Byltyr jyl ortasynda munaı baǵasy kúrt quldyrap, álemdik saýda aǵyny 8,5 paıyzǵa tómendep sala berdi. Bul bizge de áser etti. Elimizde azyq-túlik baǵasy qymbattady. Qurylys materıaldary da qalysqan joq. Jumyssyzdyq deńgeıi ósti. Investısııalyq jáne iskerlik belsendilik te ájeptáýir tómendep qaldy. 2021 bastalǵaly jaǵdaı az bolsa da ońaldy. Degenmen kóńilde úmit pen kúdiktiń qatar turǵany esh jasyryn emes.
Sarapshylar pandemııa kezinde týyndaǵan qysyltaıań shaqty sońǵy onjyldyqta bolmaǵan ǵalamdyq daǵdarys dep baǵalapty. Aıtsa aıtqandaı-aq, 2008 ben 2014 jyldardaǵy daǵdarys kezinde de dál bulaı abdyraǵan joqpyz. Osy jolǵynyń jóni bólek. Ulttyq ekonomıka vıse-mınıstri Tımýr Jaqsylyqovtyń aıtýynsha, pandemııa kezinde jahandyq ınvestısııa aǵyny 40 paıyzǵa tómendegen.
– 1998 jylǵy Azııa daǵdarysy kezinde Qazaqstan ekonomıkasy 1,9 paıyzǵa tómendedi, al 2007-2009 jáne 2014-2015 jyldardaǵy álemdik qarjylyq-ekonomıkalyq daǵdarys ýaqytynda ekonomıkamyz 1,2 paıyzǵa azdaǵan ósim kórsetti. Byltyr 2,6 paıyzǵa deıin tómendedi. Negizinen taýar óndiretin sektorlarda 2 paıyz deńgeıinde ósim bar. Al qyzmet kórsetý salasy jyldy 5,6 paıyz mınýspen aıaqtady. Ásirese saýda, logıstıka jáne týrızm salalary qatty zardap shekti. Epıdemııalyq jaǵdaıdyń turaqtalýy ǵana iskerlik belsendilikti qalpyna keltiredi. Qańtar-sáýirdiń qorytyndysy boıynsha ekonomıkalyq ósim oń kórsetkishke shyqty. Ishki jalpy ónim 2020 jyldyń naýryzynan beri alǵash ret 0,7 paıyz deńgeıge kóterildi, – deıdi T.Jaqsylyqov.
Ekonomıkalyq ahýaldy jaqsartý úshin memleket múmkin bolatyn sharalardy qabyldaıtyny belgili. Solardyń ishinde kóleńkeli ekonomıkany tejeý de bar. Mınıstrlik dereginshe, 2025 jylǵa taman kóleńkeli saýda kólemin 15 paıyzǵa qysqartý josparda bar. Bul úshin salyq jáne keden qyzmeti belsendi túrde sıfrlanyp, eldegi onlaın tólem kólemi artýy tıis.
– Ulttyq bank odan ári qaraı ınflıasııalyq targetteý saıasatyn jalǵastyryp, nátıjesinde jalpy makroekonomıkalyq turaqtylyq pen ekonomıkalyq ósim beriktigine áser etpek. Naryqtyq mehanızm negizinde banktik nesıeleý aıasyn keńeıtý sharalary qabyldanady. Ulttyq bank 2023 jyldan bastap kezeń-kezeńimen ekonomıkany qoldaýdan shyǵa bastaıdy, –deıdi vıse-mınıstr.
Ásilinde memlekettiń ekonomıkadan shyǵýy tek qana oń nátıje berýi tıis. Damyǵan elderde solaı. Bul prosestiń bizdegi túpki nátıjesi qandaı bolary áli belgisiz. COVID-19 saldarynan 2020 jyly IJО́ kórsetkishi 2 paıyz bolyp, ishki taýar aınalymy 2019 jylmen salystyrǵanda 13 paıyz, ıaǵnı 85 mlrd dollarǵa kúrt azaıyp ketti. Eksport 19,1 paıyzǵa (47 mlrd dollar), ımport 4,1 paıyzǵa (38,1 mlrd dollar) quldyrady. Pandemııaǵa qarsy sharalardyń belsendi qabyldanýy jáne energetıkalyq resýrsqa degen suranystyń azaıýy taýar aınalymyn qysqartýǵa áser etken.
