Keńestik júıeniń óktemdigimen esikten syǵalap qalǵan tilimizdi tórge shyǵarýdyń keleli amaldaryn jasaý tirligine el bolyp, jurt bolyp belsene aralasyp kettik. Úkimettik úlken deńgeıde memlekettik is-sharalar josparlary jasaldy, tilimizdi damytýdyń ne bir ıgilikti qadamdary oılastyrylǵan boldy. Ǵalymy bar, jazýshysy bar, bılik basyndaǵy aýzy dýaly tulǵalary bar, til keleshegine oraı sheshilýge tıis ózekti máselelerdi el aldynda tolǵamyn senimmen aıtty! Ýaqytqa úmit arttyq, óz kezegimen bolatyn iske ústirttik, asyǵystyq tanytpaıyq, ýaqyt bizge jumys istep jatyr degen úmitpen, mine shırek ǵasyrdan astam mezgildi de artqa tastadyq. Tilimiz tuǵyryna qondy ma, baıyrǵy syna jazýdan bastaý alǵan dástúri baı, túrkilik kórkem áýezdi tilimiz tórimizge shyqty ma?! О́ziniń ulan-baıtaq Otanynda qazaqtyń mereıin bıiktetti me?! Álemdik aıadaǵy bolashaǵy qandaı?.. Oıǵa orala beretin osyndaı suraqtar otyz jyldan beri azaıǵan joq.
Osy kezeń ishinde Elbasynyń halyqqa arnaǵan ár jylǵy Joldaýlarynda óz tilimizdi ózimizde ornyqtyryp damytýdyń máseleleri naqty joldary aıtylyp qozǵalyp keldi, biraz sharýanyń basy qaıyrylǵandaı da boldy, alaıda tilimizdiń konstıtýsııalyq basty mártebesi – onyń qoǵamnyń barlyq salasyndaǵy óziniń shynaıy qoldanystyq tııanaǵyn tapqan joq. Osy jyldyń basynda Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev «Táýelsizdik bárinen qymbat» degen mazmuny asa mándi de baǵdarly, elimizdiń otyz jyldyq belesinde qol jetkizgen tarıhı, taǵylymdy jetistikterin jáne keleshektegi mańyzdy isterdiń aınymas baǵytyn belgilegen maqalasynda da tilimizdiń mártebesine baılanysty kóńilge qonymdy oılarymen bólisti. «Memlekettik tildi bilý – Qazaqstannyń árbir azamatynyń paryzy. Mindeti dep te aıtýǵa bolady. Osy oraıda men barsha qazaqstandyqtarǵa, onyń ishinde qazaq tilin áli jete meńgermegen otandastaryma úndeý tastaǵym keledi. Jastar aǵylshyn tilin nemese basqa da tilderdi az ǵana ýaqytta meńgere alatynyn kórip otyrmyz. Tutas býyn almasqan osy jyldarda qazaq tilin úırengisi kelgen adam ony áldeqashan bilip shyǵar edi. Halqymyzda «Eshten kesh jaqsy» degen sóz bar. Eń bastysy, ynta bolýy kerek» («Egemen Qazaqstan» gazeti. №2 (29981), 5 qańtar, 2021j).
Iá, Memleket basshysy tap basyp aıtyp otyr osy jyldarda qazaq tilin úırengisi kelgen adam ony áldeqashan bilip shyǵar edi. Sypaıy aıtylsa da, ult namysyn qamshylaıtyn jotaly, shyndyǵy shymyr, iri sóz. Jáne eń aldymen basqa ultqa emes, ózimizge qarata aıtylyp otyrǵan alańdaýshylyǵy kóp. Tutas bir býynnyń almasý ýaqytyn, úsh onjyldyqty bastan keshirip otyrǵan el ulttyq biregeı bolmysynyń basty nyshanyn tolyqtaı ıgere almaı otyrǵany ashy da bolsa shyndyq.
