Qyzylorda oblysynyń eginshilik salasy tabıǵı klımattyq jáne topyraq jaǵdaıyna baılanysty aýyspaly egistik júıesine negizdelgen. Sondyqtan óńirdiń topyraq quramyna sáıkes egin sharýashylyǵynda paıdalanylǵan sýdyń basym bóligi topyraq tuzdylyǵyn shaıýǵa jumsalatyndyǵyn eskergen jón.
Kúrish daqyly topyraq quramynyń tepe-teńdigin saqtaýda mańyzdy rólge ıe ekendigin eskergen Reseı, Ortalyq Azııa, Japonııa, Eýropa elderi jáne Amerıka Qurama Shtattary sııaqty iri memleketterde kúrish egisin azaıtý týraly másele kóterilmeıdi.
Sonymen qatar álem boıynsha kúrish ónimin tutyný kólemi jylyna 781 mln tonna bolsa, naqty óndiriletini – 750 mln tonna ǵana. Iаǵnı álem boıynsha kúrish ónimine qajettilik áli de tolyq qamtamasyz etýdi qajet etedi.
Aral óńiriniń erekshe topyraq-klımattyq jáne gıdrogeologııalyq jaǵdaılarynda kúrishtiń melıoratıvtik-ekologııalyq, ekonomıkalyq jáne áleýmettik mańyzy zor ekenin umytpaýymyz kerek.
Kúrishti 3-4 jyl qatarynan ósirgennen keıin sol tanapta ártaraptandyrylǵan daqyldardy ósirýdi qamtamasyz etetin tuz balansy qalyptasady.
Myna faktordy da eskerýimiz kerek, aımaqtyń sýarý kanaldary men kollektorlyq drenajdy júıesi sýdyń úlken shyǵyndaryn ótkizýge arnalǵan jáne sýdy az tutynatyn daqyldardy ósirýdiń vegetasııalyq kezeńinde sýarý jelisin birneshe ret toltyrý qajet. Bul sý ysyrabyna soqtyratyny taǵy belgili.
Sýarý júıeleriniń barlyǵy eshqandaı beton nemese basqa da qaptamalarmen qaptalmaǵandyqtan, sýdyń fıltrasııa shyǵyny óte joǵary bolady. Bul máseleni túbegeıli sheshý úshin qyrýar qarjy kerek.
Sondaı-aq kúrish egisi azaıǵan jaǵdaıda ekologııalyq daǵdarys áserinen barlyq ınjenerlik-daıyndalǵan jerdiń shóleıttený qaýpi artady. Joǵaryda atap ótkendeı Syr topyraǵynda aýyspaly egis tártibin qatań saqtaı otyryp, kúrish daqyly turaqty egilmeıtin bolsa topyraqtyń ekinshi qaıtara tuzdaný prosesi kúsheıip, ınjenerlik júıege keltirilgen jerlerimizdiń aınalymnan shyǵyp qalatyndyǵy belgili.
Oblystyń sýarmaly júıege beıimdelgen eginshilik salasy Syrdarııa ózeninen sý alatyn birneshe massıvten turady.
Jalpy oblystaǵy egin sharýashylyǵynyń naqty jaǵdaıyna keletin bolsaq, qazir aımaqta 180 myń gektardan astam egistik jerler bolsa, onyń 175 myń gektarǵa jýyǵy ınjenerlik júıege keltirilgen.
Jyl saıyn oblysta egiletin egis kólemi de osy 180-188 myń gektar tóńireginde. Onyń ishinde 80-85 myń gektaryna nemese 45,2 paıyzyna ǵana kúrish egiledi. Qalǵan 54,8 paıyz jerge 12,2 myń gektarǵa jýyq dándi, 6 myń gektarǵa maıly, 66,4 myń gektarǵa mal azyqtyq daqyldar jáne 18 myń gektardyń ústinde kartop, kókónis, baqsha daqyldary egiledi.
Sonymen qatar jyl saıyn egistik alqaptardaǵy sý júıelerin tazartý, gıdrotehnıkalyq qurylystaryn jóndeý jumystary atqarylyp keledi.
Atap aıtqanda, 96 sharýashylyq aralyq, 1 762 ishki sharýashylyq aralyq kanal jóndeýden ótip, odan 2 734 myń tekshe metr topyraq shyǵaryldy. Sondaı-aq oblystyq kommýnaldyq menshiktegi uzyndyǵy 183,8 shaqyrym bolatyn 29 kanal tazalanyp, onyń boıyndaǵy 39 gıdrotehnıkalyq qurylys jóndeldi.
Kúrish atyzdarynda sýarmaly sýdy ysyrapsyz paıdalaný úshin jyl saıyn lazerlik «Mara» agregatymen jer tegisteý jumystary atqarylýda. Atap aıtqanda, 2013 jyldan beri barlyǵy 47 022 gektar kúrish alqabyna tegisteý jumystary júrgizildi.
Oblysqa keletin negizgi birden-bir sý kózi Syrdarııa ózeni ekeni belgili. Bıyl óńirdegi egis kólemin sýmen tolyq qamtamasyz etý úshin 4,2 mlrd tekshe metr sý qajet bolsa, bul úshin Shardara men Kóksaraı sý qoımalaryna 7,4 mlrd tekshe metr sý jınalýy kerek bolatyn.
