Tarıh • 09 Mamyr, 2021

Qıly-qıly taǵdyrlar

268 ret kórsetildi

Tóbeden jaı túskendeı bolyp bastalǵan 1941 jylǵy soǵys elimizdiń qıyr soltústigindegi Maıbalyq aýylynyń da beıbit ómiriniń tas-talqanyn shyǵarǵan. Júz shaqty shańyraǵy bar shaǵyn aýyl tórt jyl ishinde maıdanǵa 150-den artyq jigit jiberipti. Olardyń jetpisten astamy qazaǵa ushyraǵan, al elge tiri oralǵandardyń shıregi – múgedekter. Eki-úsh ulynan aıyrylǵan, jalǵyzyn joǵaltqan ata-analar, jetim qalǵan balalar – sol kezdegi aýyldyń úırenshikti jaǵdaıy edi. Al qan maıdanda ot keshken jaýyngerlerdiń qıly taǵdyry kimge bolsyn oı salyp, taǵylym alǵyzary anyq.

Eki ólip, eki tirilgen

Otyzǵa kelip qalǵan Qoıshy Raqyshev 1942 jyldyń aqpanynda ásker qataryna alynady. Onyń atqyshtar polki kóp keshikpeı Kalının baǵytyndaǵy urystarǵa aralasyp ketedi. Jarty jylda tis qaqqan jaýyngerge aınalǵan Qoıshy jan alysyp, jan berisken qandy shaıqastarda talaı jaýdy jer jastandyryp, talaı joldasynan aıyryldy.

Alaıda taǵdyrdyń oǵan degen basty syny alda eken. Sol, 1942 jyldyń qarasha aıynyń bir kúnindegi shabýylda tanktiń artynan ilesip kele jatqan Qoıshynyń aıaǵyna oq tıedi. Jarasyn tańyp, súıretilip, qırap turǵan bir tanktiń astyn panalaıdy. Birneshe saǵat boıy qansyraǵan jaýyngerdiń kózine eshkim ilikpeıdi. Tek keshke qaraı tylǵa bara jatqan eki-úsh soldatqa «ala ket» degenimen, olar qaýyrt buıryqtary baryn aıtyp, óz jónderimen ketedi. Ishinde kórshi aýyldyń jigiti bolǵan soń, Qoıshy: «Jaraıdy, ólsem elge aıtyp barar», dep ózin-ózi jubatady. Biraq kórer jaryǵy bar eken – ábden álsiregen sátinde qıraǵan tankti keıin súırep áke­týge basqa bir tank keledi. Tank­shiler Qoıshyny tanktiń syrtyna jatqyzyp, gospıtalǵa jetkizedi.

Narkoz bererdiń aldynda dárigerdiń: «Ábden qansyrap qalypsyń, soldat, gangrena bas­talypty, tizeden bıik kespese bolmaıdy», degenin biledi. Esin jınasa, ábden jaýrap qalypty. Dereý jan-jaǵyn sıpalap kórse – mańaıynda ólikterdiń sýyq dene­leri jatyr eken. «E, meni de óldi dep qoımaǵa shyǵaryp tas­taǵan eken ǵoı», dep bolǵan jaǵ­daıdy túsingen ol syrtqa qa­rap aıǵaı salady. Birazdan ke­ıin qaqpaq syqyrlap ashylyp, qolyna vıntovka ustaǵan mos­qal jaýynger qorqa kiredi. «Qoryq­pa, men tirimin», degendi estigen ol jaqyndap, Qoıshyǵa keshe jerlep úlgere almaǵan soń, ólgenderdi erteńge deıin osy qoımaǵa jına­ǵanyn aıtyp, syrtqa júgire jó­neledi. Birazdan keıin eki sanıtarka kelip, Qoıshyny zembilge salyp, qaıtadan gospıtalǵa jetkizedi. О́z kinásin bilgen jáne jaýapqa tartylam ba dep qoryqqan hırýrg ony erekshe kútedi.

Sóıtip 1943 jyly eline ózi jaıly «qara qaǵazdyń» sońynan tiri kelgen jigit jarymjanmyn dep úıde otyrǵan emes, «aǵash aıaq» bolsa da kolhozdyń, keıin sovhozdyń jumysynan zeınet jasy jetkenshe qalǵan joq.

Biraq Qoıshyǵa taǵy bir ómir synaǵy jazylǵan eken. 1972 jyly kólik apatyna túsip, jubaıy Kúlmáshtan aıyryldy. О́zi jylǵa jýyq aýrýhanada jatyp aman qalǵanymen, ekinshi aıaǵy da kesildi. Egde tartqan shaǵynda músápir jaǵdaıda bolsa da, qart maıdanger erjetip kele jatqan balalaryna uıytqy bola bilip, shańyraǵyn saqtap qaldy.

О́mirde eki ret ólip-tirilgendeı bolyp, múgedektiktiń taýqymetin de molynan tartqan aǵamyz kózin jumǵansha artynda úsh bala qal­dyryp, nemerelerin súıgeni úshin taǵdyryna rızashylyǵyn aıtyp ketken eken. Sol urpaqtarynyń ómirdegi jetistikterin kórip 75 jas­qa deıin ómir súrdi.

Bir kezde urys dalasynda qan­syrap jatyp armandaǵan týǵan eliniń topyraǵy qart jaýyngerdiń máńgilik mekenine aınaldy.

