– Tilektes Isabaıuly, Siz basqaratyn ýnıversıtet Qazaqstanda alǵashqylardyń biri bolyp ulttyq zertteý ýnıversıteti mártebesin aldy. Osyǵan keńinen toqtalyp ótseńiz?
– Elimizdegi óndirýshi salalar oń dınamıka kórsetip otyr, al ǵylymdy talap etetin óndirister is júzinde tolyqqandy damymaı jatyr. Osynyń saldarynan tehnologııalyq ónimderdiń álemdik naryǵynda otandyq agrarlyq taýarlardyń básekege qabilettiligi tómen. Bul salada ónim osy ýaqytqa deıin syrtqy naryqqa tek shıkizat túrinde shyǵarylady. Máseleni sheshýdiń bir ǵana joly – bilimge negizdelgen ınnovasııalyq damý. Intellektýaldy resýrstar progressıvti dúnıejúzilik damýdyń ózegine aınaldy.
Joǵary bilikti mamandar daıarlaýdy jetildirý otandyq bilim berý júıesin jańǵyrtpaı, atap aıtqanda, ǵylymnyń damýyna negizdelgen ınnovasııalyq qyzmetti belsendi júzege asyratyn ýnıversıtettiń jańa modelin qalyptastyrmaıynsha múmkin emes. Sonymen qatar biz ǵylymdy ınnovasııalyq ıdeıalardyń kózi retinde ǵana emes, ınnovasııalyq úderisterdiń barlyq býynyna enetin resýrs retinde qarastyramyz.
Ýnıversıtetter alda belsendi jumys jasap, árdaıym trendte bolýy kerek. Birinshi trend – bul joǵary bilimniń buqaralyǵy jáne úshinshi deńgeıli bilimi bar halyq úlesiniń artýy. Sarapshylardyń pikirinshe, álemdegi stýdentterdiń sany 1,5 mlrd-tan asty.
Ǵalymdar eńbek ónimdiligi eldegi joǵary bilimdi jumysshylar sanyna tikeleı baılanysty ekenin dáleldedi. Ekonomıkasy damyǵan elderde halyqtyń 30-50%-y joǵary bilimdi jáne eńbek ónimdiligi bir jumysshyǵa 40-60 myń dollardy quraıdy. Qazaqstanda jumys jasaıtyn halyqtyń jalpy sanynyń 18,5%-y joǵary bilimdi, sondyqtan eńbek ónimdiligi ár jumysshyǵa – 17,4 myń dollar. Eger agrarlyq sektordy alatyn bolsaq, osyndaǵy kórsetkishter odan da tómen: joǵary bilimdi jumysshylardyń úlesi 12%, al eńbek ónimdiliginiń deńgeıi – 11,8 myń dollar.
Ekinshi trend – joǵary bilimdi ınternasıonaldandyrý. Statıstıkaǵa súıensek, álemdegi sheteldik stýdentterdiń sany shamamen 5 mln-ǵa jetti. IýNESKO-nyń boljamdary boıynsha 2025 jylǵa qaraı sheteldik stýdentterdiń sany 7 mln-ǵa jetedi. Sheteldik stýdentter negizinen AQSh, Ulybrıtanııa, Qytaı sııaqty eńbek ónimdiligi joǵary elderde oqıdy. Qazaqstanda 15 jyl ishinde sheteldik stýdentter sany 1,7 ese artty. Bul trendtiń paıda bolýyna talanttar úshin jahandyq kúres yqpal etti.
Úshinshi trend – sıfrlyq platforma jáne jańa tehnologııalar. Sıfrlandyrý, «aqyldy» tehnologııalar búkil álemde oqytý úderisin túbegeıli ózgertti. Kez kelgen adam ózi tańdaǵan eldiń kez kelgen joǵary oqý oryndarynda eń arzan baǵada, ózine qolaıly ýaqytta, álemniń kez kelgen jerinen sandyq platformada bilim ala alady. Pandemııaǵa baılanysty bul basym trendke aınaldy.
Tórtinshi trend – joǵary oqý oryndarynyń mıssııasyn bilim kózderinen zertteý, ınnovasııalyq jáne tehnologııalyq progress ortalyqtaryna jyldam transformasııalanýy. Qazaqstanda búkil álemdegideı jyl saıyn qyzmettik mansabyna baılanysty 3-ten 5-ke deıin mamandyq aýystyratyn adamdar kóbeıip keledi. Sondyqtan ámbebap daǵdylar aldyńǵy qatarǵa shyǵady, mysaly: bilim alý, aqparatpen jumys isteý, jańa tehnologııalardy tez ıgerý, synı turǵydan oılaý jáne kez kelgen máselelerdi sheshýge shyǵarmashylyq turǵydan kelý. Bul daǵdylardy damyǵan ǵylymı-bilim berý ınfraqurylymy bar jáne kadrlyq áleýeti kúshti zertteý ýnıversıtetteri bere alady. Sondyqtan biz oqý úderisi ǵylymı zertteýlerge negizdelgen zertteý ýnıversıteti modelin tańdadyq.
