Jalǵan saıasatqa shyrmalǵan shyǵarmashylyq tulǵanyń qandaı moraldyq azyp-tozý men rýhanı kúızeliske ushyrap, sanasynyń qalaı daǵdaryp, seń soqqandaı sergeldeńdi basynan keshetinin Kadzýo Ishıgýro «Turaqsyz álemniń sýretshisi» romanynda ónerdiń tilimen túsindirip berýge áreket etip kóripti.
Shyǵarmada Ekinshi dúnıejúzilik soǵystan keıingi Japonııadaǵy ahýal sýrettelip, eldegi bolyp jatqan jaǵdaılar baıandalady. Dúnıeni dúrliktirgen oqıǵalarmen birge qoǵamdyq sana da ózgerip, keshegi qundylyqtarǵa múlde basqa kózben qaraıtyn jańa urpaq keldi ómirge.
Iá, japon halqy soǵysta jeńilip qaldy, endi elge amerıkalyqtar ústemdigin júrgizip, jastar jańa joldy izdep, senimdi túrde demokratııany ornatýda. Halyq ımandaı senip, pir tutqan burynǵy ıdealdardyń kúli kókke ushyp, keshegi el maqtaǵan batyrlardyń bári shyn mánisinde jurtty aqıqattyń aq jolynan adastyrǵan satqyndar bolyp shyqty. Qara halyqty aıtpaǵanda, olardan tipti týǵan-týysqandary da teris aınaldy.
Shyǵarmanyń bas keıipkeri, kezinde dańqy dúrildegen uly sýretshi Masýo Ono – jańa rejimniń qurbany bolǵan pende balasy. Turaqsyz zamannyń túrli qıyndyqtaryn kórip, tar jol, taıǵaq keshýlerinen aman ótken sýretshiniń búgingi jaǵdaıy jaman emes. Ekinshi qyzyn turmysqa berýdiń qamyn qarastyryp júrip, ol óziniń taǵdyry men eliniń ótken ómiri týraly, kóńilsiz sezimniń saǵymyna shomylady. Keńselerdiń janynda ornatylǵan sákide otyrǵan sýretshi nege sonshama qamyǵyp, qaıǵyra beredi? Qurmetke laıyqty jáne qamsyz kárilikten artyq oǵan ne kerek?
Keıipkerdiń ishki monologymen tanysqanda ǵana, kúmán pyshaǵy júregin jaralap, kúni-túni tynyshtyq bermeı qoıǵan beıbaqtyń janyn jegideı jegen qasiretiniń shyn sebebiniń jumbaǵy ashyla túsedi. Áli on ekide bir gúli de ashylmaǵan, óskeleń urpaqtyń jazyqsyz qurban bolyp ketkeni úshin ol ózin qylmysker sanaıdy. Saıası ıdeologııanyń shylaýyna shyrmalyp qalǵan ol kezinde túrli plakattar salyp, otanshyldyqqa úndep, órimdeı jastardy soǵysqa barýǵa shaqyryp, ólim otyna aıdap saldy. Sýretshige senip, qan maıdanǵa attanǵan júregi jalyndaǵan jastardyń talaıy qaza tapty.
Japon mádenıetiniń tiregi shatqaıaqtap, ulttyq dástúriniń irgesi sógile bastaǵany úshin de Masýo ózin kináli sezinedi. Aınaladaǵy ómir ózgerip jatyr, ol endi qısyq ósken aǵashtaı bolyp ketip bara jatqan qoǵamdy túzeı almaıdy. Adal júregi senip qalyp, uly armandarǵa jetelegen keshegi ádemi ıdealdar byt-shyty shyǵyp qırady.