О́z tilin bilip, meńgerýge yntasy joqtardyń qatary ásirese jastardyń arasynda, barlyq deńgeıdegi bılik qurylymdarynyń arasynda jyl ótken saıyn kóbeımese, azaımaı otyr. Ulttyq quramynyń úlesi jaǵynan 73 paıyzǵa jetip otyrǵan halqymyzdyń ana tilinde tolyqqandy sóılep, jaza almaı otyrǵany, bıliktiń eldi óz tilinde basqara almaı otyrǵan ahýaly kim-kimdi de oılandyrmaı qoımaıdy. Shyn mánisine kelgende qazaq tili elimizde kóp ultty halqymyzdy yntymaqty ómir súrýge jumyldyrýdyń aınymas quralyna aınaldyrýy tıis degen tujyrymnyń qısyndylyǵyna sanaly jannyń eshqaısy da shák keltirmesi anyq. Áıtsede, bul tujyrym sóz júzinde ǵana qalmaýy tıis. Osy bir tusta Prezıdenttiń «Qazaq tilin, shyn máninde, búkil halqymyzdy biriktirýshi faktorǵa aınaldyrýdyń barlyq quqyqtyq tásili jáne kepili qalyptasty. Másele – nıette. Nıettiń durys bolýy qazaq tilin meńgergisi keletin adamdarǵa da, osy maqsatqa jetýge jaǵdaı jasaıtyn Úkimetke de baılanysty» degen til máselesin sheshýdiń birden-bir joly nıettiń durys bolýy degen túıindi tujyrymyna osy oraıda erekshe den qoıý mańyzdy.
Tildi qoǵamdy ekige jaratyn kereǵar saıasatqa aınaldyrmaý qajet. Halyqqa qyzmet kórsetý salasyndaǵy mamandar men tutynýshylardyń arasyndaǵy janjaldardyń bolyp jatýynyń bir ushyǵy árdek-árdek ult arazdyǵyn qozdyrýǵa ákelip jatady. Munyń basty sebebi, tolyqtaı óz tilinde sóıleı almaı otyrǵan bıliktiń jaltaqtyǵy, ári-beriden soń yntasyzdyǵy desek, artyq aıtqanymyz emes. Munyń aıqyn kórinisi, qoǵamdyq salanyń qaı salasy bolmasyn, eki tildiń qazaqsha men orysshanyń qosarlana aıtylyp, jazylýy. Konstıtýsııada ultaralyq til - orys tili degen ýájben otyz jyldan beri osy úrdisten aınymaı kelemiz. Adamı qısynǵa júginsek, óz tilinde sóıleıtin elde memlekettik til ultaralyq til bolýy tıis emes pe?! Respýblıkamyzdy týǵan otany sanaıtyn ózge ultty qazaqstandyqtardyń eshqaısy da muny teriske shyǵara almaıtynyn ómirdiń ózi kórsetip otyr. Al bizdiń orys tildi qazaqtarymyz oryssha sóılep, oryssha oılamasaq, yntymaǵymyzǵa, birligimizge qater tónedi degen birjaqty oıdan arylmaı keledi.
Eldiń ómir súrý quqyǵyn rastaıtyn zańymyzdyń túpnusqalyq nusqasy ekibastan oryssha jazylady, termın ataýlysyn negizinen orysshadan aýdaryp qoldanamyz. Ulty qazaq mınıstrge nemese ákimge ishki qyzmettik qaǵazdaryn oryssha jazyp, qazaqshaǵa aýdartyp jiberetinder de negizinen qazaqtardyń ózderi. Is qaǵazdaryn qazaqsha jazýǵa tolyqtaı kóshtik dep jalǵan málimetpen ózimizdi ózimiz aldaıtyndar da ortamyzdaǵy basqa ulttyń ókili emes, bizder. Oryssha ǵana sóıleıtin «qazaqty» qazaqshaǵa aýdaratyn ilespe aýdarmany da jete meńgerip aldyq. Osylaısha aýdarmashy ustap tilimizdiń jyrtyǵyn jamaýdan arylatyn kezge áli mıtyńdap jete almaı kelemiz. Al elaralyq dıplomatııalyq qyzmette de ózimizdiń tilimizdi shetqaqpaılatýdan tanbaı kelemiz, el múddesin teriskeı kórshimizdiń tilinde jatyq sóılep bildiremiz. Tolǵaǵy jetken máseleniń qaısybirin aıtyp taýysa alamyz?!
