Palestına men Izraıl qaqtyǵysy toqtady

Hamas uıymy juma kúni túnde atysty toqtatý týraly kelisim kú­shine enetinin rastady. Associated Press agenttiginiń habarlaýynsha, Hamastyń ókili Álı Baraka oqıǵany jeńiske balaıtynyn jetkizgen.

Mámilege Mysyr araaǵaıyn bol­ǵanyn aıta ketken jón. Buǵan de­ıin atalǵan eldiń prezıdenti Abdel Fattah ál-Sısı Izraıl men Pa­les­­tınaǵa eki delegasııa ji­bere­tinin, olar kelisimniń saqtalýyn ba­qy­laı­tynyn málimdegen.

Gazadaǵy densaýlyq saqtaý uıy­m­y qaıtys bolǵandardyń 65-i bala, 39-y áıel adam ekenin habarlady. Jaraqat alǵandar sany eki myń­ǵa jýyqtaǵan. Izraıl tarapy Hamas­tyń Gazadaǵy 160 múshesin óltirgenin habarlasa, atalǵan uıym ókilderi 20 múshesinen aıyrylǵanyn aıtady.

BUU Bas hatshysy Antonıo Gýterrısh Izraıl men Palestınanyń atysty toqtatý rejimin saqtaýǵa shaqyrdy. Sondaı-aq halyqaralyq qoǵamdastyqty Palestına halqyn qoldaıtyn, ondaǵy ınstıtýttardy nyǵaıtatyn qaıta qurý paketin jasaýǵa shaqyrdy.

«Izraıl men Palestına basshylary qaqtyǵystyń negizgi sebepterin joıý úshin baıypty dıalogti bas­tap, beı­bitshilikti qalpyna kelti­rý­ge kiris­­ýi qajet», dedi   Antonıo Gýterrısh.

Budan bólek, ol BUU Izraılmen, pa­les­tınalyqtarmen jáne basqa­lar­men 1967 jylǵy soǵysqa deıingi shekarany qalpyna keltirý týraly kelissóz júrgizýge kiriskenin habarlady.

AQSh prezıdenti Djo Baıden dıp­lomatııalyq kelissózderdiń arqa­synda atysty toqtatý kelisimin saq­taýǵa múmkindik bar ekenin málimdedi. Osy eldiń memlekettik hatshysy Ento­nı Blınken aldaǵy ýaqytta óńir­ge baryp, aımaqty qalpyna keltirý boıynsha kelissózder júrgizbek.

Baıden 11 kúnge sozylǵan qaq­ty­ǵysty aıaqtaýǵa keliskeni úshin Netanıahýǵa alǵys bildirdi. Sondaı-aq AQSh-tyń kómegimen jasalǵan Izraıldiń áýe shabýylyna qarsy qorǵanys júıesin joǵary baǵala­dy.

Ulybrıtanııanyń syrtqy ister mınıstri Domınık Raab taraptardy atysty toqtatý rejimin buzbaýǵa, zorlyq-zombylyq pen adam ómirin jalmaıtyn qaqtyǵystardy toqtatýǵa shaqyrdy. Ol Ulybrıtanııanyń beı­bitshilikke jetý jolyndaǵy áre­ketterdi qoldaıtynyn aıtty.

Ázirge mámile týraly tolyqqandy aqparat joq. Degenmen Izraıl tarapy Gaza kelisimin biraýyzdan qol­daǵan. Al Jazeera agenttigine suhbat bergen Hamastyń baspasóz hat­shysy Abdel-Latıf ál-Qanaý uıym óz sharttaryn qoıǵanyn aıtqan.

Olardyń qatarynda Shyǵys Ierýsalımdegi Sheıh Djarra aýdanynan palestınalyq otbasylardy qýdalamaý, ál-Aqsa meshitin qorshaǵan Izraıl polısııa qyzmetkerlerin taratý sekildi talaptar bar.

«Izraıl qarýly qarsylyqqa tap boldy. Sondaı-aq shabýyldy bastaǵandaǵy aıtqan maqsattarynyń birde-birin oryndaı almady. Qazir – Izraıl úshin synaq merzimi. Gaza­daǵy qarýly toptar ony baqylaýda ustaıdy. Atysty toqtatý – ýaqytsha kelisim ǵana. Kúsh jınap alyp, Iz­raıl­diń keleshektegi qysymyna qarsy turý kezeńi», deıdi ál-Qanaý.

