egemen Qazaqstanda” sizdiń tilshińizdiń “Saıram-О́gem degende, Saıram-О́gem...” degen dúnıesi jarııa­lanǵan. Alǵash Astanada, sonsoń Tarazda ushyrasyp qalǵanymyzda she, Sherhan Murtaza aǵamyz oń jaq qasynyń ushyn joǵary kótere qarap: “A-a-al, Aqsý-Jabaǵylyny qash-shan jazasyń?” – degen. Keıinirek Kenen toıynda kezdeskende úshinshi márte: “Aqsý-Jabaǵyly qaıda-a-a?” – dedi. Sol jaq qasyn shıyrsa, Shera­ǵań sustylaý ǵoı. “Shirkin-aı, Aqsý-Jabaǵylyny túsinde jıirek kórip júr eken-aý”, dep túıgenbiz. Ishimizden. Sodan bermen qarata qarasha kúz ótti. Ońtústikte qary azyraq, kók muzdaǵy kóbirek bolǵan qysyńyz artta qaldy. Jaýyn-shashyny mol kóktemińizdiń ortasyna jetkenbiz. Jańbyr-jańbyrdyń arasynda Aqsý-Jabaǵylyǵa qaraı jolǵa shyqqanbyz. Sáýirińiz táýirleý turpat tanytsa, qyzǵaldaq munda toǵyzyna taman gúldeıdi. Iá-ıá, tup-týra toǵyzynshy sáýirińizde qyzǵaldaqtyń shanaqtary qaq-qaq jarylar. Sepkildengen japyraqtarynan móldir monshaq mánzeldes tup-tunyq, tap-taza tamshylar sáýlelene syrǵanar. Qyzǵaldaq­ty Táńirtaýdyń qazaqtary Aqsý-Jabaǵy­lynyń alqyzyly dep te ataǵan. Atam zamanyńyzda. Qyzǵaldaq. Aı, aınalaıyn qazaǵym-aı. Tilińnen bal tamady ǵoı. Qyz­ǵaldaq degen sózdi qaıtalap aıtyńyzshy. Bir sát únsiz qalyp, qaıtadan qaıta­lańyzshy. Ǵajap emes pe?! Siz Aqsýdyń alqyzyly, Jabaǵylynyń qyp-qyzyly – qyzǵaldaqty kórgen shyǵarsyz? Biletin bolarsyz? Sarǵaldaqty she? Olar osynda ǵana osylaı ósedi. Aralasyp. Jarasyp. Jaınap. Siz osynaý Aqsý-Jabaǵylydaı altyn aımaǵyńyz Qyzǵaldaq hanshaıym­nyń otany ekenin bilesiz be? Alqyzy­lyńyzdyń alty túri aryńyzdaı Aq­sýyńyzdyń ańǵarla­rynda, janyńyzdaı Jabaǵylyńyzdyń jotalarynda jaı­naıtynynan habardarsyz ba? Kórgenińiz bar ma? Táńirtaý men Qarataýdyń, Qazyǵurttyń qazaqtary qadym zamannan bul ǵajaıypty qyzǵaldaq degen. Al jurttyń kóbi kádimgideı-aq “qyzǵaldaq” dep biletin juqaltań ǵana, jeńiltekteý, jelbir-jelbeń gúlińizdi “ıtqyzǵaldaq” dep ataǵan. Ras, alystan alaýlap-aldap, albyrap-arbap, adyrlardyń bárin jaýyp ketetin ıtqyzǵaldaqtyń da ózindik orny bar. Biraq, ony Qyzǵaldaq hanshaıymmen shatasty­rýdyń jóni joq. Shyn qyzǵaldaqtyń shanaǵy jalǵyz ǵana. Al ıtqyzǵaldaqtyń bir túbinen birtalaıy bytyrlaı kúshiktep, jelige jelpil qaǵady. Bıyl bul óńirińizdiń ózgeshe qyzǵaldaǵy sáýirdiń on besinen bastap, azdap-azdap qana ashyldy. Jabaǵyly aýylynyń joǵarǵy jaǵynda. Shaqpaqbabanyń tómengi tusynan taýǵa qarata qaraǵandaǵy qııalarda. Kúmisbastaýdyń Iirsý jaq ıyqtarynda. Aqsý men Jabaǵylynyń bastapqy boılyq­taryn barlasańyz, birte-birte, sáýirdiń sońyna, mamyrdyń basyna taman, tipti maýsym men shildede ashylatyn alqyzyl­dardy ańǵararsyz. Aqyry alqyzylyńyzdy aıtqannan keıin arǵy tarıhyn qozǵańqyrap ketelikshi. Qoryqqa kóktemde kelip kórseńiz, Jaratqan ıemizdiń áýelden-aq alqyzyldy Aqsý-Jabaǵylyńyzdyń