Osy oraıda til – ult bolmysynyń kody, ıdeologııasynyń altyn ózegi ekenin moıyndaı otyryp, ómirsheń tilimizdiń turlaýly tuǵyry arqyly jaHandaný zamanynda eren de máńgilik el ekenimizdi tanyta bilýimiz barshanyń buljymas ustanymyna aınalýy tıis. Bul turǵydan Memleket basshysynyń «Bizdiń maqsatymyz – keler urpaqqa Qazaqstandy tuǵyry myǵym, ekonomıkasy qýatty, rýhy asqaq memleket retinde tabystaý jáne eldik isterdi shashaý shyǵarmaı laıyqty jalǵastyratyn jasampaz urpaq tárbıeleý» degen aqıqatyna den qoıa otyryp, mundaı rýhanı mańyzy zor baıandy baǵdardy úǵyna bilsek, utylmaıtynymyz anyq. Dilin de, tilin de qasterleı alatyn árqaısymyzdyń boryshymyz da osy ekenin jadymyzda ustaıyq.
Tildiń ulttyq nári – kórkem ádebıet. Adam jan ózegine óz ana tiliniń ýyzy, tunyq bastaýy týǵan ádebıetinen rýhanı nár daryta bilse ǵana tiliniń ómirsheń qýaty men qudiretin bolmysynda saqtap, qasıetteı alady. Osyǵan oraı qazaq balalar ádebıetine maqalada aıryqsha mańyz berilgen. Prezıdent aıtqandaı, til ıgerý úshin balalar ádebıetiniń atqaratyn róli zor. ...Qazaq qalamgerleriniń úzdik shyǵarmalaryna qosa, balalarǵa arnalǵan shetel jazýshylarynyń da tańdaýly týyndylaryn aýdaryp, kóptep basyp shyǵarýdy jáne taratýdy qolǵa alǵan jón. Oǵan suranys joǵary.
Respýblıkanyń Ulttyq akademııalyq kitaphanasy áleýmettik jelide bıylǵy 2021 jyldy Balalar ádebıetiniń jyly dep jarııalaýdy usyndy, estýimizshe, Mádenıet mınıstrligi de muny maquldaǵan tárizdi. Sondaı-aq dástúrli «Bir el – bir kitap» aksııasy anyqtaǵan «Táýelsizdiktiń 30 jyldyǵyna arnalǵan - 30 kitaptyń» da deni qazaq aqyn-jazýshylarynyń kitaptary. Kitap oqýǵa degen yntanyń azaıǵan zamanynda mundaı nasıhattyq shara, árıne óte quptarlyq is. Biraq adamdy rýhanı tárbıeleýdiń quraly ádebı kitapty kóp taralymmen shyǵarý, júıeli túrde kóptep taratý máselesi ókinishke qaraı áli kúnge sheıin elimizde ońtaıly sheshemin tappaǵany jasyryn emes. Tender arqyly áleýmettik suranysqa ıe bıýdjet baǵdarlamasymen shyǵarylatyn kitaptardyń sany ári ketkende bes-aq myńnan aspaıdy. Ulttyń eń kóp shoǵyrlanǵan mekeni aýyldyq jerlerde kitap dúkenderi joq, kitaphanalarynyń qory da burynǵydaı emes. Al jaHandanýdyń aýylǵa jetken elektrondy vaıfaı baılanysy arqyly aýyl balasy qolyna túspeıtin kitaptyń ornyna planshet pen arzan smartfondaryna ǵana úńiledi...
