Nur-Sultanda ótken I halyqaralyq ECOJER kongresinde sóz sóılegen ECOJER qaýymdastyǵy keńesiniń tóraǵasy Lázzat Ramazanovanyń aıtýynsha, jahandyq aýa temperatýrasynyń odan ári joǵarylaı túsýi tabıǵattaǵy orny tolmas prosesterdiń basy bolýy yqtımal.
– Sondyqtan Úkimet ekonomıkany dekarbonızasııalaý jáne salany «jasyldandyrý» boıynsha júıeli sharalardy bastap jatyr. Prosess saıası eriksiz jáne memleket, bıznes pen qoǵam arasyndaǵy turaqty dıalogsiz óz maqsatyna jete almaıdy. Biz bárimiz soǵan umtylýymyz kerek, – degen-di L.Ramazanova.
Qazirgi tańda Úkimette 2050 jylǵa deıingi tómen kómirtekti damý tujyrymdamasyn daıyndaý boıynsha jumys toby qurylǵan. Sarapshylardyń baǵalaýynsha, parnıktik gazdardy 2050 jylǵa deıin kem degende 70 paıyzǵa deıin azaıtý úshin 350 mlrd dollar ınvestısııa qajet. Jańǵyrmaly energetıka salasy 163 mlrd dollardy kerek etip tur.
Aıyppul tabıǵatty
tazartpaıdy
Qazaqstannyń ekologııalyq turǵyda artta qalyp otyrǵany belgili. Aragidik ár aımaqta aýaǵa las zattardyń bólinýine baılanysty daý-shar týyndap turady. Memleket halyq shýlasa, birer aıda, eger qatty shýlasa bir apta kóleminde estıdi. Sosyn bul máseleni qatań baqylaıtyndaryn aıtady. Sonymen sóz támam. Daý saıabyrsıdy. Biraq aýaǵa taraıtyn ý toqtamaıdy. Byltyr atyraýlyq belsendiler qaladaǵy munaı óńdeý zaýytynan shyqqan ashy tútin turǵyndardy ýlap, tipti uıqysynan turmaı qalatyn qaıǵyly jaǵdaıdyń kóbirek oryn ala bastaǵanyn aıtyp dabyl qaqqan edi. Bizdiń el qazir kómirqyshqyl gazy qaldyǵynyń ishki jalpy ónimge (IJО́) shaqqandaǵy eń joǵary kórsetkishine ıe bes eldiń qataryna kiredi. Muny Ekologııa vıse-mınıstri Ahmetjan Pirimqulov ta rastaıdy.
– Bul bizdegi kómir óndirisiniń jáne 1960-1970 jyldary turǵyzylǵan iri ónerkásiptik kásiporyndardyń kóptigimen baılanysty. Sońǵy eki jyldaǵy jumystyń nátıjesi – Ekologııalyq kodekstiń jańa redaksııasy qabyldanyp, oǵan Memleket basshysy qol qoıdy. Onda Qazaqstan ónerkásibin ekologııalandyrý boıynsha negizgi baǵyttar anyqtalǵan. Jańa kodekstiń negizgi tujyrymdamalyq jetistigi – kásiporyndardyń 2025 jyldan bastap eń jaqsy qoljetimdi tehnologııalarǵa kóshýi jáne birinshi kategorııaly kásiporyndarda avtomattandyrylǵan monıtorıng júıesiniń datchıgin ornatý. Qoljetimdi tehnologııaǵa kóshý ýaqyty – on jyl. Eger kásiporyn oǵan kóshpese, onda 2025 jyldan bastap qorshaǵan ortaǵa emıssııa úshin tólem mólsheri kóbeıip, ár úsh jyl saıyn artyp otyrady. Eýroodaq elderi osy tehnologııanyń nátıjesinde negizgi ıngredıentter úshin lastaýshy zattar shyǵaryndylaryn 90 paıyzǵa tómendetti. Avtomattandyrylǵan monıtorıng júıesiniń datchıgin kásiporyndar 2023 jylǵa taman ornatýy tıis. Onsyz kásiporyndar jumysyna tyıym salynady, – dedi A.Pirimqulov.