mańdaıyna jazǵa­nyn sezinesiz. Eýropa elderiniń eren ǵalym­dary sizdiń Aqsý-Jabaǵylyńyzdan alǵan. Qyzǵaldaq pen sarǵaldaqtyń suryptaryn eń kóp ósiretin jáne kúlli álemge taratqan Gollan­dııańyzdyń botanıkteri she? Qyzǵal­daq pen sarǵaldaqtyń tuqymyn Táńir­taýyńyzdyń tekti tórinen áketken. Búginde búkil dúnıe júziniń órkenıetti elderine “Greıg qyzǵaldaǵy” jáne “Kaýfman qyz­ǵaldaǵy” degen attarmen belgili qyzǵaldaqtar – bizdiki. Greıgińizge de, Kaýfmanyńyzǵa da rahmet! Ǵylym júzinde jazyp, qazaqtyń taýynan qazyp alǵany úshin. Sol kezdegi salttary solaı ǵoı. Kim alǵash ashsa, ǵylymı aınalymǵa túsirse, jańa dúnıe sonyń esimin enshilegen. Áıtpese, Aq­sýyńyzdyń alqyzylyn, Jabaǵylyńyzdyń qyp-qyzylyn Táńirtaýyńyzǵa telip atasa da, qazaǵyńyzǵa enshilep nyspylasa da, Alataý men Qarataýdy aıtsa da, bolar edi-aý. Deısiz-daǵy. Átteń-aı, átteń! 1988 jyly Almatydaǵy “Qaınar” baspasynan shyqqan “Aqsý-Jabaǵyly” atty albom-kitaptyń avtorlary aıtqan­daı-aq, tórtkúl dúnıege túgel taraǵan qyzǵaldaq pen sarǵaldaqtyń otany – tekti tórińiz. Alqyzyldyń alty túri de alǵash osynda paıda bolǵany dáleldengen. Tórteýinen nesheme júzdegen suryptar ósirilgen. Aqsý-Jabaǵylydan aparylyp, aýdandastyrylǵan Alqyzyl arýyńyz – Greıg qyzǵaldaǵy 1877 jyly Gollandııada bıik baǵalanyp, dúr dıplommen marapat­talǵan. Sodan beri bizdiń qyzǵaldaǵymyzdan 200-den astam túr taraǵan. Qyzǵaldaq pen sarǵaldaq dese, alpaýyt, alyp memleketter, shat-shadyman shaharlar turǵyndarynyń, búgingi órkenıetti, mádenıetti esepteler adamdardyń oılaryna birden Eýropa elderi, onyń ishinde Gollandııa oralary aıan. Ondaılarǵa oıan deı almaısyz. Aqsý-Jabaǵylyny aıtyp, táptishtep túsindirmekke múmkindigińiz joq. AQSh-tan, Japonııadan, Kanadadan, Germanııadan, Italııadan, Avstrııa men Shveısarııadan, jańaǵy Gollandııańyzdyń ózinen arnaıy keletinder órkenıetti memleketterde ósip jatqan qyzǵaldaqtar men sarǵaldaqtardyń tórkin tóri kórkem­nıetti qazaq topyraǵy ekenine kóz jetkizip ketip jatyr. Tam-tumdap jazylyp ta júrgen jaǵdaılar joq emes. Aıtpaqshy, osy saparymyzda she, Aqsý-Jabaǵyly qoryǵynyń ekologııalyq aǵartý jáne týrızm bólimin basqaratyn Elmıra Ju­manova qaryndasymyz qyzyqty bir hıkaıany áńgimelep bergen. Jabaǵyly aýylynda birazdan beri Lamert Bıs degen golland jigiti turypty. Kelinshegi Elmıra – qazaq qyzy. Jabaǵylyda týǵan. Saǵı Qarataevtyń qyzy. Máseleniń mánisi bylaı eken. Lamert Gollandııadan týrıstik saparmen kelgen. Aqsý-Jabaǵylynyń ataq-dańqyn estip. Saǵı Qarataevtyń qora-qopsysy, mal fermasy, taýdyń tabıǵaty – bár-bári Lamert myrzaǵa tosyn, qyzyqty kóringen. Qazaqylaý qalyptaǵy qora-qopsyny, tabıǵılyq jaqtary basymyraq tirshilikti qyzyqtap júrip, ary-beri ótip júrip, Elmıramen tanysqan. Ǵashyq bop qalǵan. Minekıińiz, endi ekeýi Jabaǵyly aýylynda turyp jatypty. Eki perzentteri