Alaıda Naryn – Syrdarııa kaskadynyń sý qoımalarynda jyldyń basyndaǵy jınalǵan sýdyń kólemi ótken jylmen salystyrǵanda 3,1 mlrd tekshe metrge az boldy. Osynyń saldarynan oblysqa mamyr aıynda Shardara sý qoımasynan Syrdarııa arnasyna tastalǵan sý 2020 jylmen salystyrǵanda 50-100 tekshe metrge kem berilip, kúrdeli jaǵdaıdy aımaq basshysynan bastap, ákimniń salaǵa jaýapty orynbasary, basqarma basshylyǵy men mamandary kúndelikti baqylaýda ustap otyr. Syrdarııa ózenindegi sý tapshylyǵynyń aldyn alý baǵytynda birqatar jumys merziminde úılestirdi.
Sý tapshylyǵy jaǵdaıyna baılanysty egilgen aýyl sharýashylyǵy daqyldarynyń egis kólemderin sýdan qaldyrmaý sharalaryn uıymdastyrý úshin qala jáne aýdandarmen birneshe márte selektorlyq májilis ótkizip, sýarmaly sý bólinisin retteý maqsatynda tıisti jumys toby quryldy. Jumys toby negizinen bekitilgen lımıt boıynsha aýdandar aralyǵyndaǵy magıstraldy kanaldar arqyly bólingen sýdyń kólemine sala mamandary men sharýashylyq qurylymdary basshylarynyń qatysýlarymen monıtorıng jasap jáne sharýashylyqtar arasynda sý tapshylyǵy jóninde túsindirme jumystaryn júrgizdi.
Osynyń nátıjesinde 1 maýsymǵa deıin josparlanǵan 188,2 myń gektar egistiń 183,2 myń gektary egildi. Onyń ishinde negizgi daqyl kúrishtiń kólemi 82,3 myń gektar bolyp otyr.
Buǵan qosa, kóktemgi egin naýqany kezinde sýarmaly sý tapshylyǵyna baılanysty aımaq basshysynyń bergen tapsyrmasyna sáıkes egisti ártaraptandyrý baǵytynda oblysta qant qumaıy 40 gektarǵa, soıa 53 gektarǵa, júgeri daqyly 1 443 gektarǵa egildi. 600 gektarǵa maqsary daqyly egilip, 26,5 gektarǵa jemis-jıdek jáne júzim kóshetteri otyrǵyzyldy.
Sonymen birge bıyl sýarmaly sýdy únemdeý maqsatynda Qazaly aýdanynda jańbyrlatqysh qondyrǵysyn paıdalana otyryp 87 gektar jerge júgeri egý jobasy óndiriske engizilse, Jańaqorǵan aýdanynda tamshylatyp sýarý ádisimen 3 myń gektarǵa qyzanaq, Shıelide jańbyrlatqysh qondyrǵysyn paıdalaný arqyly 10 myń gektarǵa mal azyqtyq jońyshqa daqylyn egý jobalary birtindep iske asyrylýda.
Sonymen qatar Ybyraı Jaqaev atyndaǵy Qazaq kúrish sharýashylyǵy ǵylymı zertteý ınstıtýtynyń ǵalymdary óńirdiń klımattyq jaǵdaıyna beıimdelgen, vegetasııalyq merzimi qysqa, sýdy az qajet etetin «Syr sulýy», «Aı Kerim» jergilikti suryptaryn shyǵaryp, óndiriske engizýde. Onyń kólemi bıyl 2500 gektarǵa egilse, aldaǵy jyldary kólemderi ulǵaıa túsedi.
Osy óńirdiń azamaty retinde Úkimet tarapynan oblys ákimdigi men óńir ǵalymdarynyń sý tapshylyǵy máselesin sheshý baǵytynda atqaryp jatqan jumystaryn joqqa shyǵarýǵa bolmaıdy dep sanaımyz.
Taǵy bir aıta ketetin mańyzdy jaıt, Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi bekitken Syrdarııa ózeninen oblysqa egis sharýashylyǵy úshin 2025 jyldarǵa deıingi merzimge bekitilgen sý paıdalaný lımıtteri. Osy lımıt aıasynda ekologııalyq qajettilikterge 1,2 mlrd tekshe metr, aýyl sharýashylyǵyn turaqty sýarýǵa 4,2 mlrd tekshe metr qarastyrylǵan.
Bul arqyly sý resýrstaryn tıimdi paıdalana otyryp, jyl saıyn sany ósip kele jatqan oblys halqyn sapaly azyq-túlikpen qamtamasyz etý, óńirdiń eksporttyq áleýetin arttyrý, mal sharýashylyǵyna azyqtyq baza jasaý, jańa tehnologııalardy engizý, jalpy salany odan ári damytýǵa tolyq múmkindik bar.
Oǵan memleket tarapynan kórsetilip jatqan qoldaýlardyń nátıjesinde aıaqqa turyp, materıaldyq tehnıkalyq bazasy nyǵaıǵan oblys aýyl sharýashylyǵy taýar óndirýshileri men jergilikti ǵalymdar birlesip, júıeli jumys isteý arqyly qol jetkizýde.
Sondyqtan oblysta ekonomıkalyq jáne azyq túliktik mańyzǵa ıe kúrish daqylyn birden azaıtý nemese bas tartý sýarmaly jerlerdiń jaǵdaıyn nasharlatyp qana qoımaı, osy salada jumys atqaryp júrgen myńdaǵan halyqty tabysy men kúnkórisinen, ata kásibinen aıyrý dep esepteımiz.
Serikbaı О́MIRZAQOV,
tehnıka ǵylymdarynyń doktory,
Qorqyt Ata atyndaǵy Qyzylorda ýnıversıtetiniń professory
Qyzylorda oblysy
