Senator Aqylbek Kúrishbaevtyń aıtýynsha, aýyldyq eldi mekenderde mal sharýashylyǵy óniminiń 66%-y óndiriledi, mal basynyń 60%-y da osynda. Biraq mundaı orasan bıologııalyq aktıv memlekettik qoldaýdan tys qalyp, eshqandaı tehnologııalyq prosesterge tartylmaı otyr. «Jeke qosalqy sharýashylyqtar shyn máninde ólmestiń kúnin kórip otyr. 2016 jyly jer reformasy tóńireginde qoǵamnyń tolqýy bolǵan kezde aýyldyq eldi mekenderdi jaıylymdyq jáne shabyndyq jerlermen qamtamasyz etý óte ózekti másele bolǵan edi. El basshylyǵynyń júktegen tapsyrmalaryna sáıkes birqatar shara qabyldanǵanymen, bul másele búginge deıin sheshilmeı keledi. Jeke qosalqy sharýashylyqtardy kooperatıvtendirý boıynsha Úkimettiń qabyldaǵan sharalary da tabysty bolǵan joq, sebebi kooperatıvterdiń jumysyn durys úılestiretin tıisti tehnologııalyq qurylym jasalmady», deıdi A.Kúrishbaev.
Buǵan deıin jiberilgen qatelikterdi eskersek, jeke qosalqy sharýashylyqtardy damytýdyń naqty mehanızmin qalyptastyrý kerek. Onyń ońtaıly nusqasyn qarastyrý úshin ortalyq jáne jergilikti atqarýshy organdary ókilderiniń, Parlament depýtattarynyń, bıznes-qurylymdary men qoǵamdyq uıymdardyń qatysýymen úkimettik arnaıy jumys tobyn qurǵan jón. Senatordyń aıtýynsha, ǵaryshtyq monıtorıng derekteri negizinde ıgerilmeı nemese tıimsiz paıdalanylyp jatqan jerlerdi qaıtaryp alý jónindegi jumysty áli de shıratý qajet. Ǵalymdar júrgizgen ǵaryshtyq monıtorıng boıynsha, elimizdiń soltústik jáne ortalyq aımaqtarynda jyl saıyn 7%-dan 20%-ǵa deıin egistik jerler paıdalanylmaı jatady. Alaıda olardy qaıtaryp alý jumystary óte báseń júrgizilýde. Ol sondaı-aq kooperatıvterdiń jumys isteýine qajetti óndiristik ınfraqurylymdar salynbasa, onda bul jumysta naqty nátıjege qol jetkize almaıtynymyzdy jetkizdi. Sondyqtan bul máseleni sheshýdiń eki joly bar. Birinshisi – áleýmettik kásipkerlik korporasııalary arqyly bıýdjettik jáne nesıelik qarjy esebinen qajetti óndiristik ınfraqurylymdardy salyp, ony kooperatıvterge lızıngke berý nemese bólip tóleý arqyly satý. Ekinshisi – osy proseske áriptes retinde sharýashylyqtardy tartý. «Olardyń qolda bar óndiristik ınfraqurylymdaryn paıdalaný arqyly jańa qurylǵan kooperatıvterdiń qalyptasýyn jedeldetýge bolady. Kooperasııanyń mundaı modeliniń birin S.Seıfýllın atyndaǵy Qazaq agrotehnıkalyq ýnıversıteti daıarlap, búgingi tańda «Samuryq-Qazyna» ulttyq ál-aýqat qorymen birlesip, Aqmola oblysynda júzege asyryp jatyr. Bul máseleni memleket qysqa merzim ishinde sheshýge barlyq múmkindigi bar, 188 mln ga jaıylymdyq jeri bar jáne osy kórsetkish boıynsha álemde 5-oryndaǵy el bola otyryp, aýyldyq jerdegi maldy ashqursaq qaldyrý keshirilmeıtin áreket», dedi A.Kúrishbaev.
