Tarıh • 18 Sáýir, 2021

Dosmuhamed Kishibekov: Tarıhyn tanyǵan urpaq Táýelsizdiktiń qadirin biledi

151 ret kórsetildi

Ǵasyr ǵumyrǵa bet alǵan Qazaqstan Ulttyq ǵylym aka­demııa­synyń akademıgi Dosmuhammed Kishibekov – asharshylyq dep atalatyn, ult basyna tóngen adam aıtsa nanǵysyz qasiretti óz kózimen kórgenderdiń biri. Fılosof-ǵalym bizge zulmat jyldardyń zobalańyn, kóńilde júrgen kóp oıyn, jadynda qalǵan estelikterin áńgimelep berdi.

– Dosmuhamed Kishibekuly, este­likterińizde asharshylyq taqyry­byna jıi toqtalasyz. Redaksııamyzǵa joldaǵan qys­qa hatyńyzda da tarıhymyzdy qanmen aıǵyzdaǵan qııan­purys kezeńniń janyńyzǵa salǵan jarasyn aınalyp óte almapsyz.

– Ras. Asharshylyq, tarıhymyzdy qanmen aıǵyzdady demeı, ne deımiz. Aıtar aýyzǵa jeńil bolǵanymen, hal­qymyz alapat azapty bastan keshirdi. Ony qalaı umytamyz. Alysqa bar­maı-aq, óz kózimmen kórgen  myna bir kóri­nisti áńgimelep bereıin. Men Qy­zylorda oblysy Shıeli aýylynda óstim. Bul qystaqqa 1861 jyly Reseıde «Basybaıly quqyǵy» joıylǵannan keıin, bostandyq alǵan sharýalar kelip ornalasqan. Sýy, tabıǵı baılyǵy mol jer bolatyn. Olar tez baıyp, úlken shirkeý, qyzyl kirpishten keń aýrýhana, tórt klastyq orys mektebin ashty. Odan bólek, aýylymyzda tatarlar, óz­bekter, biren-saran qazaqtar turdy. Aýyl­da eki úlken saýda bazary, birneshe dúken, meshit boldy. Keńes jyldarynda da olar burynǵydaı turyp jatty. 1932 jyly ákem meni mektepke berdi. Jasym jetide bolsa da, alystaý «Arqa elinde ashtyq bastalypty», degen sýyq habardy qulaǵym shalyp qalatyn. Biraq «ashtyq» degen ne, el nege ashyǵady, ol ja­ǵyn bilmeımin. Biz toqpyz, toǵaı tolǵan qyrǵaýyl, qoıan, jabaıy shoshqa. Darııada – jaıyn balyq. Sol jyldyń qarashasynda  bizdiń aýylǵa ashtardyń aldy keldi. Kún sýyq. Kıim-keshegi joq, qal­ty­raǵan kileń ash adamdar. Jer­gilikti halyq olarǵa jyly kıim, tamaq bere bastady. Biraq kóp uzamaı olardyń sany myńǵa jetti. Qur súlderin súıretken óńsheń eresek adamdar. Kempir-shal, bala-shaǵa joq. Sóıtse, olar júre almaı, jolda qyrylǵan eken. О́zderin «qarsaqpaılyqpyz» deıtin. Birte-birte jurt ashyqqan­d­arǵa  járdem berýden qaldy. О́ler­deı jalynyp, qolyn sozyp suraıtyny – bir tistem nan. Sonda el taǵamnyń eń qadirlisi, qudi­rettisi nan ekenin bildi. Árkim esigin jaýyp, mal-múlkin kúzete bastady. Mektepke ata-anasy balalaryn qolynan ustap ertip aparyp, ertip qaıtatyn. О́ıtkeni, el baladan aıyrylyp qalamyz ba dep qorqatyn. Kelgenderdi bos úı, saraılarǵa jylytý úshin qa­mys jaǵyp, saban tósep ornalastyrdy. Biraq olar jatpaıtyn, tek teńselip júretin. Eger qulasa, turmaıtyn. Úkimet adamdary kelgenderge úlken qazanǵa sý qaınatyp, ústine bir kese un tastap, bylamyq jasap, árkimge bir shómishten quıyp beretin. Biraq onyń esh qýat-dármeni joq, ishse de, ishpese de ólip jatty. Túnde ólgenderdi erteńgisin jınap, arbaǵa tıep, aýyl syrtyndaǵy dalaǵa aparyp, orǵa kómetin. Sonda Shıeli stansasynda «Zagotzerno» mekemesi bolatyn. Onda bıdaı, kúrish, ar­pa saqtalatyn. Sol bıdaıdy ur­lamasyn dep, ýlandyrǵanyn esti­genbiz. О́ıtkeni, bul keler jyly egýge tuqymdyq dep qatań qor­ǵaldy.

