Ǵylym • 08 Sáýir, 2021

Jas ǵalymdardyń jasampaz jańalyqtary

454 ret kórsetildi

Táýelsizdik jyldaryndaǵy otandyq ǵylymnyń sońǵy ýaqytta jetken eń úlken jetistigi atalǵan salaǵa jas mamandardyń kelýi bolsa kerek. О́ıtkeni olar sheteldik bedeldi joǵary oqý oryndarynan alǵan bilimimen, halyqaralyq óndiris oryndarynan jıǵan tájirıbesimen tyń serpilis ala keldi. Qazaqstandyq ǵylymnyń áleýeti álemdik arenada osyndaı jalyndy jas ǵalymdardyń jańalyqtarymen jáne halyqaralyq reıtıngtegi kórsetkishterimen, óz salasyndaǵy bedelimen bıikteı tústi.

Táýekelshil býyn

Bárimiz biletindeı, táýel­sizdiktiń alǵashqy jyldaryn­da eldiń zııaly qaýymy, sonyń ishinde aǵartýshylar men ǵalym­dar kúnkóristiń qamymen bazar jaǵalap ketti. Al sol ýaqytta bul býyn keleshekte egemen Qazaqstannyń damýyna eńbek etetin jastardy, ózderiniń izbasarlaryn daıyndaı almady. О́ıtkeni «óli men tiriniń» ara­synda turǵan ǵylymdaǵy qyz­metin jalǵastyrǵan jankeshti ǵalymdar qolda bardy saqtap qalýǵa ǵana jantalasty. Toqsanynshy jyldary ǵylymǵa jańa kelgen ǵalymdar qazir orta býyn bolar edi. Alaıda búgingi jas zertteýshilerdi úlken qadamǵa daıarlaıtyn, zeınetkerler men jastardyń arasynda altyn kópir bolatyn sol orta býynnyń orny oısyrap-aq tur. Naq osyndaı qalpyna kelý kezeńinde ǵylymǵa bet burǵan jas ǵalymdardy táýekelshil býyn deýge bolar. Bálkim olardyń bir-birine degen janashyrlyǵyn, birine-biri kómekteskisi kelip, qolynan kelgenin aıamaıtyn qamqorlyǵyn, kúsh biriktirýge daıar birligin nyǵaıtýyna da sol ýaqyttaǵy jaǵdaı, naqty aıtqanda ózderin jetekteıtin, jeteleıtin, jol kórsetetin orta býynnyń tym sırek ekeni septesken shyǵar. Biraq memleket tarapynan naqty qoldaý kórsetilmese de alǵa ilgerileý bolmas edi.

 

Jastardy shettetpegen shart

Jas ǵalymdarǵa memleketten beril­gen eń alǵashqy qoldaý jas ǵalymdarǵa arnalǵan grant desek, odan buryn shy­ǵa­rylǵan mańyzdy sheshimdi umyt qal­dyrǵan bolar edik. Elimizde jalpy zertteýshiler memlekettik grant ar­qyly kún kóredi. Sebebi joǵary oqý oryn­dary men ǵylymı-zertteý ınstıtýttarynda jalaqy mardymsyz. Sol sebepti olar ózderiniń ǵylymı jobalaryn grantqa qatysý arqyly memleketten qarjylandyrady. Alaıda jas ǵalymdarǵa oryn buıyra bermeıtin. Kóbine tájirıbesi mol, zeınetke jaqyn­daǵan nemese zeınetke áldeqashan shy­ǵyp ketken ǵalymdar grant ıelenetin. О́ıtkeni olar konkýrstyń qujattama­syn qalaı toltyrýdy, qalaı ázirlegen­de ótetinin, óte kúrdeli saraptama­dan súrinbeý úshin qandaı talaptardy eskerý keregin jaqsy biledi. Al saǵy synǵan jastar 3 jyl boıy kelesi konkýrs­ty kútip júrmeı, múlde basqa salaǵa ketip qalatyn. О́ıt­keni olarǵa professor, akademıkter­men qatar  úlken konkýrsqa túsý ońaı­ǵa soqpaıtyn. Bir jaǵynan alyp qaraǵanda, bul aýyr salmaqtaǵy boksshyny sportqa jańa kelgen jasóspirimmen sharshy alań­ǵa shyǵarýmen teń sııaqty. Mine, osy olqylyqtyń ornyn toltyrý maq­satynda ǵylymı jobalarǵa arnalǵan barlyq konkýrstyń qujattamasyna arnaıy bir talap engizildi. Osy shart boıynsha joba onyń qatysýshylary quramynda 40 paıyzǵa deıin 40 jasqa deıingi jas­tar bolǵanda ǵana ótetin boldy. Bul jas ǵalymdardy shettetpeýge yqpal etken shart boldy.