Ashyq aıtpaǵanymen, halyq kúni keshe ǵana qurmet kórsetip, tórge shyǵarǵan Masýo Ono sııaqty ıdeologııanyń jalyndy jarshylaryn endi ıttiń etinen jek kóredi. Sebebi Japonııa jeńilip qaldy. Al óz ultynyń uly jeńiske jetetinine sendirgen sýretshiniń uly sanalyp kelgen óner týyndylary kúresinge laqtyryldy. Tipti sýretshiniń endi ǵana esin tanyp kele jatqan kishkentaı nemeresine deıin atasynan «Ata, sizdiń kezinde uly sýretshi bolǵanyńyz ras pa?», dep suraıdy.
Alasapyran ýaqyttyń daýylymen kelgen demokratııalyq ózgeristerdiń kesirinen, japon halqynyń ǵasyrlar boıy qalyptasqan ulttyq mádenıetiniń altyn dińgegine qalaı balta shabylyp, jańa býynnyń halyqtyq tamyrynan qalaı ajyrap bara jatqanyn Kadzýo Ishıgýro asqan sheberlikpen sýrettegen. Batys órkenıetine elirgen jastar amerıkalyqtardyń mýzykasyn tyńdap, kınolaryn tamashalaıdy. Zamanynyń dańqty sýretshisi bolǵan Masýo Ononyń jalǵandaǵy jalǵyz nemeresi Itıro da Japonııanyń ulttyq batyrlary týraly estigisi de, bilgisi de kelmeı, kovboılar jóninde túsirilgen amerıkalyq fılmderdi tamashalap, bar jan-tánimen solarǵa elikteıdi. Júregi ezilip, jany kúızelgenimen, Masýo Ono endi qurdymǵa ketip bara jatqan dúnıeni ózgertýge dármensiz. Sum saıasattyń qurbany bolyp, abyroı-bedeliniń bárinen aıyrylǵan adamnyń sózin kim tyńdap, kim kerek qylady deısiń? Kim?
Basqalaryn aıtpaǵanda, sýretshi belinen týǵan perzentterin de jańa zamannyń jaman yqpalynan qorǵap qala almady. Egde tartqan ákesimen dóreki sóılesken eki qyzynyń minez-qulqyna qarap, bógde mádenıettiń japon ultynyń sana-sezimine qandaı zııandy zalalyn tıgizip jatqanyn paıymdaısyń. Úlken qyzy tipti balasynyń atasymen aralasýyn shektep tastaǵysy keledi. Ataǵy dúrildep turǵan shaǵynda qyzdary ákesin jaqsy kórip, maqtan etip, qurmet kórsetip, qadir tutatyn. Endi eldegi saıası ahýal ózgergennen keıin, abyroı-bedelin joǵaltqan ol dos-jarandary túgil, týǵan qyzdarynan da júregin eljiretetin jyly sóz estı almaı qapalanady. Sýretshiniń kezinde jurt tamsanyp, aıaǵyn jerge tıgizbeı, kókke kótere maqtaǵan kartınalary endi úıde tyǵýly tur. Qoǵamǵa keregi bolmaı qalǵan Masýo Ono ótken ómirin eske alyp, qaıta-qaıta muńly oıdyń munaryna bata beredi.
Shyǵarma avtorynyń bir adamnyń taǵdyry arqyly tutas bir halyqtyń basynan keshken tragedııasyn oı-sanańdy úıirip áketetin tereń psıhologızmmen sonshalyqty shynaıy, sonshalyqty nanymdy etip sýrettep bergen sheberligi, shynynda da tańǵaldyrady. Kólemi shaǵyn ǵana roman arqyly Kadzýo Ishıgýro kóp jaǵdaıda jazýshy shyǵarmashylyǵynda bir arnaǵa toǵyspaı jatatyn ıntellektýaldyq saraptama, áleýmettik jáne psıhologııalyq taldaýlardy, shyǵarmanyń kórkemdigine selkeý túsirmeı, jigin bildirmeı jymdastyryp jiberedi. Sóz óneriniń tabıǵatyn asha túsetin «ishki monolog», «sana aǵymy», «kompozısııa erkindigi» t.b. ádebı tásilderdiń bárin sheber meńgergen Ishıgýronyń romany – japon ultynyń rýhanı ulylyǵynyń aıqyn aıǵaǵy. Jazýshy qumnan altyn súzgendeı asqan yjdaǵattylyqpen adamzatqa ortaq aqıqattardy halqynyń tarıhynan, ultynyń bolmysynan izdeıdi.
