Ýaqyttyń az qalǵanyna qaramastan, jıynǵa qatysýshylar AQSh-tyń qaı sanksııalardy alyp tastaýy, Irannyń ýran óndirisine qatysty máseleleri jóninde ortaq mámilege kele alar emes.
Venadaǵy jıynǵa kepil elder retinde Fransııa, Germanııa, Ulybrıtanııa, Reseı, Qytaı jáne Eýropalyq Odaq qatysty. Atalǵan memleketterdiń ókilderi Iran men AQSh-tan kelgen áriptesterimen jeke-jeke kezdesip, kelissózder júrgizip jatyr. Bir qyzyǵy, muhıttyń arǵy jaǵynan kelgen delegattar bólek qonaqúıde, al Tegerannan at arytyp kelgen delegattar kelesi, joldyń ekinshi betindegi qonaqúıge jaıǵasqan.
Eki tarapty da asyqtyryp otyrǵan másele mynada. 18 maýsymda Iranda prezıdenttik saılaý ótedi. Qazirgi prezıdent Hasan Rýhanı eki merzimge saılanǵandyqtan, aldaǵy saıası básekege qatyspaıdy. Úmitkerlerdi tirkeý endi bastaldy. Biraq sarapshylardyń paıymdaýynsha, ultshyl ıdeıany qoldaıtyn konservatorlar toby jeńiske jetý yqtımaldylyǵy joǵary. Al olar taıaýda ǵana «Birlesken is-qımyl josparyn» Rýhanıdiń eń úlken qateligi dep esepteıtinin málimdegen-di.
Dál qazir báske túsip turǵan másele óte úlken. Birinshiden, osy kelisim arqyly Iran ıadrolyq baǵdarlamasynyń keleshegi aıqyndalady. Alda-jalda taraptar Venada kelisimge kelip jatsa, Irandaǵy prezıdenttik saılaýdyń nátıjesine qaramastan atalǵan el shartty oryndaıdy. Oǵan deıin ýaǵdalastyqqa qol jetpese, jańadan saılanatyn prezıdent ákimshiligimen kelisý qıynǵa soǵatyny aıtpasa da túsinikti.
«Kelissózderden úlken úmit kútemin. Birneshe apta boıy jalǵastyrýǵa múmkindigimiz bar. Alaıda áli de atqaratyn sharýa mol. Ýaqyt tyǵyz. Venadaǵy kelissózder aqyrǵy fazasyna shyǵady dep úmittenemin», dedi Eýropalyq Odaqtyń Syrtqy ister jáne qaýipsizdik saıasaty jónindegi joǵarǵy ókili Jozep Borrel.
Qazirgi tańda eki jumys toby qurylǵan. Birinshisi Iranǵa salynǵan ekonomıkalyq sanksııalardyń bárin egjeı-tegjeı zerttep, AQSh olardyń qaısysyn alyp tastaýy qajetin anyqtaýǵa kiristi. Ekinshi top Irannyń moınyna artylǵan mindetterdi naqtylap, onyń qanshalyqty oryndalyp jatqanyn baqylaıdy.
Esterińizde bolsa, 2015 jyldyń shildesinde Venada Iran men taǵy alty memleket – AQSh, Qytaı, Reseı, Germanııa, Ulybrıtanııa jáne Fransııa «Birlesken is-qımyl josparyna» qol qoıǵan edi. Kelisim boıynsha Iran tarapy ýrandy baıytý baǵdarlamasyn tómendetýge, al halyqaralyq qoǵamdastyq Tegeranǵa salynǵan sanksııalardy jumsartýǵa mindetteme alǵan.
AQSh-tyń burynǵy prezıdenti Donald Tramp Aq úı tizginin ustaýǵa talas kezindegi bir sózinde Iranmen jasalǵan ıadrolyq kelisimdi «apat» dep baǵalap, kelisim Iranǵa ıadrolyq qarýlaryn saqtaýǵa múmkindik beredi dep málimdegen. Prezıdenttik laýazymǵa kirisken soń ol bul sózdi bekerge aıtpaǵanyn ispen kórsetti.
Osylaısha, 2018 jyly Donald Tramp Iran ıadrolyq kelisiminen shyǵý týraly sheshimge qol qoıdy. Sondaı-aq kelisimnen shyǵyp qana qoımaı, Iranǵa qatysty eń qatań sanksııalar qabyldaıtynyn jetkizgen. Keıinnen resmı Vashıngton atalǵan eldegi birneshe kompanııaǵa, jeke tulǵaǵa qatysty ekonomıkalyq, keıbirine tipti saıası tyıymyn údetip jiberdi. Máselen, Irannyń aımaqtaǵy yqpalynyń belgisi sanalatyn «Revolıýsııa saqshylaryn» terrorıstik uıym dep sıpattady.
Vashıngton bıligi munymen toqtamaı, Parsy shyǵanaǵy tóńireginde óz áskeriniń sanyn arttyrdy. Byltyr AQSh áskerıleri ırandyq bedeldi general Kassem Sýleımanıdi dron arqyly atyp óltirdi. Munyń bári eki el arasyndaǵy jaǵdaıdy ýshyqtyryp, ıadrolyq kelisim týraly umyttyryp jiberýge shaq qalǵan-dy.
Iran da qarap jatpady. AQSh-tyń Iraktaǵy bazasyn atqylady. Byltyr el parlamenti ýran óndirisine qatysty zań qabyldap, ony baıytý deńgeıin 20 paıyzǵa deıin jetkizýge kiristi. 2015 jyly qabyldanǵan kelisim boıynsha baıytý mólsherin 3,67 paıyzdan asyrmaýǵa tıis. Biraq Tegeran bıligi AQSh tarapy sanksııalaryn almaıynsha bul baǵyttaǵy jumysyn jalǵastyra beretinin jetkizdi.
Budan bólek Iran eldegi ýran mólsherin 300 kılogramnan asyrǵan. Bul 2015 jylǵy kelisimge saı emes. Taıaýda ǵana bılik úsh aıdyń ishinde 55 kılogramm ýrandy 20 paıyzǵa baıytqanyn málimdedi. Iаǵnı Parlament shyǵarǵan zańda kórsetilgen mólsherden asyp túsken. Irannyń MAGATE-degi ókili óndiris kólemi 40 paıyzǵa artqanyn habarlaǵan.