 

Joqtan bar jasaıtyn ǵalym

Alaıda negizgi qoldaý bul da emes edi. 2019 jyly elimizde Jastar jyly jarııalandy. Mine, sol Jastar jylynda Jas ǵalymdarǵa arnalǵan bólek grant engizilip, 40 jasqa deıingi otan­­dyq zertteýshiler óz jobalaryn zertteýge jáne óndiriske engizýge mem­leket­ten qarjy ala alatyn boldy. Jas ǵalym­darǵa arnalǵan grantty jeńip al­ǵan­dardyń biri – Ál-Fara­bı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnı­ver­sıteti janyndaǵy Fızıka-hımııa­lyq zertteý jáne taldaý ádisteri or­ta­lyǵynyń «Munaıhımııalyq sıntezder» zerthanasynyń aǵa ǵylymı qyzmetkeri Nurbolat Qudaı­bergenov pen onyń komandasy. N.Qudaı­ber­genov­tiń jetekshiligimen jas ǵalym­darǵa arnalǵan grantty jeńip alǵan zertteýshiler toby aldaǵy 3 jyl boıy munaı óńdeýden qalatyn qajetsiz or­ga­nıkalyq zattardan sıntetıkalyq ádispen hosh ıisti zattardy sıntezdeýmen aınalysady. Mundaı zertteýlermen Qazaqstan ǵylymynda alǵash ret tek osy joba avtorlary ǵana aınalysyp jatyr.

«Munaı óńdeý zaýyttarynda jyl saıyn qaldyqtar jaǵylady. Sol qal­dyqtardyń quramynda organıkalyq zat – olefınder bolady. Biz osy olefınderdi bólip alyp, kúrdeli efırler shyǵarýǵa qoldanamyz. Al kúrdeli efırler parfıýmerııada, hosh ıisti sýsabyndar, aýa tazartqyshtar, ıismaılar, t.b. zattardy jasaýda paıdalanylady. Bul joba ıdeıasynyń avtory – meniń ǵylymı jetekshim, professor Hakım Sýerbaev. Men Hakım Abdrahımulynyń sońǵy doktorantymyn, ol 2017 jyly dúnıeden ótti. Sońyna biz sekildi shákirtterdi tárbıelep, izbasarlaryn qaldyryp ketti. Sondyqtan ustazymyzdyń amanatyndaı bolǵan jobamyzdy qarjylandyrýǵa múmkindik bergenine qýanyshtymyz. О́ıtkeni bul jastarǵa úlken qoldaý. Bir ǵana mysal aıtaıyn, byltyrǵy jalpy konkýrsqa 5 myń adam qatysty. Olardyń ishinde professorlar da, biz sekildi qarapaıym PhD doktorlary da bar. Al jas ǵalymdarǵa arnalǵan konkýrsta 600-ge jýyq joba boldy. Mine, osydan-aq bul granttyń jas ǵalymdar úshin qanshalyqty mańyzdy ekenin kórýge bolady. Sodan soń jobanyń smetasyn qatysýshylar toby, ıaǵnı jetekshi ózi quratyn bolǵandyqtan, shetel­dik taǵylymdamaǵa arnaıy qarjy bóldim. Kórdińiz be, grant jobany qar­jylandyrýǵa ǵana emes, ǵalymdardyń ǵylymı áleýetin arttyryp, álemdik deńgeıde kásibı damýyna da jaǵdaı jasaıdy», deıdi N.Qudaıbergenov.

O

Bul joba irgeli zertteýge negizdel­gen. Sol sebepti Nurbolat jetekshilik etetin zertteýshiler toby olefınderden kúrdeli efırlerdi alýdyń tıimdi tehnologııasyn ǵylymı turǵyda negizdep, jolǵa qoıyp beredi. Al ári qaraı ınvestorlar tabylyp, Qazaqstanda hosh ıisti hımııalyq ónimder shyǵarýdy josparlasa, tehnologııany berýge jáne birge jumys isteýge ázir.

«Máselen, biz jobany iske asyrý barysynda jemisterdiń nemese bir gúldiń ıisin shyǵaratyn kúrdeli efırlerdi alyp beremiz. Sol kúrdeli efırlerdi hosh ıisti ónim óndirýge qoldanady. Qazaqstanda barlyq komponentterin ózderi sıntezdep shyǵaryp, hosh ıisti ónim óndiretin kompanııa joq. Kóp komponentterin shetelden aldyrady. Biraq biz ǵylymı zertteýimizdiń zerthanada shań basyp qalyp qoıǵanyn qalamaımyz. Sol sebepti komandamyzben irgeli zertteý bolsa da onyń qoldanbalyǵa aınalyp, ıaǵnı tájirıbede qoldanylýyna barynsha tyrysamyz. Bizdiń joba elimizdegi kásipker qaýymǵa da jańa kásip ashýǵa serpin beredi dep senemiz», deıdi N.Qudaıbergenov. Osydan soń qaldyqtan paıdaly dúnıe shyǵaratyn ony «joqtan bar jasaıtyn ǵalym» desek jarasatyndaı.