Moraldyq daǵdarysqa ushyrap, áleýmettik tirliktiń tyǵyryǵyna tirelgen Masýo Ono ómir boıy kartınalaryn jazyp, bar jan-tánimen elge paıdasyn keltirýdi ǵana oılap, ýaqyt aǵymynan qalyp qoımaýǵa tyrysty. Nátıjesinde sonaý bir ertegide mysqyldap aıtylatyn shaldyń kúıin keship, synǵan astaýyn qushaqtap, eshkimge keregi bolmaı qaldy. Kúni keshe ǵana halyq maqtaǵan týyndylaryńdy endi jurtqa kórsetýge uıalýdan artyq qandaı qasiret bolýy múmkin, óner adamy úshin?
Tutas bir dáýirdiń kartınasyn kóz aldyńa elestetetin Ishıgýronyń tańǵajaıyp týyndysyn oqı otyryp, jazýshynyń janyn jegideı jep, mazasyn alǵan surqııa saýaldardyń, Qazaqstandaǵy bolyp jatqan jaǵdaılarǵa da qatysy bar ekenine kózim jete túskendeı áserdiń sıqyryna arbalǵanymdy jasyra almaımyn. Dini men salty bólek bolǵanyna qaramastan, otarshyldyq ezgisinde janshylǵan eki ultty da tolǵandyratyn máselelerdiń, egiz qozydaı uqsastyǵyna kózim jete tústi.
Japonııada da ótken kúnderdegi halyqtyń kórgen zorlyq-zombylyǵy úshin resmı túrde eshkim de aıyptalǵan joq. Fılosofııalyq, psıhologııalyq, tipti, qarapaıym adamgershilik turǵysynan keshegi dáýirdiń jaraly janyn túsinýge tyrysqan tereń taldaýlar jasalmaǵandyqtan, bizdiń halyq ta Kadzýo Ishıgýronyń «Turaqsyz álemniń sýretshisi» romanynyń keıipkerlerindeı, ótken tarıhyndaǵy oqıǵalardy qalaı baǵalaryn bilmeı, abdyrap qaldy. Rasynda da Alash arystaryn ustap bergenderdiń bárin opasyzdarǵa, al keńestik ıdeologııany jyrlaǵan aqyn-jazýshylardyń bárin satqyndarǵa jatqyzýǵa bola ma? Álde, ol májbúrsizdikten bolǵan jaǵdaı ma? Jeke basyńdy ǵana emes, uly ıdeal úshin, senimen birge quryp ketýi múmkin bala-shaǵańnyń, týǵan-týysqandaryńnyń, dos-jarandaryńnyń da taǵdyryn tálkekke ushyratatyn qaterge tigýge qaqyń bar ma? Biz bir sátke bolsa da, solardyń ornyna ózimizdi qoıyp kóreıikshi. Múmkin, olardyń bári de adamnyń ómiri qylkópirdiń ústinde turǵan alasapyran dáýirdegi dúrbeleńniń qurbandary ǵana shyǵar. Al keńestik ıdealdardyń halyqty ushpaqqa jetkize alatynyna bar jan-tánimen sengenderdi, qalaı aıyptaımyz? Senimi úshin adamdy jazǵyrý, qanshalyqty qısyndy? Medresede bilim alyp, Fırdoýsı, Saǵdı, Hafız, Omar Haııam, Nızamı, Naýaı sekildi Shyǵys shaıyrlarynyń dastandarymen tanysyp, keıin álem ádebıetiniń qaınar bulaǵynan da qanyp ishken, Jumabaı qajynyń nemeresi Maǵjan men jeti jasynda jetim qalyp, joqshylyqtan kózin asha almaı, muqtajdyq qolyn baılap oqı almaǵan, saýaty shamaly Sábıtterdi salystyrýǵa bola ma?