Sonymen qatar pandemııadan shaǵyn jáne orta bıznes kóp zalal shekti. Árıne bul sektordyń IJО́-degi úlesi 30 paıyzǵa da jetpeıdi. Degenmen Úkimet dál osy salanyń kelesheginen kóp úmit kútip, qazir barlyq baǵdarlamalardy osy sektormen oraılastyrýda. 2020 jyldyń qaq ortasynda elimizde 164,3 myń ShOB kompanııalary jumys istese, bıyl qańtarda olardyń sany 159,7 myńǵa deıin tómendegen. Kásibin ýaqytsha toqtata turǵan kásiporyndar 23 paıyzǵa ósken. Álbette mundaı jaǵdaıda memleket kómekke kelýge májbúr. Osy maqsatta byltyr alǵashqy jartyjyldyqta 6 trln teńge bólingen bolatyn. Mundaı ıgilikter bıyl da jalǵasyn tappaq. Ulttyq ekonomıka mınıstri Áset Erǵalıevtiń aıtýynsha, birinshi toqsanda 663 mlrd teńgege 16 myńnan astam ShOB jobasyna qoldaý jasalǵan. Jyl qorytyndysy boıynsha 47 myńnan astam jobany jeńildikpen qarjylandyrý qarastyrylyp otyr eken.
– Memleket basshysynyń tapsyrmasy sheńberinde ekonomıkanyń zardap shekken salalary boıynsha kredıtterdi jeńildikpen qaıta qarjylandyrý merzimi uzartyldy. Bul shara 2021 jyldyń 1 sáýiri men 1 shildesi aralyǵyndaǵy úsh aı merzimdi quraıdy. Birinshi toqsannyń qorytyndysy boıynsha «Bıznestiń jol kartasy-2025» jáne «Qarapaıym zattar ekonomıkasy» baǵdarlamalary sheńberinde jalpy kredıt somasy 232 mlrd teńgege 5 884 joba sýbsıdııalandy, kredıt somasy 87 mlrd teńgege 6 892 joba boıynsha kepildik berildi. Agrarlyq kredıt korporasııasy sheńberinde 5,9 mlrd teńge kredıt somasyna 134 jobaǵa qoldaý kórsetildi. Bıylǵa arnalǵan ekonomıkalyq ósýdi qalpyna keltirý jónindegi ózektendirilgen keshendi jospar 60-tan astam jańa qoldaý sharasyn kózdeıdi. Bul bızneske júktemeni azaıtý, kásipkerlerdiń qarjylandyrýǵa qol jetkizýin jeńildetý, suranys naryqtaryna qol jetkizý jáne Smart retteý. Jańa ekonomıkalyq jaǵdaılarda kásipkerlik qyzmetti jandandyrý jáne jeke kapıtaldy tartý úshin barynsha qolaıly jáne yntalandyratyn jaǵdaı jasaýǵa baǵyttalǵan jańa retteýshi saıasat ázirlenýde. Mindetti talaptar tizilimin, eksperımenttik quqyqtyq rejimdi jáne memlekettik baqylaýdyń jańa nysandaryn engizý, kásipkerlik sýbektileriniń eseptiligin avtomattandyrý kózdeledi, – dedi Á.Erǵalıev.
Koronavırýs – jalǵyz jaýymyz emes. Pandemııa jaǵadan alǵanda, jemqorlyq etekten tartyp jatty. Jalpy, jemqorlyqtyń – el bolǵaly bizben birge jasasyp kele jatqan, kóneniń kózindeı bolǵan, ulttyq tamyrymyzǵa sińip kete me, qaıter eken dep qaýip qylǵan ǵadetke aınalǵaly qashan. Dál osyndaı qysyltaıań mezette eldiń nesibesine qol salmasa da bolatyn edi. Biraq kórshiniń órtengen úıine baryp bas-sıraq úıitip alǵysy kelgender biz oılaǵannan da kóp bolyp shyqty.