Álemdik tájirıbe kórsetip otyrǵandaı, zertteý nátıjelerin óndiriske engizý jekelegen elderde IJО́-niń ekonomıkalyq ósimin 50%-ǵa jáne odan da joǵary deńgeıge jetkizedi. Qazirgi kezde álemdik ekonomıkada ǵylymdy qajet etetin ónimder óndirisi makrotehnologııalardyń 50-55%-yn ǵana qamtamasyz etedi. Damýy joǵary deńgeıdegi 9 eldiń úlesine barlyq ǵylymdy qajet etetin ónimniń shamamen 80-90%-y tıesili. Bul elderde 50 makrotehnologııanyń 46-sy bar. Mysaly, Qytaı ǵylymdy qajet etetin ónimderdiń eksportynan 500, Germanııa – 180, AQSh – 150, Sıngapýr – 130, Ońtústik Koreıa – 125 mlrd dollar alady. Bul eń aldymen ǵylymdy damytýǵa bólinetin qarjy resýrstarynyń kólemine baılanysty.
Tehnologııada kóshbasshy elder ǵylymǵa IJО́ qunynyń
2-5%-yn bóledi. Eger bul kórsetkish 1%-dan tómen bolsa, onda ol eldiń ǵylymı-tehnıkalyq qaýipsizdigi úshin shekti bolyp sanalady. Qazaqstanda ǵylymnyń syıymdylyǵy orta eseppen 0,17%-dy quraıdy, ıaǵnı osy shekti deńgeıden 6 ese tómen. 2019 jyly bul kórsetkish eldiń IJО́ deńgeıinen 0,12% deıin tómendep ketti. Sondyqtan respýblıkada ǵylymdy qarjylandyrýdy 2025 jylǵa qaraı IJО́-niń 1 paıyzyna deıin ulǵaıtý týraly sheshim qabyldandy.
IJО́-niń zertteý qarqyndylyǵyn arttyrý tásilderiniń biri – bir zertteýshige bólinetin shyǵyndardy kóbeıtý. IýNESKO-nyń málimetteri boıynsha, bul kórsetkish Qazaqstanda ortasha eseppen – 46 (tutyný qabilettiliginiń parıteti boıynsha), Reseıde – 54, Qytaıda – 202, Japonııada – 209, Germanııada – 234, AQSh-ta – 300 myń dollardy quraıdy.
Elde 2025 jylǵa deıin qarjylandyrý kólemin bilim berý salasynda 6 ese, ǵylym salasynda 7 ese kóbeıtý týraly sheshim qabyldandy. Sondyqtan ekonomıkanyń osy sektory úshin mamandar daıarlaý bilim men ǵylymdy qajet etetin óndiris arqyly júzege asyrylýy kerek, buǵan tek zertteý ýnıversıtetteriniń ǵana shamasy jetedi.
– Búginde elimizde agrarlyq bilim men ǵylym deńgeıi qandaı?
– Qazaq ulttyq agrarlyq zertteý ýnıversıtetiniń barlyq qyzmeti eldegi agrarlyq bilim men ǵylymdy damytýǵa baǵyttalǵan. Sońǵy jyldary agroónerkásiptik ǵylymǵa 10 mlrd teńgeden asa qarajat bólindi, bul jalpy ǵylymǵa ketken shyǵynnyń shamamen 13%-yn quraıdy. Qarjylandyrýdyń osyndaı kóleminiń arqasynda agrarlyq sala ǵalymdary 500-den asa ǵylymı ázirlemelerdi daıyndap, óndiriske engizýge usyndy.
Damyǵan elderde ǵylymǵa salynǵan 1 dollar óndiriske 4-ten 9 dollarǵa deıin túsim beretini belgili. Bizdiń elimizde agrarlyq ǵylymǵa salynǵan 1 teńgege 5 500 teńgeni quraıtyn ónim óndiriledi. Bul bizdiń ǵalymdar alǵan ǵylymı nátıjelerdiń básekege qabiletti ekenin kórsetedi. Alaıda ǵylymı ázirlemeler nátıjeleriniń 8%-y ǵana óndiriske engiziledi. Is júzinde ǵylymı zertteýlerdiń nátıjesi tómen bolǵandyqtan, agrobıznes tarapynan ǵylymı nátıjelerge suranystyń tómendigi baıqalady, sonymen qatar bilim berý, tehnologııalar transferti men kommersııalandyrý boıynsha jumystar tıisti deńgeıde júrgizilmeıdi. Sondyqtan ǵylymı zertteýlerdiń nátıjelerin óndiriske ǵylymı qoldaý máselesin sheshý qajet.