Bılik barlyq ýaqytta da talantty tulǵalardyń boıyna syımaı tasyǵan qabiletin óz múddesine qyzmet etkizý úshin paıdalanýǵa tyrysady. Egemendik alǵannan keıin de daryndy aqyndar men sýretkerlerdiń bılikke táýeldilikten qutyla alǵany shamaly.
Naǵyz talanttar ónerden góri, saıasatqa qyzmet etken ýaqytta halyqtyń jany lastanyp, júregin kir basady. Izgilikke shaqyratyn uly ıdealdar kúırep, rýhanı keńistik qańyrap qalady. Shyndyq pen ótiriktiń shekarasy joıylady. Rýhanı tazarýdyń móldir aıdynyna alyp shyǵýǵa tıis shyndyq, kerisinshe halyqty batpaqqa belshesinen batyrady.
Áı, biraq myna bizdiń qoǵamda ádilet pen shyndyq bar ma ózi? Shyndyq úshin janymyz shyryldap jatqandaı bolǵanymen, múmkin, bizdiń shyndyq dep júrgenimizdiń bári de, tym qatty asqynyp ketken ishki menimiz ben aýrý sanamyzdyń kórinisi ǵana shyǵar.
«Haıýan sııaqty ómir súrip jatyrmyn» dep ar azabyn tartqan kemeńger Tolstoı men «Júregime qarasam, ınedeıin taza emes» dep óz minine jıirkene qaraı alatyn áýlıe Abaılardaı shyn sýretkerler qaldy ma myna turaqsyz álemde? Bizdiń bostandyq dep tanyǵan ıdealdarymyzdyń astarynda shyn mánisinde ulttyq nıgılızm men quldyq psıhologııa jatqan joq pa, osy? Quldyq sanadan aryla almaǵan myna biz, ótken tarıhtan sabaq alýdyń ornyna, nelikten sol qatelikterimizdi dúrkin-dúrkin qaıtalaı beremiz?
Quldyq bolmysymyzǵa qaramastan, ótken ǵasyrdyń basyndaǵy óliarada halyq úshin adasyp, neshe túrli qorlyqty kórgen Sákenderdi «Sovetstandy» jazǵany úshin keshire almaı, ar úkimin shyǵaryp, kúresinge laqtyryp tastaýǵa asyǵýdamyz. Al sol Sákenderdiń rýhynyń qalaı qorlanǵanyn, namysynyń qalaı taptalǵanyn, ar-uıatynyń qalaı aıaqqa basylǵanyn oılanyp kórýge nege aqylymyz jetpeıdi? Nege? Ári-beriden soń olardy jazǵyra alatyndaı bizdiń qandaı moraldyq quqymyz bar? Shynymen de bizdiń bárimiz sútten aq, sýdan taza perishtelermiz be? Turaqsyz álemniń sýretkerine ómir súrý qaı zamanda, qandaı qoǵamda ońaı bolyp edi.
Ásirese, dál búgingideı bilimdi jáne talantty adamdardyń eshkimge keregi bolmaı qalyp, myna qoǵamda alaıaqtar men ekijúzdiler, ótirikshiler men jaǵympazdar úshin dańǵyl jol ashylǵan zamanda naǵyz sýretkerge ómir súrý qıyndaǵan ústine qıyndap barady.
«Máńgilik búgin» (Borhes) taqyrybynyń topyraǵyn tereń qazyp, oqıǵany baıandap berýmen ǵana shektelip qoımaı, seniń syrlasyńa da aınala alatyn Ishıgýronyń talanty baǵalanyp, Nobel syılyǵyn alǵanyna men shyn júrekten qýanyshtymyn. Jazýshynyń ár týyndysyn oqyǵan saıyn ózim úshin bir úlken jańalyq ashqandaı bolamyn. Ol sýrettegen adamdardyń janyn kemirgen saýaldar seni de tolǵandyrmaı qoımaıdy.
