– Áıgerim, pandemııa kezinde ınvestısııa tartý deńgeıi qanshalyqty tómendedi? Sheteldik ınvestorlardy Qazaqstanǵa alyp kelýdi qıyn ári qymbat dep baǵalaýǵa bola ma?
– Pandemııanyń sheteldik seriktestermen jumys isteýdi qıyndatqany ras. Degenmen, bul jaǵdaı kóp máseleni qashyqtan sheshýge de bolatynyn kórsetti. Keı kelisimsharttarǵa oflaın rejimge qaraǵanda jyldamyraq qol qoıyldy. Árıne pandemııa yntymaqtastyqqa keri áserin tıgizbedi dep aıta almaımyz. Soǵan qaramastan belgili bir nátıjelerge qol jetkizdik.
– Kompanııanyń ınvestısııalardy qoldaý naryǵyndaǵy qazirgi úlesi men bedeli qandaı?
– 2014 jyldan beri sheteldik ınvestorlarmen jumys istep kelemiz. Negizinen jasyl tehnologııa, óndiris, qurylys jáne taý-ken óndirisi salalalary boıynsha jumys isteımiz. Blokcheın jáne IT tehnologııalardyń qarqyndy damyp kele jatqanyna baılanysty bul sektorǵa da kóńil bóle bastadyq. 2018 jyldan bastap qarjy ınstıtýttarymen de baılanysty kúsheıttik. Sonyń ishinde amerıkalyq Security exchange commission jáne Shveısarııadaǵy FINMA qarjy ınstıtýtymen yntymaqtastyq ornattyq.
– Qazirge deıin Qazaqstanǵa qansha ınvestısııa keldi? Olar óz nátıjesin berdi me?
– Qazaqstan terrıtorııasynda 20-dan astam jobaǵa qatysamyz. Osy kezge deıin jalpy quny 500 mln dollar bolatyn jobalardy júzege asyryppyz. Kóptegen joba áli jasalý kezeńinde. Bastala salysymen jaqsy nátıje kórsetip jatqan tyrnaqaldy jobalar da bar.
– Kompanııańyzdyń AQSh-taǵy jumys barysy týraly aıta ketseńiz. AQSh-ta zańgerlik kompanııa tirkep, onyń jumysyn júrgizý qanshalyqty qıynǵa soqty?
– AQSh-ta biz birshama zańdy tulǵalarmen jumys isteımiz. Onyń ishinde postkeńestik elderden shyqqan azamattar da bar. Jalpy, amerıkalyq, eýropalyq jáne TMD elderiniń kompanııalary bizdiń klıentter bolyp otyr. Árıne jumysty bastaǵan kezde túrli qıyndyqtar kezdesedi. Sol eldiń mentalıtetin jetik bilmeýdiń ózi jumysqa keri áserin tıgizedi. Biraq biz halyqaralyq deńgeıdegi zańgerler bolǵandyqtan quqyq tili barshaǵa ortaq. Bıznesti AQSh-ta júrgizýdiń ózindik ereksheligi men artyqshylyǵy bar. Nıý-Iorktegi halyq sany – 8,405 mln jáne aglomerasııa – 20,63 mln adam. Eger qala halqynyń 10 paıyzyn ǵana jáne quqyqtyq qyzmet usynatyn kompanııalar sanyn alar bolsaq, onda suranys bolady dep tujyrymdaýǵa bolady. Al demografııalyq ahýal jáne zańnyń uqsastyǵyna baılanysty TMD elderinde ondaı suranys bolmaıdy. Aldaǵy ýaqytta AQSh-taǵy jumys sheńberimizdi keńeıte túskimiz keledi.
– «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵymen birlese jumys isteý jumys prosesin qanshalyqty jeńildetedi?
– Menińshe, AHQO – sońǵy jyldary Qazaqstan qol jetkizgen eń úzdik jobalardyń biregeıi. Ol jerde anglo-saksondyq quqyq aıasynda senimdi jumys isteýge múmkindik bar. Bul halyqaralyq kelisimsharttarǵa qol qoıý jáne kelisim mindettemesi boıynsha taraptardyń konsensýsqa qol jetkizý prosesin áldeqaıda ońaılatady.
– Qazir qaı elde ókildikterińiz bar? Ony qandaı krıterıılerge súıene otyryp ashasyzdar jáne qaı eldegi ókildik jumysy belsendi júrip jatyr?
– Qazirgi kezde AQSh-ta jumys isteımiz. Eýropadaǵy oflaın keńsemiz Mılanda ornalasqan. Negizgi qyzmet túrleri boıynsha Shveısarııa jáne Anglııada qyzmet kórsetemiz. Sondaı-aq Qazaqstan men Máskeýde de ókildikterimiz bar. Jaqynda Gonkongten ashýdy josparlap otyrmyz. Osy keńselerdiń jumysyn bir arnaǵa salý arqyly kóptegen halyqaralyq kompanııa úshin strategııalyq kópir ornatqymyz keledi. Kez kelgen elde ókildigimizdi ashar kezde olar bizdiń qyzmetimizge qanshalyqty muqtaj degen saýalǵa jaýap izdeımiz. Sonymen qatar ol óńirdiń bızneske tartymdylyǵyn da eskeremiz.
