Halyqaralyq bı kúnin otandyq horeograftar da keńinen atap ótedi. Osyǵan oraı biz Qazaq ulttyq horeografııa akademııasy zamanaýı qazaq bıin damytýǵa qalaı úles qosyp jatqany týraly baıandaýdy jón kórdik.
Qazaq bıi degenimiz – áýen men yrǵaqqa úılese qozǵalý ǵana emes, bul tutas ulttyń mádenıeti men dástúri. Qazaq bıiniń kásibı sahnada kórsetile bastalýy Qazaqstandaǵy teatr óneriniń negizi qalanýymen baılanysty. Ásirese, Jumat Shanın, Qurmanbek Jandarbekov, Qanabek Baıseıitov sekildi mýzykalyq teatr rejısserleri bı ónerine qajetti sıýjetter taýyp, mýzykalyq súıemeldeý tańdaýǵa zor úles qosty. Sonymen qatar Shara Jıenqulova, Áýbákir Ysmaıylov, Alı Ardobýs, Aleksandr Aleksandrov, Nursulý Tapalova, Almas Bekbosynov jáne basqa da óner maıtalmandarynyń esimderdi ulttyq horeografııa tarıhyna esimderi altyn áriptermen jazyldy. Al, Dáýren Ábirov, Zaýyrbek Raıbaev, Olga Vsevolodskaıa-Golýshkevıch, Myńtaı Tileýbaev, Bolat Aıýhanov sekildi baletmeısterler búginde qazaqstandyq horeografııa óneriniń klassıkterine aınaldy.
Elordada horeografııalyq óner sheberleriniń ustahanasy – Qazaq ulttyq horeografııa akademııasynyń paıda bolýymen qazaq bıiniń ekinshi tynysy ashyldy. Akademııa oqytýshylary aldaryna úlken mindet qoıdy – tálimgerlerdiń boıynda ulttyq mádenıetke degen súıispenshilik pen maqtanysh sezimin tárbıeleý. Qazaq bıin zerttep, onyń saqtalýyna súbeli úles qosyp júrgen jas ǵalymdardyń arasynda akademııa oqytýshysy, áıgili horeograf, «Qazaqstannyń 100 jańa esimi» Respýblıkalyq jobasynyń jeńimpazy, Tuńǵysh Prezıdent qory syılyǵynyń laýreaty, kóptegen qoıylymdardyń avtory Anvara Sadyqovany erekshe atap ótýge bolady.
Qazirgi ýaqytta Anvara Sadyqova qazaq bıiniń damýyna atsalysyp júrgen horeograftardyń biregeıi bolyp tabylady. Onyń jeke basynyń talantyn jáne daryndy stýdentteri oryndaıtyn eksklıýzıvti qoıylymdaryn otandyq qana emes, sheteldik kórermender de joǵary baǵalaýda. Búgingi qazaq mýzyka óneriniń jarqyn ókilderi – «Turan» folklorlyq-etnografııalyq ansamblimen yntymaqtastyq ornatý qazaq bıin tanymal etý jolyndaǵy erekshe jetistik desek te bolady. Bıyl ujym óziniń 13 jyldyǵyn atap ótýde, onyń repertýarynda 40-tan astam shyǵarma bar jáne osy ýaqytqa deıin álemniń 70 elinde 600-den astam konsert ótkizip úlgerdi.
Anvara Sadyqovanyń aıtýynsha, ol «Turan» ansambliniń shyǵarmashylyǵymen 10 jyl buryn kompozıtor Aqtoty Raıymqulovanyń mýzykasyna qoıylǵan «Tolǵaý» horeografııalyq kompozısııasyn qoıǵanda alǵash ret tanysqan eken. Jemisti yntymaqtastyq 2016 jyly Qazaq ulttyq horeografııa akademııasy ashylǵan kúnnen bastap búginge deıin jalǵasýda.
Osyndaı qysqa merzimde akademııanyń repertýary «Balbóbek», «Jastar», «Qyzǵaldaq», «Qos aqqý», «Aqqýlar» jáne basqa da «Turan» ansambliniń mýzykalyq shyǵarmalaryna qoıylǵan horeografııalyq nómirlermen tolyqty. Bı men mýzykalyq dýettiń sátti bolǵany sonshalyq, akademııa stýdentteri halyqaralyq baıqaýlar men festıvalderge shaqyrý alyp, álemdik óner sheberleriniń nazaryna túsip, maqtaýlaryna ıe bola bastady.
Alǵashqy sheteldik sapar 2016 jyldyń qazan aıynda Pekınde ótken «Beijing International Dance performance series» Halyqaralyq bı óneri festıvaline qatysý boldy. Akademııa stýdentteri «Tamyr» atty arnaıy baǵdarlamamen qytaılyq kórermender aldynda óner kórsetip, qazaq bıiniń barlyq sulýlyǵyn laıyqty kórsete bildi. Osy baǵdarlamaǵa kirgen «Turan» ansambliniń oryndaýyndaǵy «Múkeı» kúıine qoıylǵan «Táńir men Umaı» bıi keıin de talaı ret halyqaralyq festıvalderge qatysty.
