Sıfrly teńge – sıfrly evolıýsııa ma?

Baıandamada munyń Qazaqstandaǵy sıfrly ekonomıkaǵa beıimdelgen aqshanyń jańa túri ekeni, Ulttyq bank shyǵa­ratyny aıtylǵan. «Sıfrlyq teńge qolma-qol aqshany nemese qolma-qol aqshasyz tólemniń ornyn aýystyrýǵa arnalmaǵan, biraq onymen qatar qoldanylady» delingen Ulttyq bank málimetinde.

Elde sıfrly valıýtany engi­zýdiń túrli ssenarıin ázirleý Ult­tyq banktiń eks-tóraǵasy Grı­gorıı Marchenkonyń kezinde bastalǵany málim. Ol óziniń tele­arnaǵa bergen suhbatynda Ult­tyq bank Úkimettiń qara­ýyna sıfrly aqshany damy­tý týraly zań jobasyn daıyn­daǵanyn jetkizgen bolatyn. Biraq sol kezde Mınıstrler ka­bıneti bul zań jobasyn Par­lamentke usynýǵa yqylas tanyta qoımady. «Eger bizdi sol kezde Úkimet qoldaǵan bolsa, onda Qazaqstan sıfrly aqshany engizgen alǵashqy el bolar edi» degen edi eks-tóraǵa jýrnalıs­termen kezdesýinde.

Al Ultttyq bank saıtynda ja­­rııalanǵan baıandamaǵa kóz jú­girtsek, sıfrly teńge qol­da­­nysqa enedi. Bul úsh qaǵı­dat­qa negizdelgen: jańa valıýta aq­shalaı nemese qarjylyq tu­raq­­tylyqqa áser etpeýi kerek; aqshanyń qoldanystaǵy túr­lerin tolyqtyrýy tıis; tó­lem tıimdiligin arttyrý jáne ın­no­vasııany damytýǵa yqpal etedi.

Jalpy tólem júıeleriniń san­­dyq transformasııasy álem­niń kóptegen orta­lyq bankteri úshin mańyzdy ról atqarady. Osyǵan deıin Qazaqstannyń Ult­tyq banki Sıfrly valıýta jó­nindegi halyqaralyq zert­teý tobynyń jumysyna qa­ty­syp, Halyqaralyq esep aıy­ry­sý bankimen jáne Halyq­aralyq valıýta qorymen bir­ge sıfrly valıýtany retteý tásilderin zert­tegen. Ulttyq bank Qytaı Halyq Respýb­lı­kasynda, Ońtústik-Shyǵys Azııanyń birqatar elderinde, Kanadada, Sıngapýrda jáne Eýropalyq Odaqta sıfrly va­­lıýtany engizý boıynsha qanatqaqty jobalardyń ba­qylaýshysy retinde de tir­kel­gen. Endi elimizde sıfrly teńgeniń áserin baǵalaý bo­ıynsha zertteýler serııasyn usy­nyp, sıfrly valıýtanyń erek­shelikteri men tıimdiligin talqylaý úshin birneshe sessııa ótkizý josparlanyp otyr. Osy jumystyń qorytyndysy bo­ıynsha sıfrly teń­geni engizý qajettiligi týraly sheshim qa­byldanbaq. «Ulttyq bank bul jumysty qarjy naryǵynyń qatysýshylarymen, sarapshylar qaýymdastyǵymen jáne halyq­aralyq seriktestermen birlese júrgizedi», dep habarlaıdy Ulttyq bank ókilderi.

Ulttyq bank tóraǵasynyń keńes­shisi Oljas Tóleýovtiń aıtýynsha, tranzak­sııa­lyq, teh­nologııalyq shyǵyndar tómen­degen saıyn sol tólemniń ba­­­ǵasy da tó­men­deıdi. Iаǵnı bank­­aralyq jáne bas­qa na­ryq qa­­ty­sýshylary arasyndaǵy tó­­lemder quny tómendeıdi de so­nyń ese­binen komıssııa­lar da azaıady. «Biz sıfr­ly teń­ge­niń qajettiligi týraly she­shim qabyl­danbas buryn tá­ji­rıbe júrgizemiz. Bul ózindik «zerthanalyq eksperıment» bo­lady, sonyń sheńberinde sıfr­­ly teńgeni engizýdiń keı­bir as­pektilerin tekseremiz», deıdi Ulttyq bank tóraǵasynyń keńesshisi.