Psıhologızmniń quıyny úıirip áketkenimen, Kadzýonyń jazý mánerinde baıypty baısaldylyq bar. Jurttyń bári de ony eýropalyq jazýshy retinde tanyp jatqanyna qaramastan, qalamger shyǵarmalarynan japondarǵa tán sabyrlylyq pen tereńdik báribir qatty baıqalyp turady. Ásirese, japon klassıgi Dzıýnatıra Tanıdzakıdiń «Usaq qar» romanynyń Ishıgýro shyǵarmashylyǵyna yqpaly bolǵany anyq kórinedi.
Qalamgerdiń shyǵarmashylyq qudireti týǵyzǵan týyndylarynyń ishindegi meniń eń jaqsy kóretin shyǵarmam «Turaqsyz álemniń sýretshisi» romanynda jazýshynyń keleshektegi júretin jolynyń baǵytyn aıqyndap bergen tamasha joldar bar. «Takeda sheberhanasynan alǵan tájirıbem meni soqyr senimge berilip, tobyrdyń sońynan erip ketpeı, eliktirip jatqan baǵyttardyń qanshalyqty durys ekenin aqyl tarazysynyń súzgisinen ótkizýge úıretti», – deıdi shyǵarmanyń bas keıipkeri, sýretshi Masýo Ono.
«Turaqsyz álemniń sýretshisi» romany HH ǵasyrdaǵy japon prozasynyń eń ozyq kanondaryn saqtaı otyryp jazylǵan shedevr: sál erkindeý stıl, múlde baıqalmaıtyn sıýjetter, sýretteýdegi naqtylyq, tereń psıhologızm men oqyrmanǵa óz oıyn tańǵysy kelmeıtin avtordyń beınesin shyǵarmany oqý barysynda túrli qyrynan tanı túsesiń. Soǵan qaramastan kitapty oqı otyryp naqty ýaqyttyń, ıaǵnı soǵysqa deıingi jáne soǵystan keıingi Japonııanyń rýhyn aıqyn sezesiń.
Orta ǵasyrlyq japon ádebıetinde dzýıhısý degen janr bar. Japon tilinen aýdarǵanda ol «qylqalamnyń ushynda» degen maǵynany bildiredi. Atap aıtqanda, mundaı janrmen ótken kúnderdiń estelikteri, kún barysynda bolǵan oqıǵalar, avtordyń estetıkalyq paıymdaýlary baıandalady. Shyǵarma avtorynyń bul týyndysyn tynysh prozaǵa ábden jatqyza alamyz. Tynysh prozany oqyǵanyńda janyń demalǵandaı áser alasyń. Onda qalypty turmystyń tynyshtyǵynda adam janynyń tereńdigi tanylyp, qupııalary zerttelip jatady. Búgingi tańdaǵy Batystyń ǵajaıyp sýretkerleri Djonatan Koý, Fennı Fleg, Kadzýa Ishıgýrolar men qazaq ádebıetiniń klassıgi Tynymbaı Nurmaǵambetovter tynysh proza jazýdyń – teńdessiz sheberleri. Sýretkerlik tásilmen qas-qaǵym sáttiń kórinisin máńgilikke aınaldyra alýdan asqan qandaı sheberlik bolýy múmkin.
Kadzýo Ishıgýronyń «Turaqsyz álemniń sýretshisi» romanynda bas keıipkerdiń zamandastaryna, aǵa býynnyń qateligi úshin sum soǵystyń zardabyn tartyp jatqan jas urpaq qarsy qoıylady. Aıtpaqshy, Nobel syılyǵyn ıelengen, japon prozasynyń kózi tiri klassıgi Kendzabýro Oeniń «Kesh týǵan urpaq» romanynda da taǵdyry urlanǵan urpaqtyń taqyryby sóz bolmaýshy ma edi. Ol týyndyda da soǵystyń taýqymetin tartyp, jandary jaralanǵan jastar, ákeleriniń jibergen qateligi úshin zardap shegip, buıdasyn úze almaǵan ingendeı, amerıkalyqtardyń jeteginde ketýshi edi ǵoı.