Izraıl premer-mınıstri Benıamın Netanıahý shabýyl saldarynan Hamasqa úlken soqqy ja­salǵanyn, ol endi birneshe jyl bo­ıy bas kótere almaıtynyn málim­dedi. Onyń aıtýynsha, Izraıl ás­keri Gazadaǵy Hamastyń týnnelin jo­ıyp jibergen, raketa saqtaıtyn qoı­malarynyń kúlin kókke ushyrǵan. Sondaı-aq 200-ge jýyq Hamas múshesi qaza tapqanyn, sonyń 25-i laýazymdy qyzmet atqarǵanyn jetkizdi.

Áıtse de, elde Netanıahýdyń sózi­ne ılanǵandar kóp emes. Ol bylaı tursyn, kelisimdi jeńilis dep málimdegender de tabyldy. «Jańa úmit» partııasynyń jetekshisi Gıdeon Saardyń sózine súıensek, mundaı kelisimge uıalý qajet. «Álemdegi eń úzdik barlaý qyzmeti men áýe kúshteri bar ekenine qaramastan, Netanıahý Hamaspen eshqandaı shartsyz atys­ty toqtatý týraly kelisimge keldi», deıdi G.Saar.

Izraıl parlamenti – Knessettiń múshesi Itamar ben Gvır «atysty toqtatý uıat jaǵdaı», dedi. Al 2018 jylǵa deıin Izraıldiń qorǵanys mınıstri qyzmetin atqarǵan Avıg­dor Lıberman atysty toqtatý Ne­tanıa­hýdyń kezekti qateligi dep esep­teıtinin bildirdi.

Al Jazeera agenttiginiń málimetine súıensek, palestınalyqtar bul qaqtyǵysta Hamas saıası da, áskerı de turǵyda jetistikke jetti dep esep­teıdi. Tipti 11 kúnge sozylǵan so­ǵysta Hamas aıtarlyqtaı materıal­dyq shy­ǵyn ákelmese de, Izraıldiń álem­­degi bedeline orasan nuqsan kel­tirdi dep sanaıdy.

Buǵan negiz jeterlik. Joǵaryda aıtyp ótkenimizdeı, Izraılde de Netanıahýdyń sheshimderin aıyptaıtyndar jeterlik. Halyqaralyq qoǵamdastyq ta, BUU da eki memleket sheshimin qoldaıdy. Iаǵnı Izraıl men Palestına 1967 jylǵa deıingi shekaraǵa qaıtyp oralyp, Ierýsalım eki eldiń ortaq astanasy atanýy tıis.

Budan bólek, álemniń túkpir-túk­pirinde palestınalyqtardy qol­daıtyndar sany kúnnen-kúnge kó­beıip keledi. Tipti taıaýda AQSh-ta Palestınany qoldaýǵa baılanysty ót­ken sherýge júzdegen evreı qa­tysty. Munyń ózi Palestınaǵa qa­tys­ty Izraıl júrgizip otyrǵan saıa­sat­tyń qanshalyqty durys emestigin aıǵaqtaıdy.

Esterińizde bolsa, bul jolǵy qaq­tyǵys 10 mamyrda bastalǵan edi. Izraıl úkimeti birneshe jyldan beri Shyǵys Ierýsalımdegi Sheıh Djarra aýdanyn mekendegen 7 arab otbasyn kóshirýge talpynyp kelgen. Bıyl osy másele shyrqaý shegine jetip, Izraıl palestınalyqtardy baspanasynan aıyrýǵa kiristi.

Keıinnen bul oqıǵa Ierýsalımde qyzý talqylanyp, narazylyq kúsheıe tústi. Jeti otbasy mekendegen úıdi 1956 jyly BUU bas bolyp, Izraıl basyp alǵan terrıtorııalardy mekendep, keıin bosqynǵa aınalǵan arabtardyń menshigine tapsyrǵan-dy.

Biraq Izraıldegi «Nahalat Shımon» dep atalatyn ultshyl uıym atalǵan baspanalardy evreılerdiń menshigine berý qajettigin alǵa tartady. Atalǵan eldiń Joǵarǵy Soty «Sheıh Djarra oqıǵasyna» qatysty 10 mamyrda sheshim shyǵarýy tıis edi. Mejeli merzim jaqyndan saıyn qala kóshelerinde narazylyq kúsheıip, Bas prokýror ony keıinge qaldyrýdy surady.