bar. Gollandııadaǵy quda-qudaǵılar jyl saıyn keletin kórinedi. Sákeńderdiń de barys-kelisteri jaqsy. Birazyraq buryn “Vremıanyń” telejýrnalısteri Lamertten arnaıy suhbat alypty. “Bıs myrza, nelerdi jáne kimderdi erekshe unatasyz?” degen­deıin saýal bergen. Kúıeý bala: “Aqsý-Jabaǵylydaǵy Greıg qyzǵaldaǵyn jáne qazaqtyń Elmıra degen qyzyn jaqsy kóremin”, – dep jaýap beripti. “Qyzǵal­daqtyń eń erekshe, qalyń ósetin jeri – Qoılybaıdyń jaılaýy. Ol – Jabaǵyly jotasynyń kúngeıi, Kishi Qaıyńdynyń qarsy jaq betkeıi, – deıdi Elmıra Jumanova. – Tóle bı aýdany aýmaǵy jaǵynan alsaq, Shýyldaq shatqalynyń tepseńderi túgel tunǵan sarǵaldaq”. Sarǵaldaqtyń sarshanaqtary sáýir sáýlesimen nurlanady. Kóktem kúsh alyp keledi. Tú-ý tóbelerde, quzar shyńdarda súri qaryńyzdyń kóbesi sógile qoımaǵan. Aqsýyńyzdyń arnasy arqyraı aqqan aqshyltym sýdyń arynynan asyp-sasar emes. Miz baqpaıdy. Qııa-qııalarda, jar­tykeshtengen jartastardyń yqtasynda­rynda aqbúrgen men aqjýsan búr jarypty. Jabaǵyly jaqtyń jel tımes jyqpyl­darynda aqgúl buta aǵarańdaıdy. Shaqpaq­babaǵa qarata eńkeıer eńisterde aqshýaq jýsan jelkildep úlgeripti. Shyq tunǵan shyrysh balalapty. Andyz japyraqtary qalqaıyp qaraıtyndaı. О́zegi ósip úl­germepti. Bir sharshy arshynnyń aýmaǵynda sasyryńyzdyń birneshe túri samsap turypty. Aqsý-Jabaǵyly florasynyń aıryq­sh­alyq­taryn belgili botanık ǵalym N.H.Karmysheva hanym kezinde keremetteı kelistire mánistep, mazmundap ketken. Ári ǵylymı qyzmetker, ári dırektor bolǵan. Jıyrma jyl boıy. 1939-1959 jyldary. Ǵylym úshin úlken jańalyq retinde tanylǵan, tek tekti tórińizde – Aqsý-Jabaǵylyda ǵana ósetin ózgeshe ósimdikter túrin ashqan. Aınalaıyn arshańyzdy aıryqshalap sıpattaǵan. Sonysy unaıdy. Arsha. Aqsý-Jabaǵy­lynyń arshasy. Biz-daǵy burynyraqta arsha týraly jazyń­qyraǵanbyz. Táńirtaý­dyń tóńireginde, Alataý men Qarataýdyń túıiser tustarynda arshańyzdyń alty túri bolǵan eken. Keıingi úsh júz jyldyń ishinde onyń úsh túri muqym-múlde joıylyp ketken. Búginde qara arsha, balǵyn arsha jáne saýyr arsha deıtin túrleri qalǵan. Arshany alash balasy, qazaq jurty áýlıe aǵash sanaǵan. Betalbaty balta shappaǵan. Tek besikke ǵana, qobyzǵa ǵana, onda da abaılap qana, Tabıǵat-anamyzdyń tańdaý-talǵaýymen ǵana, meńzeýimen ǵana mánistep qıǵan. On toǵyzynshy ǵasyrdyń basynan bastap arshaǵa alapat qyrǵyn kelgen. Qarashekpendiler ózderiniń taýsylmas qara ormanyndaı, qaraǵaıyndaı qaraǵan. Otyndyqqa qyryqqan. Úı-jaılaryna, shoshqa qoralaryna deıin shyǵyndaǵan. Kender men kenishter ashylsa-daǵy, arshaǵa sor bop jabysqan. Temir joldyń tabanyna tepkilep turyp tósegen. Soldattarynyń gımnasterkalaryn arshadan alynatyn boıaýmen boıaǵan... Jıyrmasynshy ǵasyryńyzdyń jıyrmasynshy-otyzynshy jyldarynda otyndyqqa kesilgen arsha arbaǵa, traktorǵa, máshınege tıelip áketilip