Atalǵan máseleni sheshý úshin barlyq deńgeıdegi ákimderge saıası erik pen tabandylyq kerek. Osy jumysty ákimderdiń qyzmetin baǵalaý reıtıngisiniń negizgi kórsetkishi retinde engizip, olardy barynsha jumyldyrý qajet. Buǵan memlekettik mańyzy bar ulttyq joba retinde qaraýǵa tıispiz. «Osy máseleni sheshsek, tek mal azyǵynyń sapasyn kóterý arqyly aýyldyq eldi-mekenderde óndiriletin et pen súttiń ónimdiligin kem degende 30%-ǵa arttyra alamyz. Bul – elimizdiń aýyl sharýashylyǵy salasyndaǵy naǵyz serpilis bolar edi. О́ıtkeni atalǵan joba jeke qosalqy sharýashylyǵyndaǵy mal basynyń áleýetin arttyrýǵa, ıaǵnı qolda bar resýrstarǵa negizdeledi. Sondaı-aq mıllıondaǵan aýyl halqy úshin kúnkóristiń jalǵyz kózi mal ósirý bolǵandyqtan, olardyń tabysyn kóbeıtýge, aýyldyq eldi mekenderdiń aınalasyndaǵy jaıylymdyq jerlerdiń tozýyn boldyrmaýǵa, aýyldyń ekologııalyq jaǵdaıyn jaqsartýǵa baǵyttalǵan zor mýltıplıkatıvtik yqpalǵa ıe bolmaq. Munyń barlyǵy, saıyp kelgende, aýyldy ekonomıkalyq turǵydan jandandyrýǵa ıgi áserin tıgizetin qýatty qural bolar edi», deıdi A.Kúrishbaev.
Al ekonomıst, agrotehnık Maqsut Qalybaev el kóleminde jumys istep jatqan agroholdıngterdiń ıeliginde myńdaǵan gektar jer jáne olardyń quzyryndaǵy agrofırmalardyń júzdegen gektar jeri bar ekenin aıtyp ótti. Olardy basqaratyn kóbinese Reseı jaǵynan kelgen nemese ózimizden shyqqan qos azamattyǵy bar jer ıelenýshiler kórinedi. Ondaǵy qurylymdar jabyq aksıonerlik qurylym bolǵandyqtan, olardyń sharýasyna Aýyl sharýashylyǵy mınıstriniń nemese jergilikti ákimderdiń de yqpaly shamaly sııaqty. «Naryqtyq ekonomıkaǵa betburys jasap, jekemenshikke qol jetkizgendegi «utqanymyz», buryn aýylsharýashylyq óndirisi respýblıkamyzdyń IJО́-niń 44%-yn beretin bolsa, qazirgisi – 6% ǵana. Aýylsharýashylyq ónimderinen alatyn Jeńil ónerkásip mınıstrliginiń kásiporyndary IJО́-niń 17%-yn beretin, al qazir 1%-ǵa da jetpeıdi. Buryn 24-28 mln tonna kóleminde jınaıtyn astyqtyń qazirgi mólsheri onyń jartysyna da jetpeıdi. Buryn jylyna 12 mln tonna joǵary sapaly bıdaıdy, 360 myń tonna joǵary sapaly et pen 107 myń tonna júndi eksportqa jiberetin agroóndiristi qurdymǵa jiberip, tamaq ónimderiniń jartysynan kóbin syrttan satyp alatyn kúıge tústik. Sońǵy 30-40 jyldan beri daıarlanǵan aýyl sharýashylyǵy óndirisindegi túrli sala mamandary jumyssyz qaldy», deıdi M.Qalybaev.
Iri jer ıelenýshilerdiń qolyndaǵy mıllıondaǵan gektar egistik jerlerge Úkimet tarapynan aýqymdy revızııa ne monıtorıng jasalmaıtynyn bes-alty jyldan beri aıtyp kele jatqan ekonomıstiń Memleket basshysy nazar aýdarsa eken degen usynystary da bar eken. Birinshiden, jer kadastryna baılanysty máselelerdi aýqymdy túrde ótkizip, kimde qansha jer baryn, ony qashan, qandaı kelisimshartpen alǵanyn anyqtaýdy qolǵa alyp, jer resýrstaryn tıimsiz paıdalanatyn nemese ıgerilmeı, bos jatqan jerlerdi qaıtaryp alyp, basqaǵa berý máselesi kún tártibine qoıylýy kerek. Ekinshiden, aýylsharýashylyq aınalymyndaǵy barlyq jerdiń mártebesin anyqtaıtyn, jer men topyraqtyń sapasyna qatysty taldaý jasap, árbir 2-3 jylda josparly túrde monıtorıng júrgizetin, topyraq bonıtetiniń baldyq kórsetkishterin dál anyqtaıtyn arnaıy Ulttyq ǵylymı-zertteý ınstıtýtyn qurý qajet. Sol arqyly jerdiń ádiletti, ekonomıkalyq negizde belgilengen baǵasy anyqtalyp, oǵan salynatyn salyq qunynyń mólsheri de belgili bolýǵa tıis.
