Saıası jańǵyrtýǵa – zańnamalyq qoldaý

Atalǵan másele jóninde alǵashqy bolyp Ulttyq ekonomıka mınıstri Áset Erǵalıev baıandama jasady. Onyń sózine súıensek, 2021 jylǵa arnalǵan makroekonomıkalyq kórsetkishter men bıýdjettik parametrler boljamyna naqtylaý engizilgen.

«Makrokórsetkishter boljamy el ekonomıkasynyń ósýi boıynsha jedel derekterdi, álemdik ekonomıka men naryqtaǵy úrdisterdi eskere otyryp, naqtylandy. Ishki jalpy ónimniń ósý qarqyny qańtar aıyndaǵy mınýs 4,5 pa­ıyzdan birinshi toqsannyń qorytyndysy boıynsha mınýs 1,6 paıyzǵa deıin jetti. Makrokórsetkishterdi naqtylaý ke­zinde munaıdyń ortasha jyldyq baǵa­sy barreline 50 dollar deńgeıinde aıqyndaldy.

Dúnıejúzilik bank pen Halyqaralyq valıýta qorynyń boljamdary boıynsha álemdik ekonomıkanyń ósýi bıyl 4,3 pa­ıyz jáne 6 paıyzdy quraıdy. Jo­ǵaryda aıtylǵandy eskere otyryp, el eko­nomıkasynyń ósý boljamy 2,8 paıyzdan 3,1 paıyzǵa deıin jaqsardy. Osylaısha, ekonomıkalyq ósim qalpyna keledi.

Bul rette nomınaldy ishki jalpy ónim 77,8 trln teńge kóleminde baǵalanyp otyr. Syrtqy suranysty qalpyna kel­tirý aıasynda metallýrgııadaǵy óndiris­tiń belsendi ósýi esebinen óńdeýshi óner­ká­siptegi boljamdy kórsetkishter 4,1 pa­ıyzdan 5,2 paıyzǵa deıin kóterildi.

Qurylysta josparlanǵan 17 mln sharshy metr turǵyn úıdiń berilýine baılanysty boljam 2,5 paıyzdan 5 pa­ıyz­ǵa deıin jaqsardy. Aqparat pen baı­lanysta IT qyzmetterge suranystyń ósý nátıjesinde boljam 3,8 paıyzdan 6,5 paıyzǵa deıin ulǵaıdy. Ulttyq bank­tiń boljamy boıynsha eksport 10,8 mlrd dollarǵa, ıaǵnı 52,2 mlrd dol­larǵa deıin kóbeımek. Import 37,1 mlrd dollardy kórsetti. Inflıasııa bu­ryn bekitilgen 4-6 paıyz dálizde saq­taldy», dedi mınıstr. Osylaısha, 2021 jylǵa arnalǵan respýblıkalyq bıýd­­jet parametrleriniń boljamy naqty­lanyp, respýblıkalyq bıýdjet kiristeri trans­fertterdi esepke almaǵanda, 7 trln 204 mlrd teńge kóleminde baǵalanady.

«Ulttyq qordan kepildendirilgen transfert ózgermeıdi jáne 2 trln 700 mlrd teńge mólsherinde saqtaldy. Ulttyq qordan nysanaly transfert 1 trln teń­geden 1 trln 850 mlrd teńgege deıin ulǵaıa­dy. Respýblıkalyq bıýdjet shy­ǵystary 15 trln 334 mlrd teńge kóleminde boljanyp otyr. Bıýdjet tapshylyǵy ishki jalpy ónimge qatysty 3,5 paıyz deńgeıinde», dedi Áset Erǵalıev.

Budan keıin Qarjy mınıstri Erulan Jamaýbaev baıandama jasady. Onyń aıtýynsha, 2021 jylǵa arnal­ǵan respýblıkalyq bıýdjettiń parametr­lerine birqatar ózgeris engizilgen.

«Respýblıkalyq bıýdjet túsimderi 1,1 trln teńgege ulǵaıyp, 12,6 trln teńgeni quraıdy. Bıýdjet tapshylyǵy ishki jalpy ónimge 3,5 paıyz deńgeıinde boljanyp otyr. Respýblıkalyq bıýdjet shyǵystarynyń kólemi 1,3 trln teńgege artyp, 15,3 trln teńgeni quraıdy.