jatqan. Qarataýdyń Qulantaý, Jylan­dytaý, Pistelitaý, Boztorǵaı men Boraldaı jaǵy, Mashat shatqaly men Arys arnalary arshadan osylaısha aıyrylyp qalǵan. Aqsý-Jabaǵyly qoryǵy qurylmaǵanda she, arshańyzdyń taǵdyry ne bolar edi?! Shúkirshilik, qoryq aýmaǵynyń otyz paıyzy – arsha. Karmysheva hanym: “Ǵasyrlar boıy jasaıtyn ǵajaıyp arsha alqaptary Qazaqstan boıynsha tek Aqsý-Jabaǵyly aýmaǵynda jáne Saıramsý men Saryaıǵyr shatqaldarynda ǵana saqtalyp qalǵan”, – dep jazdy. Ǵalymdar baıaǵydan-aq baıan etip keledi. Nebári bir ǵana gektar arsha alqaby kúnine aýa arqyly taraıtyn otyz kilá asylzat bóledi. Ol fıtonsıd dep atalady. Fıtonsıd aǵyny júrgen jerde mıkrob bolmaıdy. Osy otyz kiláńiz, ıaǵnı bir gektar arsha alqabynan ańqıtyn asylzat alyp qalańyzdy zalalsyz­dandyrýǵa ábden-aq jetkilikti eken. Aqsý-Jabaǵylynyń tańǵajaıyp taýlarynda kóshkin boldyrmaı, jarlaýyt­tandyrmaı, jaqsy saqtap kele jatqan da – arsha. Ylǵaldy yqylasty túrde retteıtin de – arsha. Maralyńyz arshanyń arasynda. Qońyr aıýyńyz ben qabanyńyz jáne borsyǵyńyz arshanyń aınalasynda. Qasqyryńyz ben túlkińiz arshanyń yrshyp túser túıirlerin tisterine basyp tushyr­qanar. Sýyrlaryńyzǵa deıin sýsyldap kelip, arshanyń túbinde aıaldar. Bıigirektegi arqarlar men taýteke-taýeshkiler arshany kıe tutatynyn bildirip, belgili bir mez­gilderde aınala-tóńiregine úıirile erkeleıdi. Olardan da joǵaryraq jaqty mekendep, asa sırek kóriner qar barysynyń qalaýly arshalary alabóten bólekshe bolady. Aı­nalaıyn arshańyz Úlken Aqsý, Kishi Aqsý, Jabaǵyly, Baldyberek jáne Balabal­dyberek sııaqty ózenderdi, myńdaǵan bastaý-bulaqtar men Aınakól, Qyzólgenkól sııaqty júzdegen kól-kólshikterdi saqtaýǵa septesip kele jatyr. Aqsý-Jabaǵyly qoryǵynyń murajaıynda tórt júz jylǵa jýyq ýaqyt jasaǵan arshanyń kesindisi saqtaýly tur. Alty júz, jeti júz jyl jasaǵan arshalar az emes. Myńdaǵan jyldardan beri mańǵazdana munartyp kóriner keremet arshalar alystan menmun­dalaıdy. Olarǵa jetýińiz qıyn. Arshyl arshanyń aqsóńke tartqan súıekterine deıin ıirqobyzdanyp, shıyrlana shýaqtanyp jatatynyn qaıtersiz... Táńirtaýdyń Aqsý-Jabaǵyly aımaǵyndaǵy arshaly alqaptar Qazaqstannyń, Qyrǵyzstannyń, О́zbek­stannyń óz mańaıyndaǵy óńirlerine, kentteri men shaharlaryna ańqyma asylzatyn shashyratyp turǵany anyq. Batys Tıan-Shannyń bul bóligindegi baǵzydan kele jatqan beder-bádizderdi sóıletken suńǵyla ǵalymdaryńyz osydan 440-570 mıllıon jyldar buryn Aqsý-Jabaǵylyńyzdyń aımaǵy teńizdiń túbi bolǵan desedi. Surǵylt áktastardyń qura­mynan nebir janýarlardyń qaldyqtary tabylǵan. Keıinnen qurǵaqtanǵan qoryqtyń ornyn ekinshi qaıtara sý basqan. Osydan 350-400 mıllıon jyldaı ýaqyt buryn qolaıly, jyly klımat ornaǵan. Al 230-280 mıllıon jyldar ilgerirekte qylqan­japyraqty aǵashtar paıda bola bastapty. Jaǵrapııadan jaqsyraq habardar, tabıǵat