Muzafar Álimbaevtyń «muzafarızmderi» sııaqty, Qadyr Myrza Áliniń de dáldigi men tapqyrlyǵyna dán rıza bolyp júrgender kóp. Mysaly, «Oqýlyǵy – juqa, tarıhy – qalyń halyqpyz» deıdi ol. Shynynda, tarıhyn tasqa qashap jazyp ketti desek te, babalarymyzdan qalǵan derekterdiń kópshiligin búginde Qytaıdyń, Reseıdiń basqa da elderdiń arhıvterinen izdep júrgenimiz belgili.
Birneshe ǵasyr otar bolǵan kezde tarıhymyzdy ózimizdiń ǵalymdardyń túgendeýine tolyqqandy múmkindik bolmaǵany, betke ustar tarıhshylarymyz qýǵyn-súrginge ushyraǵany belgili. Bul týraly Qadyr Myrza Áli:
«Sarǵaıdyq qoı artyn kútip áliptiń,
Syryn nege jasyramyz alyptyń?!
Jaman bolsa jaman bolsyn,
Jarqynym,
О́z tarıhyn ózine ber halyqtyń», depti.
Ǵalymdarymyz ben qalamgerlerimizdiń jumyr basyn qaterge tigip, Maǵaýın aıtqandaı «jańbyr-jańbyrdyń arasymen júgirip júrip» jazǵan eńbekteriniń arqasynda ǵana biraz olqylyqtyń orny toldy.
О́z tarıhyn ózi zertteýge múmkindigi bolmaı, ezýine batqan aýyzdyqtan ábden zárezap bolyp, qatalap qalǵannyń kesiri me, álde bul basqa halyqtarǵa da tán qubylys pa, kim bilsin?! Áıteýir erkindik tıgennen keıin eki qazaqtyń biri ózin tarıhshy sezinedi.
Bir qyzyǵy, buryn tarıhpen maqtanatyndar kóp bolatyn. Jalańbut júrgen Eýropaǵa shalbar kııýdi úıretken kim? Túrkiler – bizdiń babalarymyz. Jabaıy jylqyny qolǵa úıretken? Biz! Dóńgelekti, úzeńgini oılap tapqan – biz... Osylaı tizbeleı berýge bolady.
Ras, álemdik órkenıet kóshin ilgeriletýge babalarymyzdyń qosqan úlesi qomaqty. Degenmen ótkenińmen oryndy-orynsyz maqtana berýdiń de bolashaq úshin bereri kóp bolmasa kerek. Ýaqyt óte kele, osy qubylys saıabyrlaǵandaı kóringen. Alaıda keıingi kezde kerisinshe ótkendi mansuqtaýshylardyń qarasy kóbeıdi: «Eýropa bý mashınasyn oılap taýyp jatqanda qazaqtar barymta-qarymtanyń qamymen shapqylap júrdi». «AQSh «Tıtanıkti» sýǵa túsirip, muhıtty kesip ótip bara jatqanda qazaqtar qarmaqpen balyq aýlaýdy da bilmeıtin». «О́zgeler záýlim-záýlim ǵımarattardy salyp jatqanda qazaqtar mal sońynda júrdi». Atalaryń túk bilmegen, túk tyndyrmaǵan sııaqty. О́zge damyǵan elderge qarap, aýzyn ashyp, alaqanyn jaıyp otyrǵan eken dep qalasyń. Áıteýir aqynnyń:
«Shejiremiz qııý-qııý,
Shyrǵalań.
Shyrǵalańdy uqpaı meniń júr balam.
Jerústinde bir shaharym erjetip,
Jerastynda shógip jatyr bir qalam!» degeni eske túsip jubanasyń.
Taǵy da: «О́z halqyn ózi tobyr sanaıtyn topas patshalar tarıhta kóptep kezdesedi», degeni eske túsedi. Patshalar emes, qarapaıym azamattar da halqyn, ózi ómir súrip jatqan qoǵamnyń ókilderin tobyr, nadan sanaıtyn bolǵany ǵoı. Sanaı bersin, kimniń aýzyna qaqpaq bolasyń?! Biraq ájeptáýir oqyǵan-toqyǵan azamattar tarıh týraly teris pikirin áleýmettik jeli arqyly jalpaq jurtqa jaıyp jatqany qynjyltady. Aqparattyń astaryna úńilýge ádettenbegen, synı oılaýǵa sanasy beıimdelmegen, derektiń durys-burysyn ajyratyp jatpaı juta salatyn jastar shynymen óz halqyn ózgelerden qor sanasa, kúıki tirlikten basqa túk bitirmegen nadan, tobyr dep oılap qalady-aý.
«Babalardyń shoq basqan tabanymen,
Birdeı eken jaqsysy jamanymen...» deıdi Qadyr Myrza Áli. Bes shýmaq óleńde qazaqty asyra maqtamaı, qatty quldyratpaı, jaqsylyǵy men kemshiligin tarazyǵa tartyp bergen. Altyn aralyqty aıqyn ańǵarǵany tańǵaldyrady hám tánti etedi. Taýdyń kúngeı betindegi adam teriskeıdegi kóleńkeni kórmeıtini sııaqty, teriskeı bettegi adamǵa kúngeıdegi jarqyraǵan ásem álem kórinbeıtini haq. Tek shyrqaý bıiktegi adam ǵana eki tarapty túgel sholatyny túsinikti. Iаǵnı halqynyń jaqsysy men jamanyn saralaý úshin de adamnyń oı-sanasy bıik bolýy kerek-aý.
Arnur ASQAR,
jýrnalıst
