Napoleonnyń murasy jónindegi pikir baıaǵydan-aq ekige bólingen. Ony jaqtaıtyndar qazirgi fransýz memleketin qurýdaǵy rólin joǵary baǵalaıdy. Synaıtyndar mıllıondardy qul etken otarlaýshy retinde aıyptaıdy. Biraq bul máseleniń qazirgi tańda ózektiligi artty. Ásirese, ótken aıda otstavkadaǵy 20 generaldyń ashyq haty jarııalanǵannan keıin tipti kúsheıe tústi.
Generaldardyń aıtýynsha, Fransııa búginde ydyraý sátin bastan keship jatyr. Atap aıtqanda, «ıslamızm men banlieue ordasy» (fransýz qalalarynyń mańyndaǵy kedeı, ımmıgranttar mekendegen aımaqtar) sekildi «qanquıly qaýip» bar. Kelesi qaýip – «Fransııany, eldegi mádenıet pen dástúrdi» mansuqtaıtyn rasızmge qarsy qozǵalys kórinedi.
Fransııanyń kóp uzamaı taraıtyny týraly boljam búgin týyndap otyrǵan joq. Mıshel Hýelbek 2015 jyly jarııalaǵan «Baǵyný» romanynda Fransııada aq násildi ultshyl qozǵalys saılaýda jeńiliske ushyraǵannan keıin zaıyrly solshyldar ıslam úkimetin qurýdy qoldaýy týraly jazǵan.
Biraq fransýz ısteblıshmenti árqashan mundaı áńgimelerdi joqqa shyǵarady. «Fransııa – Mıshel Hýelbek emes ... Bul tózimsizdik, jekkórýshilik jáne qorqynysh emes», dep málimdedi sol kezdegi premer-mınıstr Manýel Valls «Baǵyný» romany jarııalanǵannan keıin. Sol sekildi Fransııanyń qazirgi premer-mınıstri Jan Kasteks generaldardyń hatyn «eń qatań túrde aıyptaıtynyn» jetkizdi.
Áıtse de, elde buǵan kelispeıtinder kóp. Hatty myńdaǵan belsendi men zeınetke shyqqan áskerıler qoldaıtynyn bildirdi. LCI (memlekettik jańalyqtar arnasy) júrgizgen áleýmettik saýalnamaǵa súıensek, respondentterdiń basym bóligi (58 paıyz) generaldardyń ıeremıadasyn qoldaıtynyn aıtqan. Hattyń naqty tujyrymdarynyń ishinde «respýblıkanyń zańdary oryndalmaıtyn birde-bir qala ne aımaq bolmaýy kerek» degen tarmaǵy eń kóp qoldaý tapty (86%).
Bul halyq arasynda keń taraǵan pikirdi – polısııa buzaqylyq jıi bolatyn banlieue aımaqtardan alys júredi degen nanymǵa senetinderdiń kóp ekenin kórsetedi. 2005 jylǵy qarashada polısııadan qashqan qara násildi eki bozbalanyń kezdeısoq óliminen keıin úsh apta boıy túngi kóshede tártipsizdik ornap, sol kezdegi prezıdent Jak Shırak elde tótenshe jaǵdaı jarııalaǵan. Endi turǵyndardyń basym bóligi banlieue aımaqtar taǵy bir tártipsizdikke daıyn ekenine, bılik onyń aldyn alý úshin jetkilikti áreket jasamaı otyrǵanyna senedi.
Árıne, bul fransýzdardyń polısııaǵa qatysty jalǵyz máselesi emes. О́tken jyly Parıjdiń ortalyq bóliginde ótken Black Lives Matter (BLM) sherýleri generaldar aıyptap otyrǵan «násilshildikke qarsy kúshter» ımmıgranttar men ózge násildegi adamdardyń shekten tys qatygezdikke ushyraǵanyna senimdi ekenin kórsetti. Bul eleýge turmaıtyn másele emes. On nemese odan da kóp adamnyń jınalýyna tyıym salynǵanyna qaramastan, sherýge on myńdaǵan narazylyq bildirýshi qatysty.
Alaıda, barrıkadanyń arǵy jaǵyndaǵylar úshin bul ımmıgranttar men basqa násildegi adamdar ózderin qurban etip kórsetýge talpynyp jatqan sııaqty kórinýi múmkin. Nege deseńiz, fransýz polısııasynyń aq násildi narazylyq bildirýshilerge qarsy qatygezdigi uzaq jyldan beri umytylǵan joq. Atap aıtqanda, 1968 jylǵy mamyrdaǵy tártipsizdikter kezindegi áreket áli este. Ashyq hatta naqty aıtylǵan gilets jaunes (Sary jeıde kıgender) narazylyǵy kezinde ondaǵan adam óldi.