Biraq qazir kásiporyndar úshin aıyppul degeniń buıym emes. Aıyp aqshany tólep tastap, las tútindi burqyratyp otyra bergendi qolaı kóredi. Aıyppul tólegennen qorshaǵan ortanyń tazaryp ketpesi belgili. Mundaıda eki jol aıqyndalady: ne aıyppul qaltaǵa tym qymbat túsýi tıis, ne las tútindi fıltrleý boıynsha kásiporyn mindet alýy kerek. Dál bulaı asyǵatyndaı da jónimiz bar. Parıj kelisimi boıynsha Qazaqstan 2030 jyly parnıktik gaz shyǵarylymyn 15 paıyzǵa tómendetýge mindetti.
– Bıyldan bastap elimiz jyl saıyn parnıktik gazdar shyǵaryndylarynyń Ulttyq josparyn 2 paıyz tapshylyqpen bekitetin bolady. Sonymen birge Memleket basshysy klımattyq sammıtte 2060 jylǵa qaraı Qazaqstannyń kómirtegi beıtaraptyǵyn jarııalady. Osyǵan baılanysty sońǵy eki jylda Qazaqstan tómen kómirtekti damý tujyrymdamasyn daıyndady. Onda parnıktik gaz shyǵaryndylaryn azaıtý, dekarbonızasııalaý boıynsha jumysty bastaý maqsatynda Ekologııa mınıstrliginiń de, Energetıka, Indýstrııa jáne Aýyl sharýashylyǵy mınıstrlikteriniń de, iri bıznestiń de negizgi tetikteri, atqarýy tıis negizgi mehanızmderi belgilenedi. Tek osyndaı keshendi sharalar ǵana ekologııalyq ahýaldyń jaqsarýyna bastaıdy, – dedi vıse-mınıstr.
Tabıǵatty lastanýdan qutqaratyn taǵy biregeı bastama retinde mınıstrlik kóterip júrgen jobanyń biri – Waste to Energy tehnologııasy. Bul – jıylǵan qatty turmystyq qaldyqtardy jaǵyp jiberip, odan elektr energııasyn óndirip alatyn tehnologııa. Dál osy tehnologııaǵa qarsylar da kóp. Mınıstrliktiń esepteýinshe, el aýmaǵynda qoqys jaǵatyn 6 zamanaýı zaýyt salý úshin 180-185 mlrd teńge kerek eken.
– Eki jarym jyl ishinde Qazaqstanda qaldyqtardy jaǵý zaýyttaryn salý múmkindigin talqylaý boıynsha Eýropadaǵy osyndaı kásiporyndardyń ázirleýshilerimen jáne ınvestorlarmen kezdesip, kelissózder júrgizdik. Biz tipti olardyń qurylys smetasymen de tanystyq. Salystyrar bolsaq, 185 mlrd teńge kóp aqsha emes. Mysaly, bir ǵana eýropalyq analog ınvestısııasy 600 mln dollarǵa jetýi múmkin, – deıdi qaldyqtardy basqarýda memlekettik saıasat departamentiniń dırektory Mansur Oshyrbaev.
Onyń aıtýynsha, aýksıondyq saýdaǵa qatysý arqyly ǵana ınvestor atanýǵa bolady. Aýksıon tártibine saı el rezıdentteri de saýdaǵa qatysýy kerek. Mınıstrlik qaldyqtardy energetıkalyq ýtılızasııaǵa jiberý boıynsha jobaǵa aýksıondyq saýda jarııalap ta qoıdy. Waste to Energy keshenderi Aqtóbe, Almaty, О́skemen, Nur-Sultan, Qaraǵandy jáne Shymkent qalalarynda salynady dep josparlanǵan.
Jańǵyrmaly energııanyń jaǵdaıy qalaı?
