Detektıv jazý tásili Edgar Po zamanynan beri asa qatty ózgeriske ushyraı da qoıǵan joq. Bas keıipkeri de aǵashtyń qısyq bitken butaǵyndaı qoǵamnan oqshaýlanyp, oqıǵaǵa qatysty adamdardy syrtynan baqylap, is-áreketterin oı eleginen ótkizip, qylmyskerdi jańylmaı taýyp, quryqtap jatady. Bir qyzyǵy sıýjetteri uqsas bolyp keletinine qaramastan, detektıvke degen oqyrman suranysy bir sátke de tolastamapty. Edgar Ponyń Ogıýst Dıýpeninen bastalyp, Sherlok Holms pen Doktor Vatson, Erkıýl Pýaro, Mıss Marpl, Komıssar Megre, Nıro Výlftarmen jalǵasqan iz kesýshilerdiń obrazdary mıllıondaǵan oqyrmannyń júregin jaýlap alyp, detektıv álemdegi eń kóp paıda ákeletin bızneske aınaldy. Aǵylshyn jazýshysy Artýr Konan Doıl detektıv jazýdan júıkesi tozyp, oqyrmandardyń súıikti keıipkerine aınalǵan Sherlok Holmsty aqyry óltirip tynǵanda halyq narazy bolyp kóshege shyqty. Amaly quryǵan qalamgerdiń Holmsty qaıta tiriltip alýdan basqa amaly qalmady.
Álemniń eń uly sýretkerleri Servantes, Balzak, Moppasan, Flober men Tolstoı romandary da dál detektıv týyndylaryndaı suranysqa ıe bolǵan emes. Agata Krıstı tek qana Erkıýl Pýaronyń baǵyn ashqan 33 romannan bólek, 55 áńgime jazdy. Dedýktıvti ádistiń negizin qalaǵan Artýr Konan-Doıldy basqa janrǵa jolatqyzbaı qoıǵan Sherlok Holms týraly hıkaıalarda esep joq. Tumsyǵyn tyqpaıtyn jeri qalmaǵan mıss Marpl 12 roman men 20 áńgimeniń keıipkeri bolsa, Jorj Sımenon komıssarǵa arnalǵan 76 roman men otyzǵa tarta áńgime jazdy. Megre osylaısha jazýshy ǵumyrynyń 41 jylyn bir ózi erkin jaılap tóstegen eken.
Jalpy, detektıvti bir ulttyń qanjyǵasyna baılap qoıý orynsyz bolǵanymen, qazaq detektıvine kelgende ne aıtarymyzdy bilmeı daǵdaryp qalatynymyz jasyryn emes. Nege bizdiń ádebıetimizde osy janrdyń besaspap mamandary týmaı jatyr? Álde, detektıv bizdiń ulttyq tabıǵatymyzben úılespeıtin janr ma?
Osyǵan oraı, jalǵyz túıesin joǵaltqan kedeıdiń aldynan jolyqqan jolaýshylarmen bolǵan áńgimesi esime túsip otyr. Kózimen kórip, qolymen ustamasa da joǵalǵan túıeniń bir kózi soqyr, aıaǵy aqsaq, quıryǵy sholaǵyn jazbaı taný naǵyz detektıvke tán tásil emes pe? Nemese, tipti, Ertóstiktiń elge qaıtyp kele jatyp, Sorqudyqtyń basyna sorǵa bola qonýynan kelgen qıyndyqtar baıandalyp, qııalǵa erik beretin ertegidegi baıandalatyn áńgimelerde detektıv janrynyń jelisi jatqan joq pa? Yqylym zamannyń qorjynynda qalyp qoıǵan ertegi-ańyzdarymyzdy túrlendirip, ózgeshe dem berip, jańa qyrymen jarq etkizip shyǵarýǵa nege bolmasqa? Jazýshylar Odaǵynyń jyl saıyn ótetin jıyndarynda nege qazaq detektıvi týraly bir aýyz sóz aıtylmaıdy?
Detektıv degende Qalmuqan Isabaevtyń «Ajal qursaýynda», «Komendanttyń jazbalary», Kemel Toqaevtyń «Túnde atylǵan oq» hıkaıattary sııaqty sanaýly týyndylar ǵana jadymyzǵa oralady.
О́kinishke qaraı, bul janrdy klassıkalyq dárejege jetkizgen talantty jazýshy Kemel Toqaevtan keıin, ony damytýǵa ádebıetimiz qulyqsyz bolyp qalyp, táýelsizdik jyldarynda halyq birjola shetel detektıvin oqýǵa qunyǵa kirisip ketti. Bir kezderi Kemel aǵamyzdyń «Sarǵabanda bolǵan oqıǵa» kitabyndaǵy shyǵarmalardyń óz zamanynyń bestselleri bolǵanyn, jurtty qyzyqqa batyrǵan kitapty kezekke turyp oqyǵanymyzǵa qazir eshkimdi sendire almaısyń.
Byltyr Reseı memleketi «Orys detektıvi» degen baıqaý jarııalady, maqsaty – ádebıet jáne kıno qyzmetkerlerin detektıv janryn damytýǵa ıtermeleý, ádebı qaýymdastyq arasyndaǵy onyń mártebesin arttyrý, oǵan oqyrmandar men qoǵam nazaryn aýdarý. Al Qazaqstanda mundaı bastamalar qashan qolǵa alynady? Álde, bizdiń elimizde detektıv janry ádebıet esiginen syǵalaı almaı, áli de talaı jyl dalada tura bere me?
Amangeldi KEŃShILIKULY