– Siz áńgimelep otyrǵan estelikter shynynda da alapat náýbettiń qazaq hal­qyna sal­ǵan qasiretti tańbasyn kóz aldy­myzǵa ákelgendeı boldy. Ol beı­baq­tardyń odan keıingi ómiri qalaı órbidi?

– 1933 jyly surapyl ashtyq budan ári sozyldy. Sol 1932-1933 jyldary kóp adam ashtan qyryldy. Ashtyqqa sebep bolǵan – tabıǵı kóshpeli ómir súrgen eldi otyryqshy etip qaýymdastyrý edi. Kolhozdastyrý úshin halyqtyń malyn tartyp alǵan bolatyn. Bul – maly barda qazaqtar otyryqshy bolmaıdy, kóshe beredi degen sholaq saıasattyń saldary. Malmen kún kórgen el malsyz qalǵan soń, jappaı ashtyqqa ushyrady. Bul – birinshi tragedııa.

Arqada tartyp alynǵan júz myńda­ǵan tórt túlik mal jem­siz, shópsiz qa­lyp, qyryldy. Al­ǵashqyda kóbin etke soı­ǵan­men, ony saqtaıtyn oryn bolmaı, tekke shiridi. Sodan buzylǵan mal etin jınap, aýrý taramasyn dep ústine benzın quıyp, órtep jatty. Bul – ekinshi tragedııa. Adam basyna kelmesin! Keńes jyldarynda qazaq elinde eki ret ashtyq boldy. Birinshisi, 1921 jyly. Ol tabıǵı jaǵdaıdan edi. Qys aıynda jańbyr jaýyp, artynsha qatty sýyq bolyp, búkil dala aq qar, kók muzǵa aınalyp, muz astynda qalǵan shópti mal teýip jeı almaı, qyryldy. Ony el «jut» dep atady. Ekin­shisi, 1932-1933 jyldardaǵy qoldan jasalǵan ashtyq. Ony «Ashar­shylyq» dep atady. Bul – eń aýyry edi. «Asyra sil­teý bolmasyn, ashatuıaq qalmasyn!» degen soqyr saıasattyń sumdyq nátı­jesi. О́limniń bári jaman, eń aýyry, sirá, ashtan ólý deıtin el. Keńes ókimeti qyrǵa ekspedısııa shyǵaryp, aıdalada súıeneri joq, tentirep, tiri qalǵan balalardy jınap, Balalar úıin ashty. Sol Balalar úıiniń biri bizdiń kentte quryldy, sodan bizde eń alǵash jetijyldyq qazaq mektebi jumys isteı bastady. Kenttegi qazaq balalaryn orys mektebinen sol qazaq mektebine kóshirdi. Solardyń biri men boldym. Jetimderden Otan qor­ǵaıtyn patrıottar ósip shyqty, qoǵamǵa eńbek etip, óz úlesterin qosty. Kent ma­ńynda «Bıdaı kól» degen qoǵaly shal­qar kól bolatyn. Aýlanbaǵan soń ishi balyqqa syımaı jatyr eken. Ony ustap berse, ashtar aman qalar edi. Ol eshkimniń oıyna da kelmepti. 1934 jyly toqtyq kezi bastalyp, ashtan aman qalǵandar isip-keýip ketti. Olarǵa em − balyq maıy eken. Sol balyqtardy qazanǵa qaınatyp, maıyn qalqyp iship, etin jep, qınalǵandar aman qaldy. Mine, bul ashtyqtyń taǵy bir aýyr saldary. Jergilikti bas­tyqtar sony da bilmedi. Su­rapyl ashtyqtyń sebebin ashyp, Stalınge hat jazǵan Turar Rys­qulov edi. Ol RSFSR Halyq Ko­mıs­sarıaty tóraǵasynyń birinshi orynbasary bolatyn. Jaǵ­daıdy bilý úshin Máskeýden poıyzben Aqtóbege jetip, odan mashınamen Qyzylordaǵa deıin júrip, jolda kórgen sumdyqtaryn jazǵan. Onda ol adam ólikterinen basqa birde-bir ıt, ne mysyq kórmegenin baıandaǵan. Árıne, bul ashyq pikir Stalınge unamaıdy. Kóp uzamaı Turar Rysqulov «halyq jaýy» dep aıyptaldy. Bul – taǵy bir tragedııa. Búgingi kúndi baǵalaý úshin ótkendi bilgen jón. Keshegi qazaq ǵylymynyń sardary Qanysh Imantaıulynyń týǵan qaryndasy da bala-shaǵasymen asharshylyqtyń qurbany bol­ǵanyn jaqsy bilemiz.