Bizde sońǵy jyldary jańǵyrmaly energııa kózi (JEK) týraly jıi aıtyla bastady. Biraq kómirge degen táýeldilikten aryla almaı otyrǵanymyz aqıqat. Jaqyn arada aryla qoıýymyz da ekitalaı. 2020 jyly elde 107,2 mln tonna kómir óndirilgen. Onyń 58,8 mln tonnasy energııa óndirýshi kásiporyndarǵa jiberilse, ónerkásiptik kásiporyndarǵa 5,6 mln, kommýnaldyq-turmystyq qajettilikke jáne halyqqa 10,6 mln tonna jiberilgen. 29,3 mln tonnasy eksporttalypty. Elimizde eń kóp paıdalanylatyn energııa resýrstarynyń da kóshin kómir bastaıdy. Munaı, tabıǵı gaz, gıdroenergetıka sodan keıingi oryndarda. Bizde kómirdiń 70 paıyzy ashyq ádispen Ekibastuz ken ornynyń 3, Qaraǵandy oblysynyń 4 ýchaskesinde óndiriledi.
Kómirdiń álemdik qory jóninen jahandaǵy toǵyzynshy elmiz. Úzdik ondyqqa kirgen eldiń mundaı en baılyqtan ázir bas tarta qoıýy qıyn. Soǵan qaramastan, Qazaqstan 2050 jylǵa taman kúnnen, jelden izdeıtin jańǵyrmaly energııa kólemin 50 paıyzǵa jetkizý jaýapkershiligin alǵanyn da umytpaý kerek. 2030 jyly ishki energııanyń 10 paıyzy osy jańǵyrmaly kózderden túsip turýy tıis. Iá, birneshe jel jáne kún elektr stansalaryn samsatyp salyp qoıdyq. Biraq solardy kádege jarata alyp jatyrmyz ba?
«Jasyl ekonomıkaǵa» kóshý konsepsııasy bizdiń elde 2013 jyly qabyldandy. Bul boıynsha jańǵyrmaly energııa kózderiniń úlesi 2020 jyly – 3, 2030 jyly – 10, 2050 jyly 50 paıyzdy quraýy tıis. Jańǵyrmaly energııa degenińiz kún men jel ǵana emes, gıdrodınamıkalyq sý energııasy, geotermaldyq energııa: topyraqtyń jylýy, jerasty sýy, ózender, sý nysandary, sondaı-aq bastapqy energııa resýrstarynyń antropogendik kózderi: bıomassa, bıogaz jáne elektr men (nemese) jylý energııasyn óndirý úshin paıdalanylatyn organıkalyq qaldyqtardan shyǵatyn basqa da otyndar.
PwC Kazakhstan osy taqyrypqa arnaıy zertteý jasaǵan. Onda 2011 jyldan beri JEK nysandary 23-ten 111-ge kóbeıgeni, salaǵa salynǵan ınvestısııanyń kóbeıýi bizdegi JEK úlesiniń artýyna sebep bolǵany aıtylady. Ásirese sheteldik kompanııalar men damý bankteri JEK nysandaryn qarjylandyrýǵa peıildi eken. Degenmen JEK ósimin tejeýshi faktorlar da kóp. Zertteý qatysýshylary zańnamalyq bazany JEK-tiń qazirgi damý kezeńine saı emes dep baǵalaıdy.
«JEK-tiń tarıfteri dástúrli elektr energııasy tarıfterimen salystyrǵanda joǵary. Sondyqtan memlekettiń qoldaýynsyz JEK básekege qabiletti bola almaıdy. Alaıda respondentter pikirinshe, energetıkalyq júıeniń uzaq merzimdi jumysyn qamtamasyz etetin dástúrli energııaǵa naqty tarıf joǵary bolýy kerek. Naryqtyq tarıfterdiń jumys isteýi jaǵdaıynda JEK-tiń básekelestik ortaǵa aýysýy ábden múmkin. Balama energııa kózderi ýaqyt ótken saıyn ózekti bolyp keledi», dep jazady PwC Kazakhstan.