Jemqorlyqqa qarsy kúres agenttigi usynǵan ashyq derekterge súıensek, 2020-2021 jyldardaǵy daǵdarysqa qarsy sharalardy júzege asyrý kezinde 55 korrýpsııalyq qylmys anyqtalǵan. Osy 55 qylmystyń ózi-aq memleketke 9,8 mlrd teńge kóleminde shyǵyn keltirgen. Agenttiktiń habarlaýynsha, koronadaǵdarys kezindegi iri jemqorlyq daýlary negizinen densaýlyq saqtaý (18 qylmys), bilim (4) jáne jergilikti atqarýshy organ bólimderine (14) tıesili eken. Ásirese memleket qarjysyna kóz tikkender jer-jerde ınfeksııalyq aýrýhanalar salý isin maıshelpekke aınaldyrǵan. Prezıdenttiń ózi korrýpsııa máselesin qatań baqylaýǵa alýdy tapsyrǵan. «Birinshi tolqyn kezinde biz jemqorlyqpen betpe-bet keldik. Medısınalyq maska men dári-dármek baǵasy qymbattap ketti, blok-beketterde óreskel zań buzýshylyqtar oryn aldy, dárigerlerge tólem taǵaıyndaý kezinde jemqorlyqqa jol berildi. Sondaı-aq tekserýshi organdar, ıaǵnı ákimdik, polısııa, monıtorıngtik toptardyń jumys sapasy da erekshe nazar aýdarýdy talap etedi», dep qatań tapsyrma bergen edi.
Pandemııa men ekonomıka jekpe-jegi kezinde jemqorlyqtyń órshýi, árıne indettiń basym túsýine múmkindik syılaıdy. Halyqaralyq Transparency International (TI) uıymy jarııalanǵan jemqorlyq ındeksi reıtınginde Qazaqstan 19 pozısııaǵa joǵarylapty. Soǵan qaramastan, jemqorlyqqa beıim elder qatarynda qalyp otyr. Dál qazir Efıopııa, Shrı-Lanka, Perý, Sýrınam, Tanzanııa elderimen «terezemiz teń». Elimiz múmkin bolatyn 100 upaıdyń 38-in jınaǵan jáne osy kórsetkishtiń ózine alǵash ret jetken. Halyqaralyq sarapshylar Qazaqstandaǵy «jemqor jáne avtorıtar» basshylar pandemııany memlekettik shyǵystarǵa baqylaýdy álsiretý úshin paıdalandy dep esepteıdi.
Eýrazııalyq damý bankiniń esebinshe, EAEO elderiniń ishinde pandemııamen kúreske IJО́-niń eń kóp úlesin jumsaǵan el Qazaqstan eken. Qoldan jasalǵan dári tapshylyǵy men iri saýda oryndarynyń aılap esigin ashpaýy shyǵyndy eselep arttyrǵany ras. 2020 jyl qorytyndysy boıynsha memlekettik bıýdjet tapshylyǵy 4 paıyzdy qurady. Qarjy mınıstri Erulan Jamaýbaevtyń aıtýynsha, memlekettik baǵaly qaǵazdardy shyǵarý arqyly ishki qor naryǵy esebinen bıýdjettiń jyrtyǵyn jamaý kózdelip otyr. Sonyń arqasynda ishki naryqqa sheteldik ınvestorlardy tarta alamyz deıdi.