– Asharshylyq qazaqtyń rýhanı dás­túrine qalaı áser etti?

– Ashyǵyn aıtqanda, halqymyz ashar­shylyqtyń saldarynan óziniń rýhanı dástúrlerinen, damý jolynan taıyp ketti. 1928 jyldan bastap iri baılardy tárkileý bastalǵannan keıin kúshtep ujym­­dastyrýdyń negizinde zorlap oty­ryqshylandyrý beleń aldy. «Baı-qulaqtardy joıý» degen saıasat paıda boldy. Aýyl sharýashylyǵy ónimderin jappaı tartyp alý, mal sharýashylyǵyn kúıretý, qýǵyn-súrgin bári qatar júrdi. 1937 jyly shildede  «Sosıalıstik menshikti qorǵaý» dep atalǵan qısynsyz zań shy­ǵyp, qanshama azamat túrmege toǵy­tyldy. Aýqatty sharýalardy tap retinde joıý dep aıdar taǵylǵan bir ǵana naýqanda 200 myń adam jer aýdarylyp, talaıy sottaldy. Osynyń bári qazaqty tek demokratııalyq emes, áleýmettik, saıası, rýhanı tur­ǵy­dan da janshydy. Eńsesin ezdi. Saıası qasiret deıtinimiz, qazaq óziniń ulttyq memleket bolam degen  armanynan qol úzdi. Alashor­dashylar osy armannyń eń sońǵy umtylýshylary boldy. Bul taqyrypty osyndaı keń aýqymda qarastyrýymyz kerek. Biz tek qana «qazaq halqy jartysynan aıyrylyp qaldy», «ashtyq bolmasa bári bulaı bolmaıtyn edi» degen saryndaǵy pikirlermen shektelip qalmaı, osynaý qasiret­ti jyldar ulttyq tamyrymyz­dan ajyratyp, dilimizden jańyl­dyra jazdaǵanyn túısinsek ıgi. Mine, ashar­shylyqqa osylaı baǵa berýimiz kerek. Qaı­maq­tary­myzdy qalqyp aldy, ba­ry­­myz­dy tartyp aldy. Alashor­danyń qaıratkerlerin aıt­paǵanda, qanshama ımandy tul­ǵalarymyz, rýhanı kósem­derimiz bolǵan zerdesi tereń zııalylary­myz jazyqsyzdan jan keshti. О́ziniń týǵan balasyn sýǵa laq­tyryp, adam etin jeýge deıin bar­ǵan derekter boldy. Qazaqqa tóngen asharshylyq – eshbir adamzattyń basyna tilemeıtin jan túrshigerlik, ǵasyr qasireti dep baǵalaýymyz kerek. Onyń rýhanı saldarlary búginge deıin aǵa urpaqtyń sanasyndaǵy  úreılene eske alatyn eń suryqsyz sýretke aınaldy. Qazaqty dástúrli joldan taıdyrýdyń eń úlken kórinisi – osy ashtyq.

– Sanaly ǵumyryn urpaq tár­bıe­sine arnaǵan ustazsyz. Búgin­gi urpaq baba­synyń basyna tóngen qasirettiń salmaǵyn sezine  aldy ma?