Naqtylaý jobasynda qarajatty mynadaı baǵyttar boıynsha bólý kózdelgen. Birinshi, Nur Otan partııasynyń saılaýaldy baǵdarlamasyn iske asyrý. Oǵan jalpy somasy 884 mlrd teńge qarastyrylǵan. Osy qarajat esebinen joldardy salý jáne rekonstrýksııalaý, agroónerkásiptik keshendi damytý, halyqtyń turǵyn úı jaǵdaıyn jaqsartý, taza aýyz sýmen qam­tamasyz etý jáne «Aýyl – el besigi» baǵdarlamasy sheńberinde aýyldardy jańǵyrtý boıynsha sharalar qabyldanady. Ekinshi, koronavırýstyq ınfeksııamen kúres boıynsha epıdemııaǵa qarsy is-sharalardy qarjylandyrýǵa 265 mlrd teńge qarastyrylǵan. Úshinshi, Memleket basshysynyń tapsyrmalaryn jáne buryn qabyldanǵan mindettemelerdi oryndaý.

Bıýdjetti naqtylaý nátıjesinde onyń áleýmettik baǵyttylyǵy saqtalǵan. Al naqty sektor men óńirlerdi qoldaý kúsheı­tildi. Bul týraly bıýdjet shyǵystarynyń qurylymy kórsetip otyr. Atap aıtqanda, onyń 723 mlrd teńge somasyndaǵy edáýir úlken bóligi ekonomıkanyń naqty sektoryn qoldaýǵa baǵyttalǵan. Bul baǵytty yntalandyrý orta merzimde eldiń damýyna mýltıplıkatıvtik áser etedi. Nátıjesinde, osy salanyń shyǵystary 2,4 trln teńge nemese jalpy shyǵystar kóleminiń shamamen 16 paıyzy kóleminde josparlanyp otyr.

Bıýdjettiń áleýmettik salasy jal­py alǵanda 374 mlrd teńgege ulǵaıyp, 7,5 trln teńgeni nemese jalpy shyǵys­tar­dyń 48,7 paıyzyn quraıdy. Kúsh qury­lym­darynyń shyǵystary 211 mlrd teńgege ósip, 1,6 trln teńge somasynda josparlanǵan.

Jalpy, memlekettik shyǵystar 80 mlrd teńgege qysqartylyp, 3,3 trln teń­ge­ni quraıdy. Bul blok shyǵystarynyń azaıýy Prezıdenttiń bastamalaryna ar­nal­ǵan rezervti qaıta bólýmen baılanys­ty.

Qosymsha shyǵystardyń aıtarlyqtaı úlesi nysanaly transferttermen óńir­lerge beriletinin atap ótý qajet. Olardyń jalpy somasy 539 mlrd teńge bolsa, onyń ishinde damýǵa arnalǵan transfertter – 335 mlrd teńge», dedi Erulan Jamaýbaev.

Sondaı-aq atalǵan zań jobasy jóninde Ulttyq bank tóraǵasy Erbolat Dosaev ta baıandama jasap, aqsha-kredıt salasyndaǵy birqatar máselege toqtaldy.

«Ulttyq bank ınflıasııanyń 2021 jyldyń sońyna qaraı 4-6 paıyz deńgeıge deıin kóteriletinin kútedi. 2020 jyly 7,5 paıyzǵa deıin údeýi karantındik sharalar jaǵdaıynda shıkizat pen ónim jetkizýdiń irkilisterine, azyq-túlik baǵasynyń ósýine baılanysty», dedi Erbolat Dosaev.

Otyrys barysynda depýtattar bıýd­jetke qatysty birqatar ózekti máse­leni kóterdi. Atap aıtqanda, sapasy syn kótermeıtin jol qurylysyna, onyń ýaq­tyly aıaqtalýyna qatysty kemshilikterge erekshe mán berdi. Osy jóninde Nurlan Nyǵmatýlın pikir bildirdi.

«Jasyratyny joq, bárimiz qar túsip ketse de, jol  jóndep jatqanyn jıi kórip júrmiz. Keıde bir jyl ótpeı jatyp, qaıtadan jóndeý jasap jatqanyn da kó­remiz. Bul neni kórsetedi? Birinshiden, sapaly konkýrs ótkizý úshin sapaly kompanııa tabý úshin ýaqyt jetispeıdi. Ekinshiden, barlyq jumys asyǵys jasalady. Árıne, odan keıin eshqandaı sapa bolmaıdy. Al bıýdjetten qansha aqsha ketip jatyr?! О́tken aıda bul týraly Prezıdent te aıtty. Qazir 140 mlrd teńgeni taǵy bereıin dep otyrmyz», dedi Májilis Tóraǵasy. Ol Indýstrııa jáne ın­fraqurylymdyq damý mınıstrine osynsha qarajat bólgennen keıin, nátıje, ıaǵnı sapaly joldar bolýy kerektigin aıtty.