tylsymdary týrasynda túsinigi bar kisiler odan bergisin bilińkireıdi. Ata-babalarymyz Aqsý-Jabaǵylynyń tarıhı tastarynda talaı-talaı tańbaly jazbalar men sýretter qaldyrǵan. Siz ben bizdiń ejelgi ata-babalarymyz. Sol jazba­lar men tańbalar jáne sýret-syzbalar kóp jyldardan beri ǵalymdardy, mamandardy, saıahatshylardy, jalpy jankúıer jurt­shylyqty qaıran qaldyryp keledi. Jabaıy janýarlar, olardyń ishinde mashat-bulaq keshken maraldar, sol maraldardyń mańaıyndaǵy qaıqy quıryq ıtter, taýtekeler men arqarlar, sondaı-aq ańshy­lar aıtarlyqtaı sheberlikpen beınelengen. Qasqabulaqtaǵy qońyrqoshqyl, jaltyr tastardaǵy júzdegen jazba-syzbalar joǵary mádenıettiligimen, talǵam bıikti­gimen bólekshelenedi. Olardaǵy maraldar da, taýtekeler men arqarlar da, adamdar da degdarlyqpen, bekzattyqpen bádizdelgen. Tóbetteri men túıeleriniń turyq-turpat­taryna qarap-aq taýarıhtaryn tasqa oımyshtap qaldyrǵan qazaqtardyń arǵy ata-babalarynyń qoltańbalaryn anyq ańǵarasyz. Jan-júregińiz tolqynysqa túsedi. О́kinishke qaraı, osy jazbalar men tańbalar, syrly sýretter jan-jaqty, júıeli zerttelip-zerdelenbegen. Túbegeıli túrde jazylǵan týyndylar, derek-dáıekteri tolyqqandy dúnıeler, sıpatty sýretteri jetip-artylyp jatatyndaı albom-kitaptar joqtyń qasy. Qysqartyp qaıyrsaq, Qasqabulaq qupııalary áli tolyq tanylyp, ashylyp bitken joq. Biz joǵaryda Aqsý-Jabaǵylynyń qyzǵaldaǵy men arshasyn ǵana az-kem aıtyńqyradyq. Jabaıy almalary – aıryqsha álem. Olardy Sıvers almasy dep ataıdy. Ǵylym júzinde. Al, shyntýaıtynda – Aqsýdyń almalary. Aqsý ózeniniń arnalaryn qýalaı ósedi. Aqsý kanonynda degen durys shyǵar. Kanonnyń uzyndyǵy 18 shaqyrym, tereńdigi 500-600 metr, eni jarty kılometrge jetedi. Amerıkadaǵy ataqty shatqaldan keıingi ekinshi orynda. Aqsýdyń jabaıy almalary túrli-túrli. Tústeri aqsary, sarǵysh, qyzǵylt sary, qyzyl, t.b. Dámi de tátti, qyshqyltym, sý­silepir dep birer túrge bólinedi. Qarashanyń sońynda saý etip tógilip, qýys-qýysqa jasyrynyp, japyraq jamylyp jatqan jabaıy almany jeltoqsannyń sońynda qalyń qardan arshyp alyp, qarsh-qarsh shaınaǵan qandaı! О́gem ózenindegideı, Saıramsý men Qasqasýdaǵydaı qazaqy qaıyń qasqaıyp turypty. Aqqaıyń emes, qyzyl­qaıyń emes, jińishkeleý qońyrqaı qaıyń emes, kúreńdeý reńdi qazaqy qaıyń. Butanyń birqanshasy, tobylǵy men ushqattyń birtalaıy, sary jáne qyzyl dolanalar, aqtal, taýtal, sámbital, órimtal, qaratal, aqterek pen kókterek – sizge taǵy ne kerek? Aqqýraı, qyzylqýraı... Andyzdy aıttyq. Qustar, qustar. Biz bul saparymyzda biraz ýaqyt boztorǵaı únin, boztorǵaı ánin, boztorǵaı shyrylyn tyńdadyq. Aıtpaqshy, Aqsý-Jabaǵylyńyz – náýirzek tor­ǵaıyńyzdyń atamekeni. О́zge óńirlerde azaıyp ketken kókshiltim, kórikti qus, náziktik pen ımandylyqtyń biregeı belgi­sindeı seziler sezimtal qus – náýirzekti saǵynsańyz, Kishi