Sıfrly teńgeni engizýdiń tıimdiligimen qatar, táýekeli de bar. Júıeni engizerde kem-ketiktiń bári eskeriledi. «Tó­lemniń bul túrin engizý arqyly úsh túrli máselemen betpe-bet kelýimiz múmkin. Onyń biri kıberqaýipsizdik, jeke derek­terdiń qupııa­lylyǵyna qatys­ty táýekel bolsa, úshin­shisi makroekonomıkalyq áserge qa­tysty», deıdi O.Tóleýov.

Baıandamany talqylaýǵa 150-den astam adam qatysqan. Onlaın-kezdesý barysynda jobany júzege asyrý kezindegi teh­nologııalyq sheshimderge, sondaı-aq sıfrly valıýtanyń aqsha-nesıe saıasatyna jáne ­Qaz­aqstannyń qarjylyq tu­raq­ty­lyǵyna qatysty 100-den astam suraq kelip túsken.

Qarjyger Maqsat Halyq alǵashqy kezde sıfrly teńge­ni krıptovalıýta nemese bıt­koın formatynda daıyndaǵan jón degen pikirlerdiń basym bolǵanyn, qazirgi usynys – blok­cheın tehnologııasyna ba­symdyq berip turǵanyn aıtty. Iаǵnı sıfrly aqsha eń aldymen kóleń­keli ekonomıkanyń jolyn kesýge paıdaly. Bul jaǵdaıda aqsha aǵynyn tek Qarjy mı­nıstrligi emes, barlyq segmentten baqylap otyrýǵa múmkindik týady. Kóleńkeli ekonomıka úlesi 30 paıyzǵa jetip qalǵan Qazaqstanǵa bul úlken múm­kindik ekenin táýelsiz sarapshylar da aıtyp jatyr.

Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttiginiń habar­laýynsha, eldegi eń tanymal fintech baǵyttar – elektrondy tó­lemder, aýdarymdar, valıýtany konvertasııalaý jáne on­laın-saqtandyrý segmentteri IT-men ıntegrasııalaýdy bastap ket­ti. Sıfrly aqsha týraly álem­dik dodaǵa biz de qosylyp ket­tik.

Halyqaralyq aqsha aýda­rym­dary sala­syndaǵy kósh­basshy Western Union kompanııa­sy eń iri bankterdiń biri «Bank SentrKredıt» AQ-pen birge, westernunion.kz saıtyn iske qosyp, tutynýshylarǵa ja­qyndary men týystaryna 24/7 reji­minde álemniń kez kelgen jerine aqsha aýdarý múm­kindigin usynyp, sıfrly je­li­­sin keńeıtip jatyr. Búgingi tań­da on­laın-qyzmetter dúnıe­júzi boıynsha 70-ten astam el men aımaqtarda qolje­timdi. Endi sıfrly aqsha aýdarymdaryn Qazaqstandaǵy klıentter de tutyna alady. Buryn TMD elderinde bul servıs Ýkraına men Reseıde iske qosylǵan bolatyn.

Sarapshylardyń pikirinshe, birneshe jyldan keıin sıfr­ly aqsha dástúrli aqsha­lar­dyń ornyn basady jáne buǵan qajetti barlyq alǵyshart bar. So­nymen qatar sarapshy­lar álemniń kóptegen eli 2025 jyldan bastap, sıfrly aqshaǵa kó­shedi degen batyl boljam aıta bastady. Ońtústik Ko­reıa, Shvesııa jáne Qytaı sııaq­ty elder 2020 jyldyń orta­synan bastap, ózderiniń sıfr­lyq aqshalaryn damytý jaǵdaıyn udaıy tekserip keledi. 2020 jyldyń qazan aıyn­da Eýropalyq ortalyq bank (ECB) óziniń sıfrly eýro jobasyn jarııalady. Sonymen birge, onyń basshysy Krıstın Lagard sıfrly tólemderge degen senimdilikke qaramastan, sıfrly eýro ádettegi eýrony esh­bir jaǵdaıda almastyrmaýy kerek, tek ony tolyqtyrýy kerek dep atap ótti.