Respýblıkalyq bıýdjet týraly zań­namalyq túzetýler boıynsha qorytyndy jasaǵan Nurlan Nyǵmatýlın: «Búgingi bıýdjette ádettegideı áleýmettik qol­daýǵa, densaýlyq saqtaýǵa, bilim, eńbekpen qamtý salalaryna, jáne jol qurylysy, taǵy basqa da mańyzdy baǵytty júzege asyrýǵa qosymsha qarajat qaraldy. Osynyń barlyǵy Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń strategııalyq bastamalaryn, Memleket basshysy Qasym-Jomart Kemeluly Toqaevtyń sessııanyń ashylýynda bergen tapsyrmalaryn júzege asyrýǵa yqpal etedi. Endigi mindet – bólingen qarajatty alǵa qoıǵan maqsattarǵa tıimdi paıdalaný. Árıne, bul máseleler Májilis depýtattarynyń da baqylaýynda bolady», dedi.

Sondaı-aq jalpy otyrysta depýtattar «Saılaý týraly» Konstıtýsııalyq zań jobasy men ilespe zań jobasy maquldady. Qujatqa sáıkes ákimdikke kandıdattardy saıası partııalardyń usynýy da, azamattardyń ózin ózi usynýy da kózdeledi. Kandıdattardy tirkeý, kandıdatýrany alyp tastaý tártibi, ákimdi saılaý kezinde daýystardy sanaý, osy saılaýdyń qorytyndysyn anyqtaý jáne jarııalaý tártibi belgilenedi.

Qujatta barlyq deńgeıdegi saılaýda beriletin bıýlletenderge «barlyǵyna qarsy» baǵany engiziledi. Saıası partııalar úshin Parlament Májilisine ótý shegi tómendetiledi. Sondaı-aq zań jobasynda aýdandyq mańyzy bar qalalardyń, aýyldardyń, aýyldyq okrýgterdiń ákim­derin tikeleı saılaýǵa qatysty normalar qamtylǵan. 

Zań jobasy jóninde Ulttyq ekonomıka mınıstri Áset Erǵalıev baıandama jasady. Onyń aıtýynsha, qazir elimizde 2345 ákimshilik-aýmaqtyq birlik bar. Bıyl 836 ákim tikeleı daýys berý arqyly saılanady.

«Memlekettik qyzmet týraly zań­namaǵa sáıkes biliktilik talaptaryna saı kelgen jáne 25 jasqa tolǵan eli­mizdiń kez kelgen azamaty saılana alady. Sondaı-aq saıası partııa músheleri jáne saılaýshylardyń jalpy sanynyń keminde 1 paıyzyna qol jınaǵan kandıdattar saılaýǵa túse alady. Bul rette aýdan ákiminiń, eger kandıdattar bolmaǵan ne bireýi ǵana usynylǵan jaǵdaıda, eki ne bir kandıdaty usynýǵa quqyǵy bar.

Zań jobasynda barlyq kandıdat úshin eń tómengi jalaqy mólsherinde saılaý jarnasyn engizý kózdelgen. Saılaý 40 kún buryn jarııalanady, al saılaýdyń ózi qazirgi ákimniń ókilettik merzimi aıaqtal­ǵanǵa deıin 10 kún buryn ótedi. Saı­laý ótkizilgennen keıin úsh kún ishinde qory­tyndy shyǵarylady. О́z kezeginde saılanǵan ákim júrgizip jatqan jumysy úshin turǵyndarǵa esep beredi», dedi Áset Erǵalıev.

 Osy rette Májilis Tóraǵasy birqatar máselege nazar aýdardy. «Zań jobasy tikeleı Memleket basshysy Qasym-Jomart Kemeluly Toqaevtyń tapsyrmasyna sáıkes ázirlendi. Onda Prezıdentimizdiń saıası partııalarǵa jáne saılaýda beriletin bıýlletenge qatysty usynystary engizildi. Sonymen birge aýyldyń, aýyldyq okrýgterdiń ákimderin tikeleı saılaýdy qamtamasyz etetin jańa normalar qabyldandy. Osynyń barlyǵy – Memleket basshysynyń saıası jańǵyrtý bastamalaryn zańnamalyq qoldaýǵa arnalǵan taǵy  bir naqty  qadam», dedi Nurlan Nyǵmatýlın.

Májilis Tóraǵasynyń aıtýynsha, ol – eń aldymen, memlekettik organdar men halyq arasyndaǵy baılanysty kúsheıtýge jáne ákimderdiń turǵyndar aldyndaǵy jaýapkershiligin nyǵaıtýǵa jańa  serpin beredi.

Otyrys barysynda Májilis depýtattary «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine jer qatynastary máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań jobasyna Senat engizgen túzetýlermen kelisti. 

Sondaı-aq otyrysta zattar men mate­rıaldardyń quramy men qasıetteriniń standartty úlgilerin jasaý jáne qoldaný jónindegi yntymaqtastyq týraly keli­simdi ratıfıkasııalaý týraly zań jobasy jumysqa alyndy.