 

Áje ósıeti

Qaýıa Qojahmetov nemeresin ­baýyryna basqan ájesi Qalımanyń erkesi bolypty. Ákesi Qojahmet te, anasy Zeınep te úlkendi syılap uldarynan boılaryn aýlaq ustapty. Ájesi bolsa, Qaýıany erekshe óbektep ósiripti.

Soǵys bastalysymen buryn fın naýqanyna qatysqan úl­ken aǵasy Maǵaýıa qaıtadan ásker­ge alynyp, maıdanǵa attanady. Keshikpeı onyń jolymen Qab­dolǵanı men Maýıa aǵalary da soǵysqa ketedi. 1942 jyldyń kókteminde naýqastan qaıtqan ákesin jerlegen jıyrma bir jasar Qaýıaǵa da kezek keledi. Sha­ńyraqtyń tiregi Qojahmetten aıyrylyp, nemeresin de qımaı kúızeliste júrgen Qalıma ájeı Qaýıa aýyldan attanarda batasyn berip: «Qulynym, jerdi úsh aınalsań da, qaıda barsań da elden topyraq buıyrsyn», dep kózine jas alady. Keıingi mehnatty jyldary ájesiniń osy sózi Qaýıanyń jadynan shyqpaıdy.

Atty ásker qataryndaǵy Qaýıa 1942 jyldyń 13 mamyryn­da Harkov baǵytyndaǵy urysta jaralanady. Alasapyran ýaqyt­ta jaralylar qamqorsyz qa­lyp, jergilikti turǵyndar tamaq­tan­dyryp, kútedi. Qyzyl Armııa sheginip, 26 mamyrda gos­pı­tal­daǵylardyń barlyǵy tut­qyn­ǵa túsedi. Olardy fashıster eshe­lonǵa qamap, Eýropanyń batys qıyrynan bir-aq shyǵarady. Baǵyna qaraı, birde qara jumysta júrgen olardy fransýz partı­zandary bosatyp, taýǵa ala ketedi. Barǵan jerleri – Fransııa men Ispanııanyń shekaralas aımaǵy, tarıhta belgili korol Genrıh Navarskııdiń týǵan jeri Po degen eldi meken eken. Sol jerde Qaýıa fransýzdardyń qarsylasý qozǵalysyna qatysyp, jaýdy jeńýge óz úlesin qosady. Sonda Lýıza atty fransýz qyzymen kó­ńil qosady, odan týǵan qyzynyń esimin óz anasynyń atymen Zeınep dep qoıady.

Soǵys bitken soń týǵan jerin, týys-baýyrlaryn, el-jurtyn sa­ǵynǵan Qaýıanyń kóńili elde bolady. Keıin ájesiniń dúnıeden ótkenin estigende kóz jasyn tyıa almaı: «Ájemniń ósıetin oryndaımyn. Sol úshin nege bolsyn kónýge sheshimge keldim», degen eken.

Saǵynyshtan sarǵaıyp júr­gen Qaýıanyń shetelde júrip qa­lýynyń negizgi sebebi – tutqynda bolǵandardy Keńes Odaǵynda aıamaı jazalap, sottap, lagerlerge qamaıdy degen úreıli ha­bar jetken. Eki jyldaı júrek­singenimen, aqyry ne bolsa da basyn tigýge sheshim qabyldaǵan Qaýıa 1947 jyly Qazaqstanǵa ora­lady. Fransýzdarmen birge fashıstermen soǵysqany eseptelse kerek, qýdalaý kórmeıdi.

Alaıda 1948 jyly Maıba­lyq aýylynda esepshi bolyp júrgeninde azyq-túlik tapshy­lyǵynan qysylǵan jerlesterine dorbalap bıdaı berdi degen jalamen túrmege qamalady.

Qaýıa aǵamyz 87 jasynda dú­nıeden ótkenshe týrashyl minezi­men erekshelengen edi. 1959 jy­ly Roza esimdi aýyldas qyzben sha­ńyraq quryp, artynda uldary qaldy.

 

Ahmetjan QÝANTAEV,

jýrnalıst

 

PETROPAVL

 

Sońǵy jańalyqtar

Erbosynulyn aýyr synaq kútip tur

Kásipqoı boks • Búgin, 18:55

Bes oblysta qolaısyz aýa raıy kútiledi

Qazaqstan • Búgin, 18:35

Maıdannan 10 uly aman oralǵan ana

Tarıh • Búgin, 17:25

Shymkentte karantın merzimi uzartyldy

Aımaqtar • Búgin, 17:20

Aqmola oblysynda mektep órtendi

Aımaqtar • Búgin, 15:29

Qazaqstanda jańa salyqtar engiziledi

Qazaqstan • Búgin, 15:16

44 zańǵa ózgerister engizilýi múmkin

Parlament • Búgin, 14:58

Mınasıan bas bapker qyzmetinen ketti

Fýtbol • Búgin, 14:53

Oralda 10 jasar qyzdy kólik qaǵyp ketti

Aımaqtar • Búgin, 14:37

Ekpe saldyrýda belsendilik baıqalady

Koronavırýs • Búgin, 14:10

Qaraǵandyda 107 keli balyq tárkilendi

Aımaqtar • Búgin, 13:41

Charlo shaıqasqa shaqyrýdan sharshamaıdy

Kásipqoı boks • Búgin, 13:27

Almaty «qyzyl» aımaqtan qashan shyǵady?

Koronavırýs • Búgin, 12:58

Uqsas jańalyqtar