Bul máseleniń sheshimi – ǵylymǵa qarjy resýrstaryn durys bólýde, óıtkeni ony qarjylandyrýda úlken aıyrmashylyqtar bar. Barlyq qarajattyń 90%-dan astamy ǵylymı zertteýlerge, 10%-dan azy tájirıbelik jumystarǵa, al 0%-y transfert pen kommersııalandyrýǵa bólingen. Álemdik tájirıbede osy úsh baǵyt shamamen birdeı qarjylandyrylady, árqaısysy – 30-35%-dan.
Búgingi tańda ǵalymdar agrarlyq ǵylymdy damytý úshin túbegeıli sharalar qabyldaýdy usynady. Atap aıtqanda, ǵylymı-zertteý ınstıtýttaryn qarjylandyrýdan ǵalymdardy qarjylandyrýǵa kóshý, tájirıbelik jumystarǵa shyǵyndardyń úlesin arttyrý, tehnologııalardy transfertteýge jáne kommersıalızasııalaýǵa bıýdjet qarajatyn bólý, tájirıbelik sharýashylyqtardyń sanyn ozyq jekemenshik agroqurylymdardy tartý, olardyń qyzmetterin ózgertý esebinen kóbeıtý.
Ǵalymdar DSU-ǵa múshe elderde qoldanylatyndaı «jasyl sebet» sheńberinde fermerlerdiń shyǵyndaryn sýbsıdııalaý boıynsha usynystar ázirledi. «Jasyl sebetke» memlekettik qoldaý sharalary kiredi: ǵylymı zertteýler, daqyldardyń zııankesterimen jáne aýrýlarymen kúresý, kadrlardy daıarlaý, taýarlardy naryqqa shyǵarý qyzmeti, jalpyǵa qoljetimdi ınfraqurylymmen qamtamasyz etýge qyzmet kórsetý jáne t.b. Bul ǵylymǵa qosymsha qarajat tartýǵa múmkindik beredi.
Álemdik tájirıbede dál osy bilimdi taratý júıesi – agrarlyq ǵylymnyń, bilim berý men óndiristiń ózara baılanysyn qamtamasyz etetin, demek aýyl sharýashylyǵynyń tıimdiligin arttyrýdyń negizgi quraly. Ýnıversıtettiń Sıtýasııalyq ortalyǵynda apta saıyn aýylsharýashylyq taýar óndirýshilerine arnalǵan onlaın-konferensııalar ótkizilip turady, oǵan agroónerkásiptik keshendi damytýdyń ózekti máseleleri boıynsha Qazaqstannyń barlyq aımaǵynan 5 myńǵa jýyq aýyl kásipkerleri qatysady.
Innovasııalyq bilim berýdi damytý úshin adamı kapıtaldyń áseri jetkiliksiz. Sondyqtan bilim berý ortasynyń ózin ózgertý kerek. Tek eńbek resýrstarynyń bilim kólemin ulǵaıtyp qana qoımaı, bilim mazmunyn, onyń ádisteri men quraldaryn sapaly ózgertý qajet. Eń bastysy, bolashaq mamandardy daıyndaýǵa bıznes pen qoǵam joǵary oqý oryndarymen birdeı atsalysyp, qalys qalmaýy kerek.
Búginde Qazaqstannyń bilim berý ekonomıkasyndaǵy korporatıvtik bıznestiń úlesi shamamen 1%-dy quraıdy, al Batysta bul kórsetkish 30%-ǵa jetedi. Árıne, mundaı yqpaldasý bıznes tarapynan baqylaýdy talap etedi, ol bilim berý baǵdarlamalarynyń mazmunyn, aýdıtorııalardyń jabdyqtalýyn tekserip, ýnıversıtetterge zertteýlerge jáne t.b. tapsyrys beredi. Ýnıversıtettegi barlyq 209 bilim berý baǵdarlamasy steıkholderlermen birlesip ázirlengen.
