Rýhanııat • 20 Sáýir, 2021

Tańǵalý sındromy 2

33 ret kórsetildi

«Talantty adamdardyń «tátti tamuǵynan» býyrqanyp, bulqyna shyqqan sátti týyndylaryna tańǵalmaq kerek. Jandy kartınaǵa, jaqsy óleńge hám táýir shyǵarmaǵa tańǵalý ekibastan durys. Ári óz basyńa buıyrmaǵan ónerdi basqa bir zamandasyńnan kórip, tamsana tańǵalýyń zańdy qubylys sııaqty. Iаǵnı bul da belgili bir deńgeıde mádenıettiliktiń belgisi deımiz. Alaıda ýaqyt óte kele jaqsyǵa tańǵalýdyń jóni men josyǵy da ózgeredi eken».

Gazetimizdiń ótken bir sanyn­da qoǵam keı adamdardyń gazet-jýrnal, kitap oqıtynyna shyn yqylas-peıilimen tańǵalaty­nyn «áshkerelep» hám buǵan «deń­geısiz tańǵalý» dep baǵa bergen maqalamyz osylaı bastalǵan edi. Baıqap qarasaq, qazaq qoǵa­my tek kitap oqyǵandarǵa ǵana tańǵalmaıdy eken. Qazaq tilinde erkin sóıleı alatyn ózge ult ókilderine de aıryqsha tańǵa­lamyz. Tipti ol otandasymyzdy gazet oqyp otyrǵan sizden de bir­shama artyq jaqsy kórip, sumdyq qýanamyz. О́ıtkeni ol bizdiń ana tilimizde sóılep otyr. Álqıssa.

Ár memlekettiń ana tili – sol halyqtyń mártebesi deımiz. Elimizde sol mártebe úshin kúres táýelsizdik jyldarynan beri júrip keledi. Nátıjesi – búgingi qoǵam. Árıne, barsha qazaq dalasy qazaqsha sóılep ketken joq. Áıtse de, keshegi keńes ýaqy­tymen salystyrǵanda, jaǵdaı kóńil qýantady. Alaıda qazirgi qoǵamda qazaq tiline jetik ózge ult ókilderine baılanysty bir ǵadet paıda boldy: jappaı tańǵalý. Ágárákı, kórshińiz Sergeı qazaqsha sóılese, qalpa­ǵyńyzdy aspanǵa atyp, qalba­laq­tap qushaqtaı jónelesiz. Al bas redaktor qazaq tilin bile­tin ózge ult ókilinen suh­bat al dese, izdeý salyp, áı­teýir bir tabasyz. Sosyn «Qazaq tilin úırenýi­ńizge ne sebep boldy?» degen syńaı­daǵy suraqtan bastalatyn suh­bat gazet betinde jarq ete qala­dy. Qazaq tiline sýdaı ózge ult ókil­deri televızııa salasynda da osy deńgeıde qajetti adamdar (sondaı-aq qaı salada da tabysty bolýǵa múmkindigi bar). Erek­sheligi (mindeti emes) – mem­lekettik tildi meńgerýinde. Al qoǵam qazaq tilin biletin ózge ult ókilderine tańǵalyp, qı­sapsyz madaq jaýdyrady. Halyq­tyń (hám saıasattyń) bul tosyn mineziniń syry nede?

Árıne, qazaq tilinde sóıleı ala­tyn ózge ulttardy nasıhat­taýy­­myz­dyń bir sebebi, barsha halyq­qa úlgi etkimiz keledi (hám olar­ǵa degen qurmetimiz de bolar). Son­da qandaı til óz elinde nası­hat­talýǵa muqtaj? Jaýaby bári­mizge belgili. Osy sebepti de mem­le­ket­tik tildi el arasynda na­­sı­hat­taýǵa májbúrmiz. Bálkı, osy úshin de qazaqsha bes-alty sóz bile­tin adamǵa da kóńilimiz jibı qalady.

Qazaq qazaq bolǵaly talaı «tar jol, taıǵaq keshýlerden» ótkeni málim. Ásirese, keıingi Reseı otarshyldyǵy ult­tyń sanasyna aýyr soqqy bolyp tıdi. Mine, sonyń áserinen, beıbit zaman ornap, arada qan­shama jyl ótse de, sanamyz áli kem­ba­ǵaldyqtan aryla qoıǵan joq. Nátıjesinde, memlekettik tilde sóılegen orys pen koreıge shapan jaýyp, at mingizip, erekshe qurmet kórsetemiz. Aǵyl-tegil tańǵalamyz. Iаǵnı ana tilimizdiń jarasy áli jazyla qoımaǵany.

Aqıqatynda, qoǵam memleket­tik tilde sóıleıtin ózge ult ókiline nege tańǵalady? Nege olardy japa-tarmaǵaı efırge shyǵaryp, ıakı gazet betine jarııalaımyz? Kez kelgen Qazaqstannyń azamaty memlekettik tildi bilýi kerek emes pe? Bul – talap. Olar­­dyń qazaq­sha sóılegeni jańa­­lyq, ıakı quby­lys bolmaýy kerek. Qazaqsha sóı­leıtin ózge ult ókilderine tańǵalý – mem­le­kettik tildiń mártebesin bıik­­tet­peıdi. Ol tek neshe ǵasyr­dan beri ishte jatqan qazaq tiline qa­tys­ty komp­leksterdi syrtqa shy­­ǵarady: joı­maıdy. Bıylǵy Táýel­­sizdiktiń 30 jyl­dyǵy qar­sa­­­ńynda halyq sa­na­syndaǵy osyn­­­daı deńgeısiz tań­ǵalý­lar men «júz jyldyq ja­ra­lar­dan» qal­­­ǵan kompleksterdi tú­birimen joıýǵa kúsh salýymyz kerek sııaqty.

Sondyqtan elimizdegi ózge ult ókilderi, ıaǵnı otandastarymyz qazaqsha sóılese, tańǵalmańyz. Bul – qalypty jaǵdaı.

 

Sońǵy jańalyqtar

Shýchede jańa sport kesheni salynady

Aımaqtar • Búgin, 18:59

Erlikke toly sýretter

Rýhanııat • Búgin, 13:05

Kıikterdiń tóldeý kezeńi bastaldy

Fotogalereıa • Búgin, 12:07

Qazaqstannyń altyn-valıýta qory ósti

Ekonomıka • Búgin, 12:02

Pavlodarda avtobýs baǵanǵa soǵyldy

Oqıǵa • Búgin, 09:54

Batys Qazaqstanda kıikter ólip jatyr

Aımaqtar • Búgin, 09:44

Uqsas jańalyqtar