Úshinshiden, elimizdegi ónim beretin egis alqaptaryn ıelenip alǵan latıfýndıster iri ortalyq qalalarda turady da, ıeligindegi egistik jerde jumys atqaratyndar – olardyń senip tapsyrǵan adamdary óz kezeginde jerdi taǵy bir paıda izdegen kóldeneń kók attylarǵa sýbarendaǵa beretini jasyryn emes. Ekonomıstiń nazaryna ilinip qalǵan tórtinshi másele – elimizde aýylsharýashylyq maqsatynda nemese ken óndirý maqsatynda bolsyn, jerdi kóldeneń kók attylardyń qolyna memlekettik baqylaýsyz berip qoıýǵa bolmaıdy. Jermen, topyraqpen jumys isteıtin jeke tulǵa bolsyn, ujym, kooperatıv, kásiporyndar bolsyn, sol aımaqtyń taǵdyrymen, tabıǵatymen bite qaınasqan, agroóndiristiń syry men qyryna qanyq, jerge janashyrlyqpen qaraıtyn jergilikti azamattardyń ókilderiniń ıeliginde bolýy abzal. Jer-Anaǵa degen kózqarasta erekshe iltıpat pen janashyrlyq bolýy kerek. Áıtpese qunarlylyǵyn joıǵan topyraqqa qaıtyp shirindi qyrtysyn (gýmýsyn) jyıýǵa 50-100 jyl kerek.
Besinshiden, jer asty qazba baılyqtarymyzdy alý, onda ǵasyrlar boıy qalyptasqan gıdrogeologııalyq qabattardy búldirý apattarǵa ákeletini málim. Jer kodeksinde osy jáıttar qatań eskerilip, buǵan deıin sheteldikterdiń ıeligine berilgen jerlerdi qaıtaryp alatyn zań jobalary qarastyrylýy kerek. Altynshydan, «Aýyl sharýashylyǵy kásiporyndarynyń múlikterin jekeshelendirýdiń erekshelikteri týraly» zańdaǵy «paıdalaný quqyǵyn satý» jónindegi qıturqy tezısti zańnan alyp tastaý múmkindigin qarastyrý qajet. Jetinshiden, jerdi kepilge salyp, qaryz alý júıesine memlekettiń qatań baqylaýy kerek», dep sózin túıdi M.Qalybaev.
Ekonomıka ǵylymdarynyń doktory, professor Toqtar Esirkepovtiń aıtýynsha, el Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev komıssııa jumysynyń árbir kezeńi, onda usynylǵan sharalar týraly halyqty únemi habardar etip otyrýdy tapsyrsa da jurtshylyq jer týraly kóbine áleýmettik jelilerden bilip otyratynyn, senimdi emes derekterden alynǵan bul qaýesetter ártúrli pikir qaıshylyǵyn týdyrýy múmkin ekenin aıtqan ekonomıst qazaqtyń jerine úsh baǵytta qaýip tónip turǵanyn, onyń alǵashqysy jerdiń zańsyz bóliske túsýi bolsa, ekinshisi – jerdiń tozýy, ony jaramsyz etip búldirý, úshinshisi – aýyldan aıyrylý deıdi. Bul – qazaqty jerden aıyrýdyń eń tóte joly. «Prezıdentke sheshim shyǵartyp, Májiliske zań qabyldatyp, alashapqyn bolyp jatyrmyz. Qazaqstanda satatyn, ne jalǵa beretin bos jer qaldy ma?» degen saýal qoǵamnyń kókeıin kernep barady. Eger qalmaǵan bolsa, aýylda mal jaıýǵa jer tappaı otyrǵan aǵaıynǵa jerdi qaıdan alyp beresizder? Munyń sheshimi qaısy? «Mal jaıatyn jer joq». Búginde qaı óńirge barsańyz da estıtinimiz osy. Sebebi jersiz sharýa – kúnkórissiz sharýa. «Jer, jer» dep urandatqanmen, jer taǵdyryn agraónerkásipten, aýyldan bólip qaraýǵa bolmaıdy. Eger shyn máninde jerimizdiń tutastyǵyn túpkilikti saqtap qalǵymyz kelse, ol bos jatpaı, túgeldeı halyq kádesine jaratylýy kerek. Sonda ǵana aýyldyń kúre tamyryna qan júgiredi», deıdi T.Esirkepov.
ALMATY