Al bajaılap qarasaq, ótken HH ǵasyrdyń qazaq aýylyna tıgizgen izgi áseri – balalar kitap oqyp ósti. Tili qazaqsha shyqqan bala qazaq folklorynyń jyl saıyn kóptep shyǵarylatyn nebir úlgilerin: ertegi, epostyq jyrlar, sheshendik sózderin, maqal-mátelderin, ult ádebıeti klassıkteriniń shyǵarmalaryn oqyp, ana tiliniń nárin oı-sanasyna armansyz daryta bildi. Shetel klassıkasynyń da altyn qory Jıýl Vern, Danıel Defo, Hans Krıstıan Andersen, Sharl Perro, Mark Tven, taǵy da basqalarynyń dúnıe júzi halqyna keńinen tanymal shyǵarmalary qazaqshalanyp, ár balanyń júregine jol tapty. Ana tilindegi ádebı kórkem shyǵarmalar sol kezderi ár úıdiń kitap sóresinen tabylatyn. Al qazir ókinishke qaraı, aýylda da, qalada da kitap oqymaıtyn urpaq qaýlap ósip keledi. Buǵan kináli kitap shyǵarý isiniń naryq jaǵdaıyna baǵynyp, bızneske aınalǵany der edik. Kitaptyń eń basty naryǵy adamnyń rýhanı álemine beretin ólsheýsiz kórkem qundylyǵynda. Tildiń qazynaly dúnıesi arqyly ulttyq sanany qalyptastyra bilýinde. Búgingi tańda osy qundy tetikten aıyrylyp bara jatqandaımyz, osynyń saldarynan óz tilin bilmeıtin nemese shala biletin býynnyń qatary kóbeıip keledi. Elektrondy tele aqparat quraldarynyń da shubarlanǵan sózderi de jastardyń tildi ıgerýine, ulttyq oı-sanasynyń ósýine keri áserin tıgizýde. Al balalarǵa arnalǵan qazaqsha tanymdyq ári tartymdy anımasııalyq dúnıeler saýsaqpen sanarlyqtaı, sheteldik mýltfılmderdiń kedir-budyr aýdarma nusqalary tildi kúıretpese, balaǵa durys sóıleýdi úıretpeıdi. Baspasózde, áleýmettik jelide synǵa ushyraǵan, el-jurttyń narazylyq týǵyzǵan QosLike («QosLaık» - «Qosylaıyq») «Eýrazııa» arnasyndaǵy habar shyn mánisinde jastardy ultsyzdandyrýǵa qyzmet jasaýda desem, artyq aıtqanym bolmas. Kópshilik kórermenge yńǵaıly ýaqyttyń aralyǵynda teleefırdi orysshasy aralas, bes sóziniń ekeýi ǵana saqaý qazaqsha bolyp keletin alashubar dıalogtarmen búldirip jatqan keıbir shalaqazaq qyz-jigitterdiń ónegesi qaı jaǵynan kelgende de ulttyq otbasylyq tárbıege ıgi áserin tıgizbesi anyq. Ulttyq tárbıeniń nyshany jurdaı bolǵan tusta ana tiliniń de hali múshkildene bermek. О́tken myńjyldyqtyń 80-jyldarynda qazaqtyń kórnekti jazýshysy Ǵabıden Mustafın aıtqandaı, rasynda buryn ultshyldyqpen kúressek, endi óz aramyzda ultsyzdyqpen kúresemiz be dep amalsyzdan oıǵa qalasyń.
Bilim men ǵylym salasynda da til máselesine qatysty oryn alyp kele jatqan túıtkilder barshylyq. Ásirese talaı myńjyldyqty qamtıtyn tarıhymyzdy shovınıstik ári ımperııalyq kózqarastardan aryltý baǵytyndaǵy shynaıy da jańa, tyń zertteýlerge batyl barý jáne ony durys oqytyp, úıretý arqyly ulttyq oı-sanany jańartý keshiktirýge bolmaıtyn búgingi tańdaǵy ózekti másele. Memlekettiligimizdi ulttyq turǵydan nyǵaıta túsýdiń basty negizi tilimizdiń basybaıly egemendigi desek, al taǵy bir negizi tarıhymyzdy túgendeý, ózimizdi ózimiz taný, ózgege buljymastaı etip moıyndatý.
Tilimizdiń tuǵyrly, ulttyq beınesiniń kirshiksiz bolýyna basqa emes, ar aldynda, bolashaq urpaq aldynda ózimiz ǵana jaýaptymyz. Táýelsizdigimizdi jalań sózben emes, naqty ónegeli ispen ardaqtaıtyn yntymaqshyl ultjandylyq sanany dilimiz ben tilimizge sińire bileıikshi. Tilimizdiń tuǵyry bıik bolǵaı!..
Mádı AIYMBETOV,
jazýshy, Halyqaralyq «Alash» ádebı syılyǵynyń laýreaty