Al byltyr ShOB-ty qoldaýǵa bólingen 600 mlrd teńge bankter arqyly jyldyq 8 paıyzdyq stavkamen taratyldy. Jyl sońynda 170 mlrd teńgeniń taǵy da qosylǵany bar. Aıtaıyn degenimiz – dál osy qoldaý sharasynan ShOB-ty qaıdam, biraq bankter ájeptáýir paıda kórdi. Eńse tiktep qana qoımaı, burynǵy jıǵan-tergenin eselep aldy. Mysaly, joǵarydaǵy somanyń 180 mıllıardy Halyk Bank arqyly berildi. Bank 369,7 mlrd teńgege nesıe tólemin keıinge shegerý kómegin de usyndy. Jyl sońynda qarjy ınstıtýtynyń taza tabysy 3,6 mlrd teńgege quldyrap, tabys ákelgen aktıv kólemi 632 mlrd-qa jetken. Jeńildetilgen nesıeleý baǵdarlamasyna taǵy 11 bank qatysty. Jyl qorytyndysynda eldegi 26 banktiń 14-i nesıe berý belsendiligin saqtap qalǵan. Sonymen qatar qurylys sektory da pandemııanyń paıdasyn kórdi. Áleýmettik turǵyn úı salý men baspanany nesıeleýge mıllıard dollar bólingen. Nátıjesinde, qurylys sektory 11,2 paıyzǵa ósim kórsetti. 15,3 mln sharshy metr turǵyn úı paıdalanýǵa berildi. Bıyl bul mejeni 18 mln sharshy metrge jetkizý kózdelip otyr. Bıyldan bastap zeınetaqy jınaǵyn paıdalaný múmkindigi de usynyldy. Árıne baspana baǵasy men qurylys materıaldarynyń qymbattaǵanyn kóz kórip otyr. Degenmen turǵyn úı qurylysynyń qarqyndy júrýi Qazaqstannyń álemdik ıpotekaǵa qoljetimdilik reıtınginde 109 eldiń ishinde 74-orynǵa turaqtaýyna jol ashty.
Úkimet boljamyna qarasaq, qazirgi daǵdarystan shyǵyp qana qoımaı, aldaǵy bes jylda ekonomıkadaǵy memleket rólin ózgertip, artyq problemalardan arylǵan elge aınalmaqpyz. Ulttyq ekonomıka mınıstrliginiń aqparynsha, 2026 jylǵa taman jan basyna shaqqandaǵy ishki jalpy ónim 14 myń dollarǵa jetýi múmkin. Olardyń esepteýinshe bankterde nesıe berýdiń ortasha jyldyq ósý qarqyny 8 paıyz deńgeıinde boljanýda, nomınaldy mánde bes jyl ishinde 22,5 trln teńgege deıin ósedi. Bul ýaqytta rezıdentterdiń depozıti 35,5 trln teńgege ulǵaıyp, ınflıasııa 3-4 paıyz deńgeıinde turaqtamaq.
Alaıda ekonomıkany qalpyna keltirý maqsatynda úlken kólemde qarjylandyrýdyń júzege asýy respýblıkalyq bıýdjetti tapshylyqqa uryndyrýy da yqtımal. Respýblıkalyq bıýdjet tapshylyǵy 2022 jylǵy 2,5 trln teńgeden 2026 jylǵa qaraı 2,6 trln teńgege deıin ósedi dep boljanýda. Soǵan oraı memlekettik qaryzdyń da kólemi óspek. Memlekettik qaryz 2022 jyly 27,2 trln teńgeden 2026 jyly 37,5 trln teńgege deıin, úkimettik qaryz 2022 jyly 21,7 trln teńgeden 2026 jyly 32 trln teńgege deıin ulǵaıady degen qaýip bar. Memlekettik qaryz somasynyń kóbeıýi qaryzǵa qyzmet kórsetýge ketetin shyǵyndy da ulǵaıtady. Bul óz kezeginde el bıýdjetine salmaq túsiredi. Biraz ýaqyt buryn osy máseleni Májilis depýtaty Danııa Espaeva kóterip edi. Onyń aıtýynsha, joǵarydaǵy sıfrlar arqyly Ulttyq qor resýrstaryn qalyptastyrý jáne paıdalaný tujyrymdamasynda belgilengen bıýdjetke qaryz júktemesiniń shegi (15 paıyz) qatań buzylmaq. Depýtat sóziniń jany bar. Tujyrymdamada «Ulttyq qordan beriletin transfertterdi qosa alǵanda, úkimettik boryshqa qyzmet kórsetýge jáne ony óteýge arnalǵan shyǵystar respýblıkalyq bıýdjet kiristeriniń 15 paıyzynan aspaýy tıis» dep atap kórsetilgen.