Qaıyńdyǵa, Úlken Qaıyńdyǵa shyǵasyz, Baldyberektiń bastaýlaryna barasyz. Qanattylar faýnasyn zerttegen A.F.Kov­shar “Talas Alataýynyń qustary” atty kitap shyǵarǵan. Sol kitapta osy qoryqty mekendeıtin 240-qa jýyq qus sıpattalǵan. Saryshymshyq pen saıraýyq, Sheraǵań shyǵarmalarynda shyryl qaǵatyn zarǵaldaq. Ulardyń jóni bir basqa. Kekilik. Anaý ketip barady-aı, tastan-tasqa sekirip. Álemdik deńgeıdegi, keshegi keńestik jáne qazekemniń Qyzyl kitaptaryna kirgen alýan-alýan qanatty­lardy, sútqorektilerdi, ósimdikterdi sanap keltirmektiń ózi kóp kólemdi alyp keter. Ǵalymdaryńyz myńǵa jýyq qońyz túrin, úsh júzden astam kóbelek sanap, saralaǵan. Áne, Jabaǵyly jaqtaǵy jaqpar tastardyń tasasynan aqbaýyr buldyryq buldyraı kóterilip, burq etip qondy. Tobylǵynyń túbine. Búrkituıa quzarynyń batys búıirinen alyp qus ary qaraı aınalyp ketti. Keıde kúshigenińiz kókte qalyqtaıdy. Tazqarany tez tanısyz. Aqsý-Jabaǵyly qoryǵy Aýyl sharýa­shylyǵy mınıstrliginiń arnaıy komıtetine qaraıdy. Elý úsh adam eńbek etedi. Kúzet bólimi, ekologııalyq aǵartý jáne týrızm bólimi, ǵylym bólimi, qarjy jáne uıymdastyrý bólimi bar. On bes kordonnyń memlekettik ınspektorlary otbasylarymen birge taý túkpirlerinde turady. “Barlyq kordondar kúrdeli jóndeýden ótkizilgen, baılanys quraldary, basqa da jaǵdaılar jasalǵan, – deıdi qoryqtyń qazirgi dırektory Aıtbek Meńlibekov myrza. – Qoryqtyń bas keńsesin, murajaıdy, taǵy basqa ǵımarattardy kúrdeli jóndeýden ótkizgenimiz IýNESKO qamqorlyǵy aıa­syn­da bólingen qomaqty qarjynyń arqasy”. Qoryq basshylyǵynyń quramynda Rashıd Ábdiraıymov, Vagıd Mamedov, Halıda Qoılybaeva syndy tájirıbeli mamandar bar. Aǵa ǵylymı qyzmetker Elena Chalıkovanyń orny erekshe. Jıyrma jyldan beri osynda eńbektenip keledi. Zerthanashy Anarqul Qaraqulovtyń alpys jasqa tolýy atalyp ótip jatyr eken. Biz barǵanda. Qyryq eki jylyn qoryq qareketine jumsapty. “Ańdardy jylyna úsh márte sanaqtan ótkizemiz, — deıdi ǵylymı qyzmetker Era­ly Qaspaqov. – Bıotehnıkalyq sharalar­dyń eń mańyzdysy osy. Kóktemde bir kúndik sanaq júrgiziledi. Baǵyttar boıynsha. Kúzde úsh kúndik sanaq. Búkil aýmaqty atpen aralaımyz. Úshinshi sanaq alǵashqy qardaǵy ańdardyń izderi boıynsha ótkiziledi. Qansha aıý, qansha arqar men taýeshki, neshe elik pen maral, qansha qaban men qar barysy, taǵysyn-taǵylar bar ekenin aıtpaımyz (Eraly jymıyp qoıady). Sońǵy bes jylda biraz-biraz ósý baıqalýda. Soǵan qýanamyz”. Baıaǵy, otyz jetinshi jyly arshaly alqaptary ǵana qosylǵan Maıdantal aımaǵy 2005 jyly tutastaı qoryqqa qaratylypty. Eń qıyrdaǵy óńir – osy. Ońtústiginde О́zbekstan, shyǵy­synda Qyrǵyzstan jatyr. Maıdantalǵa barý múmkindigi tek jazda týady. Ol jaqta osy ýaqytqa deıin tolyqqandy sanaq júr­gizilmepti. Byltyr Eralylar Maıdantalda barystyń analyǵyn jáne alanyn (kúshigin) kóripti. Eki