2017 jyly Arýjan Baqytqyzy men Sultanbek Ǵumar Qazaqstan shyǵarmashylyq jastar festıvaliniń jeńimpazdary atanǵannan keıin, Parıjdegi IýNESKO uıymynyń shaqyrýyn alyp, óz ónerlerin Fransııa elinde kórsetti. Olar «Táńir men Umaı» horeografııalyq kompozısııasyn oryndap, kórermenderin qazaq bıiniń sulýlyǵymen tańǵaldyrdy... Osy horeografııalyq qoıylymmen Qazaq ulttyq horeografııa akademııasynyń stýdentteri Shuǵyla Ádephan men Sultanbek Ǵumar (búgin olar «Astana Opera» teatrynyń solısteri) bıshiler arasynda úlken bedelge ıe bolǵan «Malyı Nýreevskıı» (Ýfa) Halyqaralyq festıvaline de baryp qaıtty.
2018 jyly Akademııanyń oqýshylary Aıdarova Lımara, Ikbalova Vega, Hvan Amır, Qalı Dinmuhamed «Turan» ansambliniń «Balbóbek» shyǵarmasyna qoıylǵan horeografııalyq kompozısııasyn Reseıde ótken «Bı áleminde» atty halyqaralyq festıvalde joǵary deńgeıde kórsete aldy; sondaı-aq Latvııada ótken XV Halyqaralyq «Rıga kóktemi» horeografııalyq festıval-baıqaýynyń gala-konsertinde Aıdarova Lımara «Turan» mýzykasyna qoıylǵan «Qyzǵaldaq» horeografııalyq mınıatıýrasymen 1-shi orynǵa ıe bolyp, laýreat ataǵyn aldy.
Osy jeńisti tizimdi jalǵastyrǵan akademııa stýdentteriniń taǵy bir jarqyn jetistigi – 2020 jyly ótken «World Folk Vision» Dúnıejúzilik ulttyq mádenıetter men óner baıqaý-festıvalinde ekinshi oryn alýy. «Aqqýlar» bıi álemniń 115 elinen kelgen 3,5 myń qatysýshynyń arasynda úzdikter qataryna endi.
Odan basqa, «Turan» ansambliniń shyǵarmalaryna qoıylǵan horeografııalyq kompozısııalar – áıgili baletmeıster Aıgúl Tatı sahnalaǵan «Balbalapan» qoıylymyn, Anvara Sadyqova sahnalaǵan «Táńiri men Umaı» jáne «Jastar» qoıylymdaryn kórermender Qazaq ulttyq horeografııa akademııasynyń Ázerbaıjan men О́zbekstanǵa gastroldik saparlary aıasynda kóre aldy.
«Turan» etno-tobynyń múshesi Serik Nurmoldaev Qazaq ulttyq horeografııa akademııasynyń pedagogterimen jumys isteý ansambl úshin mańyzdy tájirıbe ekenin atap ótti. «Horeografııa salasyndaǵy jemisti yntymaqtastyq Anvara Sadyqovadan bastaldy. Bizdiń týyndylarymyzǵa qoıylym, bı qoıǵandar kóp, biraq biz buǵan árqashan kúmánmen qaraıtynbyz, óıtkeni mýzyka salasyndaǵy sýretshiler retinde biz oıymyzdy túsingenin, ony qozǵalyspen dóp jetkizgenin jáne osynyń bárin ishteı durys qabyldaǵanyn qalaımyz. Anvara Sadyqova osyny júzege asyra alǵan adamdardyń biri bolyp shyqty. Árıne, biz uzaq ýaqyt etene jumys isteýdi kózdep otyrmyz. Sebebi Ulttyq horeografııa akademııasy balet óneriniń qalyptasýy men damýynyń tutas bir bóligi bolyp tabylady. Osy biregeı oqý ornynyń tárbıelenýshilerimen bir sahnada óner kórsetýge árdaıym qýanyshtymyz», deıdi mýzykant.
Akademııanyń «Turan» ansamblimen jasaǵan sońǵy jumystarynyń biri – Baýyrjan Bekmuhambetovtiń «Jetisýym» kúıine qoıylǵan jeke bıi. 1-kýrs stýdenti Ińkár Aıdarhanqyzynyń oryndaýyndaǵy bul bı bıyl alǵash ret akademııanyń Naýryz meıramyn merekeleýge arnalǵan konserttik baǵdarlamasynda usynyldy.
«Árıne, bizdiń «Turan» ansamblimen yntymaqtastyǵymyz uzaq merzimdi. Olardyń qazaq horeografııasyn nasıhattaýdyń jańa túrlerin izdeýge baǵyttalǵan shyǵarmashylyq jumysy bizdi qýantady jáne shabyttandyrady. «Turannyń» týyndylary mahabbatty, ólimdi, azapty, qýanyshty, baqytty beıneleıtin ártúrli taqyryptardy qamtıdy, qazaq dalasynyń tarıhy týraly baıandaıdy», deıdi horeograf Anvara Sadyqova.
Akademııa oqytýshylary, stýdentteri men «Turan» mýzykalyq ujymynyń shyǵarmashylyq birlestigi bedeldi marapattarǵa qol jetkizýge ǵana emes, otandyq jáne sheteldik kórermender arasynda qazaq mádenıetine degen súıispenshilikti arttyrýǵa da múmkindik beredi.
Ádemi bı men áýezdi mýzykanyń negizi – shabyt pen ımprovızasııa. Anvara Sadyqova men «Turan» folklorlyq-etnografııalyq ansambliniń ujymy sııaqty shyǵarmashyl jandar ony qazaq halqynyń baı mádenıeti men tarıhynan alady. Al olardyń talanty men kásibıligi eńbeksúıgishtik pen adaldyqpen eselene otyryp, eki ónerdiń jaryq dýetin óner shyńyna jeteleıtini jáne búkil álemge qazaq mádenıetin pash etetini sózsiz.
Talǵat SADYQULY