«Turaqsyz álemniń sýretshisi» – HH ǵasyrdyń barlyq kúızelisin basynan keship, saıası turaqsyzdyqta qatelesip, biraq jasaǵan kúnásin moıyndaı bilýge batyly jetken talantty sýretshiniń shyndyǵy. Shyǵarmanyń bas keıipkeri, jesir qalǵan sýretshi Masýo Ononyń bir qyzy, tipti, óziniń turmysqa shyǵa almaı qalýyn, ákesiniń ótken ómirde jasaǵan kúnási úshin jibergen Qudaıdyń jazasyndaı qabyldaıdy. Kesh bolsa da Masýo Ono ózi jáne qyzdary úshin ótken ómirindegi jasaǵan kúnálaryn moıyndaýǵa daıyn.
Jazýshy Ishıgýronyń jas urpaq jazǵyryp jatqan egde tartqan óner adamynyń jan álemine enip, jibek-
teı názik sezimi men qaıǵysyn sýrettep bergen sheberligine eriksiz súısinesiń. Bas keıipker búgingi jáne ótken ómirin áńgimeleı kelip, buryn-sońdy aıtylmaı kelgen aqıqattyń perdesin ashady. Sóılegen sózderinen sýretshiniń aqymaq adam emes ekeni kórinip tur, alaıda saıası úgit-nasıhattyń qýatty mashınasy iske qosylǵanda óner adamdarynyń kóbisi parasatyn saqtap qala almaı, «jarqyn bolashaqqa» senip, jalǵan ıdeologııanyń qurbany bolyp jatady. Ásirese, júregińde jastyq oty jalyndap, aldyńda dańǵyl jol ashylǵandaı bolyp kóringende, búgingi zamannyń batyry bolýǵa umtylyp, alyp-ushqan kóbelek kóńildiń sońynan ilesip ketpeı, sabyr saqtap, ózińdi ustap qalý qıyn. О́te qıyn.
Sýretshi Masýo Ono da ıgilikti ister úshin áreket etip jatqanyna ımandaı senip, turaqsyz álemniń daýyly soqqanda ustamdylyq tanyta almaı qaldy. Halyqqa adal qyzmet etýdi armandaǵan sýretshi, kerisinshe jurttyń qarǵysyna ushyrady. Kúni keshe ǵana talantyna tabynyp, ónerine eliktep, ony pir tutqan shákirtterine deıin, endi odan at-tonyn ala qashady. Ustazǵa osydan artyq qandaı jaza bolýy múmkin. Aıtyńyzshy, qandaı? Degenmen, adam rýhynyń myqtylyǵy ótken tarıhynan bas tartýda emes, qaıta sony moıyndaı alatyn batyldyǵynda jatqanyn halyqtyń túsine almaıtyny – ózekti órteıtin ókinish.
Aqıqatynda, saıqal saıasattyń qurbany bolǵan óner adamdarynyń kóbisi, jalǵan ıdeologııaǵa senip, qandaı uly qylmys jasap jatqandaryn ózderi de bilgen joq. О́liarada adasqan sýretkerdiń názik janyn túsinip, keshire bilgennen góri, odan bas tartyp, aıyptaǵan áldeqaıda jeńil. Sýretkerdiń ónerinen bas tartyp, aıyptaý úshin qatygezdikten basqa eshteńeniń keregi joq. Al óner adamynyń janyn túsinip, keshire bilý úshin sezimniń tereńdigi, parasattyń baılyǵy qajet.
Amangeldi KEŃShILIKULY