Shyn máninde, BLM-di synaıtyn fransýzdar gilets jaunes oqıǵasyn erekshe dálel retinde keltiredi. Narazylyq bildirýshilerdiń kóbi – Fransııanyń shaǵyn qalalary men aýyldarynan shyqqan kedeı, aq násildi jumysshylar edi. Únemi ósip otyratyn salyqtar men sapasy quldyrap bara jatqan qoǵamdyq qyzmetke narazylar 2018 jyly ózgeris talap etip, kóshege shyqty. Biraq qýǵyn-súrginge ushyrady.
Ortaq narazylyqtar – ómir súrý deńgeıiniń tómendigi, jumyssyzdardyń kóptigi, polısııa qatygezdigi kúnderdiń bir kúni bir arnaǵa toǵysýy múmkin. О́ıtkeni onyń bári – Fransııa bıligi sátsizdiginiń belgisi. Biraq «ózgeler» dep aıyptaıtyn qoǵamdaǵy ustanym eldegi renish pen bólinýdi odan ári kúsheıtýi yqtımal.
Mysaly, gilets jaunes sherýine qatysqandardyń kóbi ımmıgrant jastardy zańdy buzyp, jazasyz qalatyndar retinde qarastyrady. Sonymen qatar jalpylama turǵydan alǵanda da, qoǵamnan shetkeri qalǵan, taǵdyr tálkegine túsken, odan qutylýǵa múmkindigi joq adamdardyń qoǵamǵa jáne eline renishi barǵan saıyn arta berýi múmkin. Mundaı orta fanatızmniń ınkýbatoryna aınalýy múmkin. Nıssadaǵy katolık shirkeýindegi dindarlarǵa jáne Parıjdiń ońtústik-batysynda polısııa áıelge qarsy jasalǵan shabýyldar sekildi jıi bolatyn qanquıly áreketter mádenıet maıdanyna maı quıa túsedi.
Fransııada eldiń saıası jetekshilerine rıza adamdar az. Sondyqtan osyǵan deıin prezıdent saılaýda qaıta jeńiske jete alǵan emes. Kelesi jyly bul zańdylyqty buzý úshin Makron ońshyl ustanymdaǵy Ulttyq jınalys partııasynyń jetekshisi Marın Le Penge qarsy turýy tıis. Ol generaldardyń hatyn qoldaıtynyn bildirdi. Degenmen, halyqtyń kóńil kúıin ózgertýge taǵy da bir oqıǵa áser etýi yqtımal.
Saıası dodada óz múmkindigin jaqsartý úshin Makron atalǵan máselede erekshe kózge túsýge tıis. Máselen, naǵyz Fransııa azamatynyń násili men dinı nanym-senimine negizdelgen mýltıkýltýralızmnen bólek ekenin qaıta dáleldeýi qajet.
Praktıkalyq turǵydan Makron eldegi memlekettik shyǵyndardyń kóp bóligin bıýrokratııadan bosatyp, eldiń eń negizgi fýnksııalaryna – qylmystyq-sot júıesi sekildi salalarǵa baǵyttaǵany durys bolar edi. Fransııa polısııasynyń da mini jeterlik. Biraq búgingi tańda qosymsha qarajatsyz ony jaqsartý múmkin emes.
Makron mádenı maıdannyń eki jaǵyndaǵylardy naqty bitimgershilikke shaqyrýǵa tıis. Mysaly, banlieue aımaqtarda polıseılerdiń «nóldik tózimdiligi» týraly mindettemeni oryndap, bir tarapty tynyshtandyrýy múmkin. Al esirtki qoldanǵandardy qylmystyq jaýapkershilikten bosatýǵa qadam basý polıseıden keletin qaýipti azaıtyp, ekinshi tarapty tynyshtandyrýy yqtımal.
Makron Napoleondy eske alýǵa oraı ótken is-sharada sóılegen sózinde ımperatordyń ekige bólingen murasyn jınaqtaýǵa tyrysqany ańǵarylady. Fransııada endi qaınap kele jatqan mádenıet maıdanynyń aldyn alý onyń qabiletine baılanysty.
Brıjıt GRANVILL,
Queen Mary ýnıversıtetiniń Halyqaralyq ekonomıka jáne ekonomıkalyq saıasat professory. «Fransııany ne mazalaıdy?» kitabynyń avtory
Copyright: Project Syndicate, 2021.
www.project-syndicate.org