Alpari-diń aǵa taldaý­shy­sy Anna Bod­rova shyn má­ninde qazirgi ýaqytta Ult­tyq bank úshin sıfrly valıýtany engizý tur­ǵysynan álemdik árip­testerden qalyspaýy kerek dep sanaıdy. «Mundaı mehanızmdi ázirleý men júzege asyrýdyń jos­pary men naqty strategııa­sy bolýy kerek. Sıfrly teńgeniń ne úshin qajet ekenin túsingen jón bolar edi, óıtkeni dál qa­zir sıfrly evolıýsııanyń so­ńynda qalmaý qajet. Mundaı me­hanızmdi biz áli qoldanyp kór­gen joqpyz», deıdi taldaý­shy.

A.Bodrovanyń aıtýynsha, ǵalam­dyq sıfrly valıýta – qaýipsizdik, opera­sııa­lar­­dyń jyldamdyǵy jáne esep­­ke alý men baqylaýdyń qa­ra­­paıymdylyǵy. Reseıdiń Or­talyq banki sıfrly rýbldiń engi­zilýin belsendi túrde zerttep jatyr, 2020 jylǵy qazanda Ortalyq bank sıfrly rýbl tujyrymdamasyn ázirlep, ony naryq oıynshylary men sarapshylar qaýymdastyǵynyń talqylaýyna usyndy. «Munyń bári ekonomıkaǵa tıimdi. Sıfr­ly teńgeni engizý úshin is júzinde eshqandaı qaýip joq, biraq munda álemdik tájirıbe men tehnologııalardy eskerý qajet, eger ony tıimdi paıdalaný múmkin bolsa, progresti únemdemeý kerek. Valıýtanyń mundaı túri zamanaýı jáne tehnologııalyq turǵydan damyǵan», deıdi sarapshy.

SoftLink taldaýshysy Dmıt­rıı Lýka­shov Qazaqstan Ult­tyq bankiniń sıfrly valıý­ta­ǵa kóshetin kezi keldi dep esep­teı­di. «Sıfrly teńgeniń en­gi­zilýi Qazaqstandaǵy ekono­mı­kalyq ósýdi tezdetip, qol­ma-qol tólemderdi qaýipsiz ári jyl­dam etýi tıis. Bul ope­ra­sııalardyń ashyqtyǵyn, sa­lyq jınaýdy arttyrý arqy­ly Qazaqstannyń búkil qarjy jú­ıesiniń turaqtylyǵyn art­tyrady, sonymen qatar qyl­mystyq jolmen túsken kiris­ter­di zańdastyrýǵa qarsy tu­rýǵa múmkindik beredi», deıdi D.Lýkashov.

Onyń aıtýynsha, mańyzdy faktor – ekonomıkany sıfr­landyrý prosesiniń alǵa jyljýy. Osy tusta sarapshylar sıfrly teńge men elektrondy aqsha arasyndaǵy aıtarlyqtaı aıyrmashylyqtarǵa nazar aýdarý qajettigin eskertip otyr. Buǵan Ulttyq banktiń baıandamasynda erekshe toqtalǵan. «Sıfrly teńge Ulttyq bank emıs­sııalaıtyn aqshanyń qo­symsha nysanyna aınalady, al elektrondy aqsha naqty tólem júıesiniń ınfraqurylymy sheńberinde ǵana qoldanylady jáne onyń ishinde ony jeke uıymdar emıssııalaı alady. Basqasha aıtqanda, elektrondy aqsha bir tólem júıesi sheń­berinde óz fýnksııalaryn oryndaıdy. Bul aktıvter taýarlar men kórsetiletin qyzmetterge jappaı aqy tóleý úshin qoldanylmaıdy, sondaı-aq resmı aqshalaı esep aıyrysý birlikterinde kórsetilgen qu­­nynyń turaqsyz bolýyna ba­ı­­lanysty tolyqqandy qun ól­shemi jáne aınalys qu­raly re­tinde paıdalanylmaı­dy. О́z kezeginde, sıfrly túr­de emıs­sııalanatyn ulttyq va­lıý­­tanyń (sıfr­ly teńgeniń) tó­lem aınalymynyń bar­lyq qa­tysýshysynyń múddesi úshin onyń ornyqty jumys isteýin qam­tamasyz etetin biryńǵaı emı­­tenti bolady», delingen baıan­­damada.