– Pandemııa otandyq ekonomıka sektoryna eleýli túrde zardabyn tıgizdi. Qanshama kásiporynnyń jumysy toqtap, shaǵyn jáne orta bızneske aýyr soqqy tıdi. Sońǵy kúnderi qaıtadan karantın shekteýleri engizile bastady. Munyń bári bızneske kedergi. Mundaı tyǵyryqtan shyǵý úshin qandaı nusqa, aıla-tásil usynar edińiz? Koronadaǵdarys kezinde Qazaqstan ınvestısııalyq tartymdylyǵyn tómendetip almaı ma?
– Bul saýalǵa baılanysty ár adam ártúrli pikir aıtyp, ártúrli amal-tásil usynyp jatyr. Ár jaǵdaıdy jeke qarastyrý kerek bolǵandyqtan báriniń de pikiri oryndy. Biz ár kez bıznesti balamen salystyryp qaraımyz. Ár balanyń óziniń damý jasy, minez-qulqy bolady. Bızneste de solaı. Birinshiden, oǵan qanshalyqty jaıly bolady, qandaı jaǵdaıda ol ómir súrip kete alady jáne sizdiń qandaı da bir áreketińiz onyń damýyna kedergi jasamaı ma degen máselege mán berý qajet. Menińshe, koronadaǵdarystan Qazaqstan quldyrap ketpeıdi. Sebebi Qazaqstan – Eýrazııanyń júregi. Eýropa men Azııany jalǵap jatyr. Sondaı-aq elimizdiń kópultty bolýy jáne «Qorǵas» sııaqty aýqymdy shekara mańy ortalyǵynyń bolýy da Qazaqstannyń ınvestısııalyq tartymdylyǵyn joǵaltpaıdy. Eýrazııaǵa kelgen jáne Ortalyq Azııaǵa bas suqqan ınvestor birinshi kezekte bizge nazar aýdarady.
– «Qorǵas» shekara mańy yntymaqtastyǵy ortalyǵyn damytýdyń biz úshin, basqalar úshin mańyzy qandaı bolmaq?
– Biz «Qorǵasty» halyqaralyq kelisimsharttar jasalatyn aýqymdy strategııalyq núkte retinde qarastyra alamyz. Qazaqstan birqatar elmen vızasyz rejim týraly kelisim jasasqan. Sol memleketter elimizdiń, onyń ishinde «Qorǵastyń» terrıtorııasynda bola alady. Mysaly, AQSh, eýropalyq elder, Latyn Amerıkasy elderi Qytaı naryǵyna kire almaıdy jáne bizdiń qytaılyq seriktesterimizben kezdese almaıdy. Sondyqtan kelissózdi nemese belgili bir ónim túrleriniń prezentasııasyn, basqa da yntymaqtastyq máselelerin uzaqqa sozyp almas úshin osyndaı ortaq alań usynýdyń tıimdiligi mol bolmaq.
Mysaly, Italııa azamaty Qazaqstanǵa kelip, jeńil ónerkásip salasynda zaýyt ashqysy keldi delik. Árıne qurylǵy men ónimniń bir bóligin Qytaıdan satyp alǵysy kelýi múmkin. Ne bolmasa zaýyttan shyqqan ónimdi Qytaıǵa tasymaldaýdy josparlaýy múmkin. Ol úshin Qazaqstan – óte tıimdi alań. Kez kelgen kásipker «Qorǵas» arqyly óziniń taýaryn, qurylǵysyn, ónimin Qytaıǵa eksporttaýǵa múmkindik alady. Aldaǵy 5-10 jylda bul alańda iri bıznes kelisimsharttary jasalyp, búkil álemge yńǵaıly bıznes alańy retinde tanylady dep oılaımyn.
Jalpy alǵanda, dál qazir «Qorǵas» qyzmetine halyqaralyq bıznes te, transulttyq kompanııalar da, sheteldik ınvestor da erekshe qyzyǵýshylyq tanytýda. О́ıtkeni ol jerde ekonomıkalyq aımaqtyń lıberaldy tártibi bar. Ákimshilik kedergi bolmaıdy. Mundaı jaǵdaımen shaǵyn jáne orta bıznesti damytýǵa múmkindik mol. Ári Qytaı naryǵyna erkin shyǵyp ketýge bolady.
Bizdiń eýropalyq, amerıkalyq seriktesterimiz «Qazaqstan geografııalyq turǵyda Qytaı, Reseı sııaqty alpaýyt eldermen kórshi bolǵany úshin qýanýy kerek. Sebebi ishki naryqqa alańdamaı-aq, syrtqy naryq úshin eksporttyq áleýetti emin-erkin arttyra alady» deıdi. Rasynda, Úkimettiń túrli qoldaý baǵdarlamalary, salyq jeńildikteri bizdiń kásipkerlerdiń kórshiles úlken naryqtarǵa degen jolyn ashyp otyr.
Áńgimelesken
Abaı AIMAǴAMBET,
«Egemen Qazaqstan»
