Kollajdy jasaǵan Záýresh SMAǴUL, «EQ»
Qalyptasyp otyrǵan jaǵdaıdy kóz aldymyzǵa elestetý úshin oblystaǵy malsaq qaýymnyń 212 myń jylqy, 491 myń qara mal, 610 myń qoı-eshki baǵyp otyrǵandyǵyn aıta ketýimiz kerek. Ǵylymı esep boıynsha qara maldyń ár basyna 8, jylqynyń ár basyna 9-10 gektar jaıylym kerek. Biraq bul esep te naqty jaǵdaıdy bildire almaıdy. О́ıtkeni óńirdiń keı tusy orman-toǵaıly alqap. Ol jerde ósetin on san shóptiń qunary jaqsy. Taýly-tasty, mal tisine tıer qyltanaq óspeıtin taqyr jer de bar. Onyń ústine qolda bar mal sharshy taqtanyń ústindegi doıbynyń tasy tárizdi emes, oılaǵandaı ornalastyra almaısyń.
Jaıylymnyń jetimsizdigi búgin ǵana paıda bolyp otyrǵan joq. Keshegi keńes zamanynan mura bolyp qalǵan, saǵyzdaı sozylyp kele jatqan másele. Astyqqa aıryqsha mán berilgen ýaqytta týsyrap jatqan dala aýyl-úıdiń tabaldyryǵyna deıin taqap jyrtyldy. Mal jaıatyn alaqandaı bos jer qalmady.
El amalsyzdan jylqy jaıylǵan jerge qoı-eshkisin, qara malyn qosa baqty. Bul amalsyzdan atqarylǵan sharýa edi. Jylqynyń tisi tisteýik tárizdi, shópti tamyryna deıin qyrshı alady. Al qara mal jaıylymdaǵy shópti tilimen orap julady. Jylqy jaıylǵan jerge qara mal baǵý obal.
Ol kezdegi jer saıasaty bylaısha órbigen. Túgin tartsa, maıy shyǵatyn qunarly alqaptyń barlyǵy egistik jerdiń enshisinde. Jeke sharýanyń malyn qunarlylyǵy bir saty tómen aımaqtarǵa baqtyrdy. Jekemenshiktiń qolyndaǵy maldy basqa uryp sanap, shekteý qoıdy. Sebebi, mal basy ósip ketse, jaıatyn jer joq. Keńsharlar taraǵan kezde aýyldaǵy aǵaıyn jer úlesin alýǵa beıqamdyq tanytty. Ekonomıkalyq baılanystar ydyrap, jer ıgerýge kúsh-qýat jetpeı jatqan kezde qunarly alqaptarda aramshóp qaptap, jaı jatyp tozdy. Zańdastyrýǵa moıny jar bermegen de ózimizdiń aǵaıyn. Aýyldyń janyndaǵy jaıylymdy áldekimder kelip arqalap alyp ketpeıtin shyǵar dep, «uzyn arqan, keń tusaýǵa» saldy. Qazir iri sharýashylyqtar bar jerdi ólshep kesip, baýyryna basyp alǵannan soń súmesinen kún kórip otyrǵan birer qarasyn baǵatyn toqymdaı jer taba almaı zar ıleýde.
Pikirimizdi shegendeý úshin muńyn shaqqan kásipkerdiń shaǵymyn da keltire ketelik. Astrahan aýdanyndaǵy «Maımaqov» sharýa qojalyǵynyń basshysy Ryspaı Maımaqov el Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaevtyń atyna aryz joldapty. Onda 2017 jyly «Sybaǵa» baǵdarlamasy arqyly nesıe alyp, etti baǵyttaǵy asyl tuqymdy qara mal satyp alǵandyǵy aıtylady. Qolda bar maldy baǵýǵa ári mal sanyn óz tóli esebinen kóbeıtýge jaıylymnyń joqtyǵy kesirin tıgizip otyrǵandyǵyn jetkizedi. Shaǵym ıesiniń jazýyna qaraǵanda, jaıylym jáne shabyndyq jer surap aýdanda ótkizilgen birneshe konkýrstarǵa qatyssa da esh nátıje shyqpaǵan. Sharýa qojalyǵynyń hattaǵy málimdeýine qaraǵanda, konkýrsta iri sharýa qojalyqtary únemi jeńimpaz bolyp tanylady eken. 2019 jyly jergilikti atqarýshy organ konkýrstan tys memlekettik baǵdarlamaǵa qatysýshy retinde on jyl merzimge jalpy kólemi 403 gektar jerdi jalǵa bergen. Búginde bul áreket zańsyz dep tanylyp, basy daýǵa qalǵan jaıy bar.
– Men ákimdik qaýlysyndaǵy kórsetilgen barlyq talapty buljytpaı oryndap otyrmyn, – deıdi Ryspaı Maımaqov. – Jerimdi qaıtaryp alatyn bolsa, qyrýar shyǵynǵa ushyraımyn. Jaıylymda malshylarǵa arnap úı saldym, baǵymdaǵy malǵa jazǵy qorshaý jasadym. Qanshama qarajat pen eńbegimniń zaıa ketetin túri bar.