júz elý metrdeı jerden. Bul jaqtyń barysyna qaraǵanda surǵylttaý, teńbilderi jıileý, quıryqtary qaıqylaý syńaıly sezilipti. Sol saparda qoryqshy­lar arqardy da jıi jolyqtyrypty. Buryn Maıdantalda arqar joq dep esepteletin. Qoryq qyzmetkerleriniń arasynda atqarar jumystaryna qaraı aǵylshyn tilin meńgergender barshylyq. Ekologııalyq on baǵyt boıynsha úsh soqpaqpen saıahat jasalady. Kóbinese jaıaý. Atpen júretin arnaıy baǵdarlar belgilengen. Temir kólik baǵyttary da táptishtelgen. Týrıstik baǵytpen kelgen qansha adam bolsyn, tipti jalǵyz jetse de, janyna ekskýrsııalyq jetekshi-nusqaýshy ilesedi. Sheteldik týrıster, ásirese, Aqsý kanonyna kóbirek qyzyǵady. Tabıǵı kúıinde saqtalǵan taýdy, Aqsýdyń arnalaryn, Jabaǵyly jyqpylda­ryn, kóbelekter men qustardy, arsha men qyzǵaldaqty, gúlder men ózge de aǵashtardy tańyrqaı tamashalap: “Fantastısh!” dep bastaryn shaıqap, qaıran qalyp qaıtady. Jabaǵyly aýylyndaǵy Evgenıı Beloýsov­tyń qonaq úıi, gollandııalyq kúıeý bala Lamert Bıstiń “Rýslan” týrıstik turaǵy, “Beıbarys” birlestiginiń bazasy, Svetlana Baskakovanyń úkimettik emes uıymy sheteldikterge, ózge de saıahatshylarǵa qyzmet etedi. Kordondarda jumys júrgizýdiń jaýap­kershiligi joǵary. “Aqsýdyń oń jaǵa­laýy” kordonyndaǵy Dadabaı Shamshılov jıyrma jyldan beri osynda. Byltyr barystyń bir jubyn jap-jaqyn jerden kóripti. Aqsý shatqalynyń shyǵys jaq qyrqasyn qıyp, qosaqtasyp ketip bara jatypty. Dadabaıdan aıyldaryn jımapty. Jabaǵyly kordondaǵy Cabyr Júnisbaev, Darbazadaǵy Myrzataı Sabaev, Taldy­bulaqtaǵy Orynbek Oraz­baev syndy memlekettik ınspektorlar, ınjener-meteorolog Qaldybek Bekpen­betov, ekskýrsııa jetekshileri Ǵabıt Mamytov, Talǵat Saparov, Jangeldi Ábilov, botanık Samat Jumanov, jyrtqysh ańdar jónindegi maman Serik Meńlibekov syndy qyzmetkerler qoryq­tyń kórkeıýin kózdep, ter tógip júripti. On jyldan astam ýaqyttan beri Aqsý-Jabaǵylyńyzdy Aıtbek Meńlibekov basqaryp keledi. “Tabıǵat qorǵaýdyń úzdigi” belgisimen, “Qurmet” ordenimen marapat­talǵan. “Búkil álem tańyrqaıtyn tabıǵat­tyń tamasha túkpiri ǵoı bul, — deıdi dırek­tor. – Biraq, materıaldyq jaǵdaı onsha jaq­sy emes. Eń aqyry órt sóndirý máshı­nesi joq. О́zge qoryqtarda máshıne emes, órtten qorǵaý bólimderi, tutas tehnıka bar. Bir jyl buryn Májilis depýtattary Nehoroshev pen Myrzahmetov myrzalar bolǵan. О́rtten qorǵaý bólimi, tehnıka, taǵy basqa jaǵdaılar jóninde aıttyq. De­pýtattar saýal salyp, járdemdesý jaıynda ýáde bergen. Nátıje joq. Jumyskerlerdiń jalaqysy júdá juqa. Men – birinshi basshymyn. Shoshqa da baqqam. Qus fabrıkasyn da basqarǵam. On jyldan beri osyndamyn ǵoı. Jekemenshik jerlerim bar. Tehnıkam bar. Áıtpese, qoryqtyń aılyǵy toı-tomalaqtarǵa aparýdan da artyl­maıdy...” Dırektor osylaı oı qorytty. Aqsý-Jabaǵyly úshin úlken qıyndyq alda sekildi. Syndarly synaq