EXANTE halyqaralyq ın­ves­tısııalyq kompanııasynyń tal­daýshysy Andreı Chebo­ta­rev mundaı valıýta ekonomıkany kó­leńkeden shyǵarýǵa já­ne naqty bir bank­tiń emes, bú­kil aqsha júıesindegi sıfrly qyz­metterge qarapaıym jolmen qol jetkizýge kómektesetinine senedi. «Bul sıfrly júıe qa­ra­paıymdylyǵymen erek­she­lenedi. Qosymsha shyǵyndar azaıa­dy. О́ıtkeni sıfrly aktıv jyldam jáne arzan. Mundaı tólemder ártúrli qarjy ınstıtýttary men ártúrli bankterden aýdarymdar arasyndaǵy komıssııalardy azaıtady. Zańdy tulǵalar arasyndaǵy aýdarymdar da arzan bolady», dep túsindirdi A.Chebotarev.

Alaıda mundaı ınnova­sııa qolma-qol aqshamen ju­mys isteýge jáne salyqtan jal­ta­­rýǵa úırenip qalǵandardyń qarsy­lyǵyna ushyraýy múmkin. Sebebi qolma-qol aqsha – kez kelgen salyqtan jáne «aqsha qaıdan keldi?» degen suraqtardan quty­lýdyń eń ońaı tásili. Al aqsha sıfrly sıpatqa ıe bola salysymen, ony qaıdan, kim alǵany birden aıqyndalady.

Qazaqstan qarjygerleri qaýymdas­tyǵynyń qarjy tehnologııalary jáne ınno­va­sııa­lyq sektorynyń dırekto­ry Konstantın Pak sıfr­ly teńgeni shyǵarý týraly she­shim ekonomıkalyq agentter, aqsha-nesıe saıasaty men qar­jylyq turaqtylyq úshin bar­lyq yqtımal jeńil­dik pen tá­ýekelderdi jan-jaqty taldap, zertteýdi qajet etedi dep sanaı­dy.

Sarapshylar sıfrly teńge­ni engizýden utylmaıtyny­myz­dy, biraq álemdik táji­rıbe men tehnologııany eskerý kerek­ti­gin aıtady. «Halyqaralyq zert­teýlerge sáıkes, sıfrly valıý­tany engizýdiń artyq­shy­lyq­tary men táýekelderi týraly ashyq suraqtarǵa analıtıkalyq túrde senim­di jaýap berýge bolmaıdy, óıtkeni tal­daýdyń kóbi – boljamdar. Sondyqtan bul máseleni sheshýdiń eń qolaı­ly tásili – qanat­qaqty joba sheńberinde sıfrly teńgeni paı­dalanýdyń túrli ssenarıin tekserip kórý.

Qazir kóptegen memleketter sıfrly valıýta jobasyna jeke ataý berýge nazar aýdaryp jatyr. QHR-dyń Halyq banki ony «DC/EP» dep atasa, Ýrýgvaıdyń orta­lyq banki – e-Peso, Shvesııanyń ortalyq banki – e-Krona, Ýkraınanyń ulttyq banki – e-Hryvnia, DXCD, Sıngapýr valıýtalyq basqar­masy – Ubin, al Kanada banki Jasper degen at berdi. Qazaqstan ázirshe Reseı odaqtasy (sıfrly rýbl) sekildi «sıfrly teńge» degen shartty ataýdy paıdalanyp otyr.

Birqatar sarapshy ST «altyn» degen atty ıelenýi múmkin deıdi. Qandaı ataý­ǵa ıe bolsa da sıfrlanǵan valıýtanyń irgesi berik qalanýy kerek. Sebebi, altyn ataýy da, teńge ataýy da bizdiń túsinigimizge jat emes.

ALMATY