Tájirıbelik daıyndyqty kúsheıtý úshin ýnıversıtette Agrobıznesti strategııalyq zertteý ortalyǵy jumys isteıdi, onda stýdentter ekinshi kýrstan bastap aýylsharýashylyq qurylymdarynyń naqty derekteri negizinde bıznes-jobalar jasaıdy. Oqý aıaqtalǵannan keıin ýnıversıtet túlekteri daıyn bıznes jobalarymen óndiriske barady. Tájirıbelerdiń barlyq túri 7 aıǵa deıin ulǵaıtyldy.
– Siz basqaratyn joǵary oqý orny qazirgi ýaqytta qandaı halyqaralyq ýnıversıtettermen tyǵyz yntymaqtastyq ornatqan?
– Oqý ornymyz zertteý ýnıversıteti retinde elimizde tanymal bolyp, jetistikke jetip, endi halyqaralyq ǵylymı jáne bilim berý qoǵamdastyǵynda tanylýdy maqsat etedi. Ýnıversıtet – álemniń 137 jetekshi joǵary oqý ornymen, ǵylymı ortalyqtarymen yntymaqtastyqta jumys isteıdi, sondaı-aq joǵary bilim men ǵylymnyń 16 halyqaralyq qaýymdastyqtary men uıymdarynyń, sonyń ishinde álemniń agrarlyq joǵary oqý oryndarynyń jahandyq konsorsıýmynyń (GCHERA) múshesi.
Bizde Halyqaralyq bilim haby quryldy: akademııalyq utqyrlyq damýda, úsh tildi bilim berý engizildi, 14 baǵyt boıynsha jazǵy jáne qysqy halyqaralyq mektepter ótkiziledi.
AQSh, Eýropa jáne Tynyq muhıty aımaǵynyń bedeldi ýnıversıtetterimen belsendi yntymaqtastyq ornata otyryp, ýnıversıtet 11 qos dıplomdy baǵdarlamany qalyptastyrdy.
Ýnıversıtet óziniń ınnovasııalyq damýynda aýylsharýashylyq mamandyqtary boıynsha QS álemdik reıtınginde 1-oryn alatyn Vagenıngen ǵylymı-zertteý ýnıversıtetiniń (WUR, Nıderland) tájirıbesin basshylyqqa alady. Vagenıngen ýnıversıtetimen jumys boıynsha ınstıtýt ashyldy. WUR-men «Veterınarlyq-taǵam qaýipsizdigi jáne tehnologııasy», «О́simdik týraly ǵylym jáne tehnologııalar» eki bilim berý baǵdarlamasy boıynsha birlesken oqytý týraly kelisimge qol qoıyldy.
Osyndaı baǵdarlamalardyń engizilýi álemdik deńgeıdegi biliktiligi joǵary, halyqaralyq arenada básekege qabiletti mamandardy daıarlaýǵa jáne jınaqtalǵan tájirıbeni elimizdiń joǵary oqý oryndaryna transfertteýge múmkindik beredi.
– Sońǵy kezderi «sur jaǵalylar» atanyp júrgen, joǵary tehnologııalyq kásiporyndar men uıymdarda qalaı jumys isteýdi biletin mamandar naryqta suranysqa ıe. Mundaı mamandardy daıarlaý úshin ýnıversıtette qandaı jaǵdaılar jasaldy?
– Ýnıversıtet eńbek naryǵynda básekege qabiletti bolǵysy kelse, alǵa qaraı umtylyp, mamandardy sapaly daıyndaýǵa, ǵylymı zertteýler júrgizýge jáne olardyń nátıjelerin óndiriske engizýge múmkindik beretin ınnovasııalyq ortalyqtar men zerthanalar qurýy qajet. Quramyna 7 ǵylymı-zertteý ınstıtýty, 8 ınnovasııalyq ortalyq, 49 ǵylymı zerthana, 18 halyqaralyq ǵylymı ortalyq kiretin Halyqaralyq Agrotehnologııalyq hab sońǵy 5 jylda 6 ǵylymı zerthanamen jáne 2 ınnovasııalyq ortalyqpen tolyqty.
AQSh-tyń Kornell ýnıversıtetimen birlesip mıkroklonaldy kóbeıý zertteý zerthanasy ashyldy, onda 3 mln danaǵa deıin bakterııalyq kúıikke jáne basqa aýrýlarǵa tózimdi saý kóshetter alynady.
Nıderlandtyq Dutch Fruit Solutions kompanııasymen birlesip «Qarqyndy baq» zertteý ortalyǵy quryldy. Bul jerde jemis-jıdek daqyldarynyń ónimdiligi jergilikti daqyldarǵa qaraǵanda 4-5 ese joǵary.