kútip turǵandaı. Qas qylǵandaı-aq, Iirsý bıiginen kere­metteı ken orny tabylypty desedi. Altyn-kúmis, vermýkýlıt, taǵy basqa tústi metaldardyń qabattary qat-qat desedi. Qaıta-qaıta qaralyp, gazetterde jazylyp júrgendeı, Iirsýdan kenish ashyp, ken aqtaryp, qazba baılyqqa qaryq bolmaqqa qulshynys kúsheıe túsýde. Dúnıe júzine belgili dúrrı gaýharyńyz – Aqsý-Jabaǵy­ly qoryǵynyń taǵdyryna dúnıeaýı esep-qısaptyń, tek baıymaq paıdakúnemdik pen toıymsyz tabyskerliktiń turǵysynan qaraý qalaı bolmaqshy?! Qazynaǵa qyzyǵyp, qo­ryǵymyzdyń florasyn qýratyp, faýnasyn qyryp-joıyp almaımyz ba? Basqa elderge bezip ketpeı me? Kúlli álemge kúlki bol­maı­myz ba? Abaılaý kerek shyǵar. Shyndap zerttep, shynaıy qorytyndy jasamaq jón bolar. Qazirgi kóreshekti ǵana emes, júz ǵasyrlyq keleshekti kózdesek qaıtedi? Tap sol tústi metall qabattary qat-qat deıtuǵyn Iirsýyńyzdyń ıyǵynan baıqap qarasańyz, bir jaǵyńyzda Aqsýyńyz, ekinshi jaǵyńyzda Jabaǵylyńyz jalǵasyp jatypty-aı. Alla taǵala Aqsýyńyzda alqyzyl (qyzǵaldaq), alma, arshadaıyn ǵajaptardy, al Jabaǵylyńyzda qazaqtyń jany deıtuǵyn jabaǵy jylqyny jaratqandaı sezinetinińiz anyq. A, bálkim, aıaǵyńyzdyń astyndaǵy altyn-kúmis kenin ádeıilep, synamaq úshin bergen shyǵar? Qaı jaǵyn tańdar eken, qandaı qazynany qamdar eken dep... “Qaljyraǵan, qanattary talǵan bir top qaz jelge qarsy ushyp keledi. Teskentaýdy aınalyp, Maımaqtaýdyń syrtynan shyǵyp, Manas shyńyn bókter­leı, Aqsaı arnasyn, Aqsý-Jabaǵylyny betke alyp, baıaý qalyqtaıdy. Tez ushar edi, jel bar... Qazdar men qazaqtar – qa­nat ańsaǵandar”, – dep jazady Sheraǵań shyǵarmasynda. Ataqty “Aı men Aısha­synda”. О́zge týyndylarynda da Aqsý-Jabaǵylyǵa aınalyp soǵa beredi. Turar Rysqulov Tashkentten máshınemen de kelip turǵan. Eńký-eńký jer shalyp, seń­gir-seńgir taý asyp, atpen de asyǵyp jetedi eken. Aqsý-Jabaǵylynyń teńdesi joq tabıǵatyna janarlary jasaýraı qarap: “Aqsýym – arymdaı, Jabaǵylym – janymdaı... Aınalaıyn alashym, qazaǵym, Qazaqstanym, aman bol. Túrki­stanym, túgel bol!” – degen shyǵar Máskeý jaqqa birjolata keterde. Iá, eń aldymen, Aqsý-Jabaǵylyda eń­bek etetin árbir jan osy ulaǵatty uǵynýǵa paryzdar. Tek olar ǵana emes, Qazaq eliniń, Qazaq jeriniń búkil jurt­shylyǵy Sheraǵań shyrylyn tereńirek túısinip, Turar tektes tilekte bolmaǵy abzal. Týǵan el tabıǵaty­nyń tańǵajaıyp­tarynan aıyrylyp qalmaý úshin! Barsha­myz: “Aqsýym – arymdaı, Jabaǵylym – janymdaı...” desek, bul – Alakól men Almaty, Barsakelmes, Batys Al­taı men Ústirt, Marqakól men Naýyr­zym, Qarataý men Qorǵaljyn qoryq­taryn da, Altyn­emel, Baıanaýyl, Býrabaı, Ile Alataýy, Qarqaraly, Qatonqaraǵaı, Kók­shetaý, Sharyn, Kólsaı kólderi, Saıram-О́gem syndy ulttyq parkterimizdi de qalt­qysyz súıgenimiz. Búkil Baıtaǵymyzdy ba­ǵa­laǵanymyz. Ana-Tabıǵatty aıalaǵanymyz. Marhabat BAIǴUT.