 

Sharýalardyń aqylshysy

Iá, jas ǵalymdarǵa arnalǵan grant ómirlik mańyzy bar, eldiń damýyna septigin tıgizer irgeli zertteýlerge ǵana emes, tájirıbede adamzattyń ıgiligine paıdalanýǵa negizdelgen qoldanbaly zertteýlerge de beriledi. Abaı atyndaǵy ulttyq pedagogıkalyq ýnıversıtettiń post-doktoranty, geografııa PhD doktory Shahıslam Laıshanov koman­dasyn­daǵy zertteýshilerimen birge júgeriniń ósip-ónýine topyraq tuzdylyǵynyń áserin zertteýmen jáne daqyldyń ónim­diligin boljaýdyń ǵaryshtyq ádisin ázirleýmen aınalysady. 

Gg

«Bizdiń joba kartografııalaýmen, geoaqparattyq júıelerdi qoldaný, ǵaryshtan túsirilgen sýretterdi paıdalaný máselelerimen tikeleı baılanysty. Ǵaryshtan túsirilgen sýretterdi paıdalanyp, júgeriniń ósip-ónýine topyraq tuzdylyǵynyń áserin de zertteımiz. Biraq bizdiń jobanyń túpkilikti maq­saty – daqyldyń ónimdiligin boljaý­dyń ǵaryshtyq ádisin ázirleý. Qara­paıym tilmen aıtqanda, qaı jerde qan­daı daqyldy ósirý tıimdi jáne eń ma­ńyz­dysy, ónimdi bolatynyn bol­jaý­dyń ǵaryshtyq ádisin tabýdy kóz­deı­miz. Elimizdiń ońtústik aımaqtary túrli deńgeıde tuzdanǵan. Al sol tuz­danǵan jerlerde aýylsharýashylyq daqyldarynyń qaı túrin ekse, qandaı mólsherde ónim beredi? Mine, osy suraqtyń jaýabyn tabýǵa qoldanatyn ǵylymı ádis kóptegen sharýa adamyna, kásipkerlerge kerek ekeni anyq», deıdi Sh.Laıshanov.

Joba jetekshisiniń aıtýynsha, bul ǵylymı-zertteý de 3 jylda iske asyrýǵa baǵyttalǵan. Shahıslam bastaǵan zert­teý­shiler toby alǵashqy jyldary topy­raqtyń tuzdylyǵyn anyqtap, onyń júgerige áserin zertteıdi. Olar Túrki­stan oblysyndaǵy Otyrar aýdanyn zertteý nysanyna aınaldyryp otyr. Bul da beker emes, sebebi dál osy aýdan­da aýylsharýashylyq jumystaryna sý resýrs­tary jetkilikti, alaıda tuz­daný problemasy basqa aýdandarmen salys­tyrǵanda ýshyǵyp tur. Zertteý barysynda topyraq tuzdylyǵynyń kartasyn jasaıdy. Ǵaryshtan túsirilgen sýretterdi alyp, deshıfrleıdi.

«Al úshinshi jyly Otyrar aýdanyn­daǵy aýylsharýashylyq jerlerine geoeko­logııalyq baǵa beremiz jáne Keńes ókimeti kezeńinde paıdalanylyp, keıin qaraýsyz qalǵan, ásirese tas­tan­dy, tyń, tyńaıǵan jerlerdiń aýylsharýa­shylyq áleýetin anyqtaımyz. Sonymen qatar aýylsharýashylyq fermerlermen jáne atalǵan oblystaǵy osy salaǵa jaýapty basqarmanyń basshylarymen semı­nar ótkizý josparlanǵan», dep túsin­dirdi Sh.Laıshanov. Osydan ke­ıin jas ǵalymdy fermerlerdiń, egin sharýa­shylyǵymen aınalysatyn barsha sharýa adamynyń keńesshisi, aqylshysy deýge bolar.

Ǵylym komıtetiniń dereginshe, jas ǵalymdardyń irgeli jáne qoldanbaly zertteýlerin granttyq qarjylandyrýǵa baǵyttalǵan 2 konkýrstyń nátıjeleri boıynsha 315 joba iske asyrylyp, oǵan 2,5 myńnan asa jas ǵalym men zert­teýshi qatysyp jatyr. Minekeı, jas ǵa­lym­darǵa bólek grant taǵaıyndaý – ǵy­lymǵa jańa lep ala keletin jastardy qol­daý degen sóz. Bul túptiń túbinde otan­dyq ǵylymnyń básekege qabiletti bola túsýi­ne septesedi. Sebebi ǵylym degen­niń ózi – jańalyq ashý, jańalyq ákelý emes pe?!

 

Sońǵy jańalyqtar

Eldanaǵa el rıza

Sport • Keshe

Jumekenniń «Balaýsasy»

Rýhanııat • Keshe

«Sálemetsiz be, Baqtııar!»

Rýhanııat • Keshe

Sortóbeniń baǵy eselenip keledi

Rýhanııat • Keshe

Aldaǵy apta kún jylynady

Aýa raıy • Keshe

Súıispenshilik sabaǵy

Aımaqtar • Keshe

Uqsas jańalyqtar