О́tken aıda evreıler Ierýsalımde sherý ótkizip, «Arabtarǵa ólim kel­sin!» dep aıqaılaǵan-dy. Bul da onsyz da jarylaıyn dep turǵan ahýal­dy shıelenistirip jiberdi. Iz­raıl polıseıleri Ramazan aıyn­da palestınalyqtarǵa aýyzashardan soń Kóne qaladaǵy Damask qaq­pasyna jınalýǵa tyıym salyp, bógesinder qoıdy. Palestınalyqtar bul sheshimge qarsy shyǵyp, keıin Izraıl tyıymdy alyp tastady.

Onyń ústine, musylmandar úshin qasıetti Qadyr túni men Izraıldiń Ierýsalımdi basyp alý kúnine ar­nalǵan merekesi qatar kelip qaldy. Bul da janjaldy ýshyqtyrdy. Ke­ıin­nen Izraıl polısııasy Qadyr kúni qarsańynda ál-Aqsa meshitine kelgen musylmandardy qýdalady. Sonyń saldarynan birneshe pales­tınalyq qaza taýyp, jıyrma shaq­tysy jaralanǵan.

Ierýsalım musylmandar úshin de, evreıler úshin de qasıetti sanalady. Qalanyń batys bóligin evreıler mekendese, shyǵys bóliginde musylmandar qonys tepken. Biraq eń qasıetti mekenderdiń bári Shyǵys Ierýsalımde ornalasqan. Máselen, Qasıetti qabir shirkeýi men Kóne qala palestınalyqtarǵa tıesili aımaqta. Sondaı-aq ál-Aqsa meshiti de osynda.

Tarıhqa úńilsek, BUU 1947 jyly 181-qararynda Palestına jerin bólip, Palestına jáne Izraıl memleketterin qurý týraly sheshim qabyldady. Bul qadam Arab elderi joǵary keńesine unaǵan joq. Kóp uzamaı-aq Ierýsalımniń múftıi evreılerge jıhad jarııalady.

Bir jyldan soń 1948 jyly 14 ma­myrda Izraıl táýelsizdigin jarııa­laǵanda Arab lıgasy olarǵa so­ǵys ashty. Mysyr, Iordanııa, Irak, Sırııa, Lıvan, Saýd Arabııasy, Iemen birigip, Izraılge qarsy shyq­qan. Biraq arabtar amerıkalyqtar qol­daǵan evreılerdi jeńe alǵan joq. Ke­r­isinshe, Palestına terrıto­rııasy­nyń 78 paıyzynan aıyrylyp qaldy.

Mine, sodan beri semıtter uly­syna jatatyn arabtar men evreıler bir-birimen syıyspaı keledi. Alǵashqy qaqtyǵystan keıin eki tarap birneshe ret soǵysyp, onyń zardabyn qarapaıym halyq tartty. Búginde mıllıondaǵan palestınalyq óz úıinen aıyrylyp, bosyp ketken. Arabtar áli kúnge deıin Izraıldi búıirden shyqqan shıqan sekildi kórse, evreıler atajurtymyzǵa kel­dik dep esepteıdi.

Jalpy, bul máselede halyqara­lyq qoǵamdastyqtyń ustanymy Pa­les­­tına jaǵynda. О́ıtkeni Iz­raıl Ior­dan ózeniniń batys jaǵa­laýyn 1967 jylǵy «Altykúndik soǵys­ta» basyp alǵan bolatyn. Sodan beri munda evreılerdiń qonysyn qalyptastyrý  áreketi belsendi júrgizilip keledi. Qazir aımaqtaǵy 140 eldi mekende 400 myńǵa jýyq evreı ómir súredi. Al munda nápaqa­syn aıyryp júrgen arabtardyń sany 2 mıllıonnan asady. BUU Qaýip­siz­dik Keńesi de, BUU da evreıler­diń qonysyn zańsyz dep sanaıdy. О́kinishke qaraı, «Batys jaǵalaý» máselesi áli kúnge deıin túbegeıli  sheshilgen joq.