Monpele ýnıversıtetimen (Fransııa) birlesip ashylǵan referenttik zertteý zerthanasy sút pen sút ónimderiniń sapasyn taldaıdy, osynda aýyl kásipkerleri óndirilgen ónimniń sapasyna sertıfıkat ala alady.
Nıderlandtyq «Dutch Greenhouse Delta» qaýymdastyǵymen ýnıversıtette besinshi býyn jylyjaıy salynady, bul jabyq topyraqta aýylsharýashylyǵy ónimderin ósirý boıynsha bilimdi taratý ortalyǵy retinde qurylady.
Qazaqstan-Koreı ǵylymı ortalyǵynda jabyq topyraqta aýylsharýashylyǵy daqyldaryn ósirýmen aınalysatyn mamandar men basshylarǵa arnalǵan trenıngter ótkiziledi. «Aqyldy» jylyjaı qurylysy júrip jatyr. Investısııalar Koreıa Respýblıkasynyń qorynan tartyldy.
Ýnıversıtettiń Qazaqstandyq-Belarýs ortalyǵy 75 birlik zamanaýı aýylsharýashylyq tehnıkasymen jabdyqtalǵan, bul aýylsharýashylyq daqyldaryn ósirý men aýyl sharýashylyǵy janýarlaryna kútim jasaýdyń barlyq agrotehnologııalyq prosesin ýaqytynda júrgizýge múmkindik beredi.
Qazaqstandyq-Amerıkalyq «Aqyldy sý» ortalyǵynda amerıkalyq Valmont Industries kompanııasymen birlesip ınnovasııalyq tamshylatyp sýarý mashınalary men sýarý tehnıkasynyń basqa túrleriniń demonstrasııalyq alańy jasalýda.
Aýstrııanyń «APC» kompanııasymen birge «Smart-fermasy» asyl tuqymdy mal sharýashylyǵynyń ınnovasııalyq ǵylymı-bilim berý ortalyǵy jáne t.b. jobalar júzege asyrylýda.
Ýnıversıtettegi bul jumys júıeli negizge qoıylǵan, óıtkeni damyǵan ınfraqurylym ǵana mamandardy sapaly daıarlaýǵa jáne qaıta daıarlaýǵa, ǵylymı zertteýler júrgizýge jáne olardyń nátıjelerin óndiriske engizýge múmkindik beredi.
– «Rýhanı jaǵyrý» baǵdarlamasynyń túpki maqsaty – ulttyq kodty nyǵaıtý, básekege qabiletti mamandar korpýsyn qalyptastyrý jáne álemdik áleýmettik-mádenı keńistikke shyǵý. Osy baǵytta ýnıversıtette qandaı jumystar júrgizilýde?
– Táýelsizdiktiń 30 jyldyǵyna oraı jáne «Rýhanı jaǵyrý» baǵdarlamasyn iske asyrý aıasynda ýnıversıtette halyqaralyq ǵylymı-tájirıbelik konferensııalar ótkizilip, túrli taqyrypta ǵylymı jobalar men is-sharalar ázirlenýde. Jyl basynan beri ýnıversıtette: «Qazaqstannyń Táýelsizdigi jyldaryndaǵy 30 aıshyqty oqıǵa», «30 ǵylymı joba», «30 qaıyrymdy is», «30 úzdik startap-joba», «30 úzdik jas ǵalym», «30 úzdik stýdent» jáne t.b. jobalar júrgizilýde.
Mysaly, «QazUAZÝ-niń 30 úzdik jas ǵalymy» jobasynyń maqsaty – irgeli jáne qoldanbaly ǵylymnyń damýyna zor úles qosqan jas ǵalymdardyń ınnovasııalyq ıdeıalaryn qoldaý, agroónerkásiptik keshendi damytý salasyndaǵy olardyń ǵylymı áleýetterin júzege asyrýlaryna kómektesý. Jobaǵa 40 jasty qosa alǵanda magıstrlar, PhD doktorlary, zertteýshiler men oqytýshylar qatysady.
Jalpy júıeli jumys nátıjesinde ýnıversıtet 9 halyqaralyq jáne ulttyq reıtıngte laıyqty oryn alady. Sońǵy bir jyl ishinde ýnıversıtet úlken jetistikke jetip, 40 pozısııaǵa kóterilip, álemniń úzdik ýnıversıtetteriniń QS reıtınginde 551 orynǵa ıe boldy. Maqsat – 2024 jylǵa qaraı QS-400 reıtıngimen álemdik deńgeıdegi ýnıversıtet bolý.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Orynbek О́TEMURAT,
«Egemen Qazaqstan»