– Tolyq sezine aldy, jastarymyz asharshylyq qasiretin túgel túısine aldy dep aıta almaımyz. О́tkenine úńilip, tarıhtan sabaq alyp júrgen jas býyn bar. Bul týraly tereń oıǵa bara almaıtyn balalarymyz da ósip keledi. Bul úshin olardy kinálaýǵa da bolmas.  Bálkim, urpaq  sanasyna tarıhı jady qalyptastyra almaǵan ózimiz shyǵarmyz?  О́ıtkeni olar mundaı zobalańdy kózimen kórgen joq. Qudaı, endigári kórsetpesin! Olar tarıhyn jazylǵan kitaptardan, qıly zamandarǵa sapar shektiretin kınokartınalardan, ádebı týyndylardan tanyp bilip jatyr. Al bizdiń olarǵa usynatyn mun­daı qorymyz jetkilikti me, osy­ǵan kóńil bólgenimiz ab­zal. Mem­leket basshysy Qasym-Jomart Toqaev óziniń «Táýel­siz­dik bárinen qymbat» maqa­lasynda: «Tarıhymyzdyń  aq­tań­daq betteri áli kúnge deıin jan-jaqty zerttelmeı keledi. Tip­ti ǵalymdardyń arasynda ashar­shylyq qurbandarynyń naqty sany týraly ortaq paıym joq. Ala-qula derekter jáne onyń sebep-saldary jaıly ártúrli kóz­qarastar qoǵamdy adastyrady. Tıisti tarıhı qujattardy, jı­nalǵan málimetterdi asa muqııat zerdeleý kerek. Bilikti mamandar júıeli zertteýmen aınalysyp, soǵan sáıkes asharshylyq máselesine memleket tarapynan baǵa berilgeni jón. Biz bul kúr­deli máselege ustamdylyqpen jáne jaýapkershilikpen qaraýy­myz qajet. Jalpy, tarıhı­ zert­­­teýlerdi uranshyldyq pen dań­ǵa­zasyz, taza ǵylymı usta­nymmen júrgizgen durys» dep, biz qozǵap otyrǵan máseleniń ma­ńyz­dylyǵyna toq­talǵan bolatyn. Prezıdent aıt­qandaı, Táýelsizdik qundylyǵy jadyna birjola shegelenip, máńgi saq­talýy úshin óskeleń urpaq onyń qadirin bilýi kerek. Túptep kelgende, tarıhyn tanyǵan urpaq qana  Táýelsizdiktiń qadirin biledi.

Byltyrdan beri álemdi koronavırýs deıtin  indet sharpydy. Aqparat quraldary saǵat saıyn indetten saqtan, úıde otyr dep aıtatyn boldy. Eger Abaı búgin tiri bolsa, eńbektenińder, eginińdi kút, malǵa qara, taǵam daıynda, bilimińdi kóter degen bolar edi. Indetten saqtan degen sóz eńbek etpeı, úıde tyǵylyp otyr degen sóz emes. Qajyrly eńbek te, oıyn-saýyq ta, bilimge umtylyp, demalyp, densaýlyqty saqtaý da – bári bizge kerek. Abaıdy beker aıtyp otyrǵanym joq. Sol zamannyń ózinde danyshpan «ǵylym izdep, óner tap» dedi. Osy sózdiń bási áli de bıik, áli de ózekti. Adamdy adam etken eńbek. Eńbek qylǵan adam ash qalmaıdy.

– Áńgimeńizge rahmet!

 

Áńgimelesken

Arman OKTIаBR,

«Egemen Qazaqstan»

 

ALMATY

Sońǵy jańalyqtar

Shýchede jańa sport kesheni salynady

Aımaqtar • Búgin, 18:59

Erlikke toly sýretter

Rýhanııat • Búgin, 13:05

Kıikterdiń tóldeý kezeńi bastaldy

Fotogalereıa • Búgin, 12:07

Qazaqstannyń altyn-valıýta qory ósti

Ekonomıka • Búgin, 12:02

Pavlodarda avtobýs baǵanǵa soǵyldy

Oqıǵa • Búgin, 09:54

Batys Qazaqstanda kıikter ólip jatyr

Aımaqtar • Búgin, 09:44

Uqsas jańalyqtar