Eldegi 111 JEK nysanynyń 57-si – gıdro, 29-y – kún, 24-i – jel, bireýi – bıoelektr stansasy. Al IRENA (JEK boıynsha halyqaralyq agenttik) boljamy boıynsha, Qazaqstan Parıj kelisimi aıasyndaǵy JEK úlesin 50 paıyzǵa jetkizý mindetin oryndaý úshin eldegi JEK qýattylyǵy 10 ese artýy tıis eken. 2011 jyly eldegi 23 JEK nysanynyń qýattylyǵy nebári 94 MVt bolsa, byltyr 111 JEK nysany 1 846 MVt qýattylyq bergen. 2011 jyldan beri jańǵyrmaly energııa kózderin salýǵa 628,5 mlrd teńge jumsalǵan. Al elimizdegi JEK nysandaryn salýǵa kimder qarjy berip otyr? Olar negizinen damý bankteri. Atap aıtsaq, Eýropalyq qaıta qurylymdaý jáne damý banki, Qazaqstan damý banki, Qytaı damý banki, Azııa damý banki, Eýrazııalyq damý banki, Azııa ınfraqurylymdyq ınvestısııalaý banki.
JEK nysandaryn salý mezetinde eldiń tabıǵı jáne terrıtorııalyq ereksheligin de eskerý mańyzdy. О́ıtkeni JEK-tiń taralýy aımaqtyń tabıǵı áleýetine tikeleı táýeldilikti kórsetedi.
«Jeldiń joǵary deńgeıli áleýeti negizinen barlyq óńirge tán. Gıdroenergetıka eń iri ózenderi bar aımaqtarda – Shyǵys Qazaqstan, Almaty, Jambyl jáne Túrkistan oblysynda jaqsy júzege asady. Sonymen qatar ońtústikte kún potensıaly da joǵary. Qazaqstannyń batysy jeldiń joǵary áleýetimen erekshelenedi. Degenmen batystyń jabyq energetıkalyq júıesi bul aımaqta jańǵyrmaly energııa kózderin damytýǵa múmkindik bermeıdi», dep jazady avtorlar.
«SATEK Green Energy» JShS dırektory Edil Sarıevtiń aıtýynsha, Qazaqstan aýmaǵynda gıdroelektr stansasynyń bolashaǵy bulyńǵyr.
– Meniń oıymsha, Qazaqstan aýmaǵynda kez kelgen energııa kózi shıkizat retinde óte jaqsy usynylǵan, biraq belgili bir qıyndyqtardyń bolýyna baılanysty jel elektr stansalaryn, bıogaz qondyrǵylary men sý elektr stansalaryn iske asyrý shekteýli. Buǵan logıstıkalyq shyǵyn, tarıftiń tómen deńgeıi jáne jobanyń uzaq ýaqytqa jalǵasýy sebep. Jel stansasyn salýǵa 1-2 jyl ketse, gıdro stansany salýǵa 2 jyl kerek. Al kún stansasyn nebári alty aıda turǵyzýǵa bolady, – deıdi maman.
Bul rette zertteý qatysýshylary Qazaqstanda JEK-ke qatysty zańnamany jetildirý qajet dep sanaıdy. Qazirgi zańnama ınvestorlar men halyqaralyq qarjy ınstıtýttary úshin tıimdi, alaıda JEK-tiń elimizde ári qaraı damýy úshin jetkiliksiz deıdi.
Jańǵyrmaly energııa kózderi dástúrli energııa kózderimen básekege túse ala ma, joq pa, oǵan jaýap aıtý qıyn. San jaǵynan, qýattylyq jaǵynan dástúrli energııa deńgeıine taqaǵanda baryp bul jaıly áńgime qozǵaý qajet shyǵar. Munaı men kómir gegemonııasy álemde áne-mine bitkeli jatqan joq. Kemi ǵasyrdan astam ýaqyt osy eki ónim úshin jaǵa jyrtysarmyz. Temir etigi teńgedeı bolǵan Qazaqstan da ál-ázir munaıy men kómirin saýdalap baǵýǵa nıetti. Memleket endi Túrkistan oblysynan besinshi munaı óńdeý zaýytyn salmaq. Ol da aldyńǵylary sekildi ekologııalyq tazalyq degendi jıyp qoıyp jumys isteı me, álde Waste to Energy-diń «tuzaǵyna» túse me, ony aldaǵy bes jylda baıyptaı jatarmyz.