Malsaq jannyń jan aıqaıyn ábden túsinýge bolady. Búgingi tańda shaǵyn jáne orta bıznesti damytý, aýyl adamdaryna qamqorlyq jasaý týraly qanshama aıtylyp kele jatqanymen, alǵa umtylyp, jumys istegisi kelgen adamnyń meselin qaıtaratyn másele jerdiń jaıy bolyp tur. Endi jaıylymsyz, shabyndyqsyz mal baqqan Maımaqovqa tóner qater qandaı?! Talap boıynsha jaıylymdyq jeri bolmaǵandyqtan, sýbsıdııa berý sap tyıylady. Qara maldy qysy-jazy qorada qamap baǵa almaıdy ǵoı. Mal azyǵy onsyz da qymbat. Jaz túgil, qystyń ózine ázer taýyp otyr. Amalsyzdan pyshaqqa iligedi. Eger ondaı sharasyzdyqtan oqys oqıǵa oryn alsa, memleketten alǵan nesıesi tólenbeı qalady. Mal baqqan malshylar jumyssyzdardyń sanyn kóbeıtedi. Eń bastysy, osy sarynda órbigen oqıǵany kórip otyrǵan ózge aýyl turǵyndary nesıe alyp, táýekel etýge bata almaıdy.
Bul bir ǵana sharýa qojalyǵynyń basyndaǵy jaǵdaı emes. Bárine tán demesek te, kópshiliginiń kórgen kúni osy. О́tken jyly óńirde 1 573,2 gektar jaıylym jer eriksiz túrde qaıtarylyp alyndy. Onyń ishinde 934 gektary jer ıelerine balamaly jer telimderin berý arqyly qaıtarylǵan. Jaılaýlardy paıdalaný úshin 3 myń gektar shamasyndaǵy jaıylym kádege asyrylýda. Orman sharýashylyqtary mekemelerimen turǵyndar arasynda kelisimshart jasalyp, 13 myń gektar jer mal jaıýǵa berilgen. Aýyl sharýashylyǵy taýarlaryn óndirýshilermen memorandým jasaý arqyly 1,1 mln gektar jer paıdalanylýda. Aǵymdaǵy jyly jergilikti atqarýshy organdar eldi mekenderdiń shekaralaryn belgilep, jer mólsherin naqtylaý arqyly burynnan irkilip qalǵan 40,8 myń gektar jerdi aınalymǵa engizip, 4,4 myń gektar jerdi eriksiz qaıtaryp almaq. Taǵy bir kóńil aýdaratyn dúnıe – 113,2 myń gektar jaılaýlardy paıdalaný kózdelýde.
О́ńirde áldeneshe jyldan beri týsyrap bos jatqan, shóbiniń qunary da, beliniń bederi de jaqsy, jaz boıy shóbiniń boıaýy qashpaıtyn jaılaý barshylyq. Bul sary saǵymǵa bógip, eldi ıgilikke keneltetin, ushy-qıyryna kóz jetpeıtin, keń kósilgen kelisti jaılaýlar keshegi keńes kezinde kádege jaratylǵan. Bir ǵana Kókseńgirdiń keń kósilgen jaılaýynda áldeneshe myń mal baǵýǵa bolar edi. Biraq onyń da aıaqqa tusaý bolar qıyndyǵy bar eken.
– Jaılaý degenimiz – bos jatqan jer. Malǵa azyq bolar shalǵynnyń bar ekendigi ras. Biraq onda sý tapshy. Eń aldymen malshyǵa úı salý kerek, qudyq qazý kerek. Qysqasha aıtqanda, áleýmettik-turmystyq jaǵdaıyn týǵyzý kerek, – deıdi eńbek ardageri Qoıanbaı Qııasov. – Buryn Zerendi, Kókshetaý aýdandarynyń malshylary jaz shyǵa keńshardyń bar malyn Kókseńgir jaılaýyna aıdaıtyn. Qazir ol jerde el joq. Alty aı jaz otbasynan alystap, ıen jaılaýda mal baǵatyn malshyny qaıdan tabasyń? Múmkin olardy osy eńbegi úshin zeınet demalysyna erterek shyǵaryp, yntalandyrý kerek shyǵar. Ári olarǵa áleýmettik paket retinde járdem kórsetilse jón. Eńbekaqylary da tolymdy bolýy kerek. Sonda ǵana ógizdi de óltirmeı, arbany da syndyrmaı, bos jatqan qunarly jaıylymdy ıgerip, máseleni ońynan sheshýge bolar edi.
Al el ishinde mal baǵatyn jaıylym, mal azyǵyn daıyndaıtyn shabyndyq taba almaı otyrǵandar jyrtylyp artylady. Osy taqyrypty indetip oblys ortalyǵynyń irgesindegi Krasnoıar aýylyna baryp qaıttyq. Aýyl turǵyny Bekjan Qyrqaev ótken jyly nesıe alyp, asyl tuqymdy eshki satyp alǵan eken. Biraq qıyndyǵy kóp sharýadan júregi shaılyǵyp qalypty.
– Eshki baǵatyn jaıylym da, mal azyǵyn daıyndaıtyn shabyndyq ta joq, – deıdi kásipker. – Qysy-jazy qamap baǵyp otyrmyn. Azaby shash-etekten. Alǵash bıznes-jospar jasaǵanymda, aýyldyq okrýgtiń ákimdigi jaıylym bolady dep sendirgen. Konkýrsqa qatystym, biraq jer joq degen jeleýden taıynatyn emes. Asyl tuqymdy eshkilerdiń sútinen neshe túrli sút ónimderin daıyndap, tutynýshylarǵa usynyp jatyrmyz. О́timi jaqsy. Olar da úırenip qaldy. Táp-táýir mal qorasyn salyp aldyq. Sút saýatyn qurylǵylardy da. Endi bastap qoıǵan isimizdi orta joldan úzgimiz kelmeı, joǵaryǵa qaraılap otyrmyz.
Shyntýaıtynda alǵa umtylyp, sharýa isteımin degen adamnyń aıaǵyna tusaý bolyp otyrǵan ózekti másele – jaıylymnyń tarlyǵy. Barlyǵy retke kelip, malsaq qaýym murty kókke shanshylyp, masaırap otyratyn kún qashan týar eken?!
Aqmola oblysy
