Kitaptyń ár betin paraqtaǵan saıyn, shynymen, bir ulttyń basynan ótkergen tragedııasyn búgingi kúni úlken fenomen dep baǵa berýge bolady eken. Tipti sonaý Muhammed Haıdar Dýlatıdiń «Tarıh-ı Rashıdıinde»: «Eń aqyrynda sátsiz taǵdyrdyń qyrsyǵynan sonshama halyqtan mine búgin tórtinshi jyl bolyp barady, eshbir jerde iz de qalmapty.» dep qazaqtar týraly aıtpaıdy ma? Tarıh sahnasynan ult retinde joq bolyp keteıin dep turǵandaı bolamyz, biraq taǵdyrdyń syrly sıqyry ma, áıteýir bas kóterip alǵa jyljı berdik. Mine búgin «Bul eńbegimdi Qazaqstan Respýblıkasynyń táýelsizdiginiń 30 jyldyǵyna arnaımyn» degen Nábıjan Muhamedhanulynyń kitaby – soǵan dálel. Táýelsiz El boldyq, tórt qubylamyz túgendeldi. Biraq artta qalǵan tarıhty da túgendeý – kún tártibinde turǵan ózekti másele. Árıne osy aralyqta kóptegen aqtańdaqtardyń beti ashyldy, talaı ister atqaryldy. Áıtsek te «Halyqaralyq fenomen: qazaq halqynyń bólinýi men tutastaný úderisi» kitabyn oqyǵannan keıin qazaqtaný máselesi 2 724 900 km² aýmaǵynda ǵana emes, al álemniń túkpir-túkpirindegi ár shańyraqty qamtıtyn úlken sala ekenin kórsetti.
Kitaptan jer júzine tarydaı shashylǵan qandastarymyzdyń tarǵyl taǵdyryn, Qytaıǵa, Mońǵolııaǵa, Úndistanǵa, Pákistanǵa, Túrkııaǵa barǵan joldary, tarıhy, mádenıeti, ekonomıkasy, tipti qalyptasqan psıhologııasyn da baıqaýǵa bolady. Sonaý arýaqty Abylaı hannyń Sın ımperııasymen tirese júrip, ata-baba jerlerine qazaq halqyn qaıta qonystandyrǵannan bastap, búgingi kúnge deıingi údere kóshken kóshtiń qaı jerge deıin qonystanǵanyn, qazirgi jaǵdaıyna deıin qamtyǵan.
Avtordyń sózimen aıtsaq: «Belgili bir etnostyń nemese etnıkalyq topty ǵylymı túrde taný úshin, olardyń ómir súrgen qoǵamdyq saıası ekonomıkalyq jaǵdaıy men mádenı ortasyna nazar aýdarý kerek. О́ıtkeni adamdardyń ósken ortasy, ómir súrgen qoǵamynyń saıası júıesiniń sıpaty men mádenı qundylyq ustanymdary olardyń ómir súrý kózqarastary men dúnıetanymynyń qalyptasýyna, tipti minez-qulqyna tereń áser etedi.» deıdi. Al avtordyń zertteýiniń negizgi obektisi bolyp otyrǵan sheteldegi qandastarymyzdyń ortasynan shyqqan ǵalymekenin, 40 jyl ómiri mıllıardtyń arasynda ótkenin eskersek, kóz aldymyzda bul týyndynyń quny arta túseri haq. Sondyqtan kitaptan buryn avtordyń kim ekenin bilgenimiz jón degen oıǵa keldim.
Nábıjan Muhamethanulynyń balalyq shaǵynyń ózi bir tarıh. Bala Nábıjannyń kóz aldynda jan túrshigerlik oqıǵalar ótip jatty. 1958-60 jyldardaǵy «Halyq kommýnasy» qozǵalysy men «Úlken sekiris» naýqany, nátıjesinde ashtyq, Balapan áýlıeniń urpaǵy, elin Ilege qonystandyrǵan ataqty Báıeke bıdiń áýletiniń tizginin ustap otyrǵan Muhammethan qarııanyń januıasyn «baı urpaǵy, partııaǵa qarsy bolǵan» dep qýdalaýǵa da saldy. Avtor oǵan bylaısha baǵa beredi: «Úlken sekiris» pen «Kommýnalandyrý» naýqany jyl aınalmaı jatyp óziniń aýyr áleýmettik-ekonomıkalyq zardabyn kórsetti. Bul qozǵalysqa narazylyq tanytqan ishkeri ólkelerdegi qytaılar, ásirese ıntellıgentter «Ońshyldar» degen kinámen saıası soqqyǵa ushyrasa, Shyńjandaǵy az sandy ult zııalylary «Jergilikti ultshyldar» degen aıyppen saıası qýǵan-súrginge tústi. Biraq másele saıası kúrespen sheshilmedi, naýqannyń eń aýyr zardaby búkil Qytaıdy sharpyǵan aýyr asharshylyqqa ákep soqty. Beıresmı málimetterde 1959-1962 jylǵy asharshylyqta jalpy 40 mln. adamnyń qyrylǵany aıtylady» deıdi. Ǵalym bul prosesterdi kózben kórip, bastap ótkizip jatsa da, úshinshi jaqpen aıtyp otyrǵannyń ózi eńbektiń ǵylymı jaǵynan joǵary dárejede ekinine baǵa beretindeı. Tek ǵylymı analız, ǵylymı qortyndy. 1966 jyl atyshýly «Mádenı tóńkeristi» ıaǵnı zııalylardy atý, qýdalaý, jer aýdarýlary jáne bir kezeń dersiz. Osynyń barlyǵy júregine óshpes iz qaldyrsa da, moıymaǵan Nábıjan Muhamethanuly bilimge den qoıady.
70-80 jyldary bilimge qushtar az ulttar ókilderiniń deni Pekın qalasyndaǵy Ortalyq ulttar ýnıversıtetine túsetin, al zerek jas Nábıjan Muhamethanuly 1973 jyly ekiniń biri qol jete bermes, (búginniń ózinde aspan asty elinde 8-orynda turǵan, 5% sheteldikter oqyp jatqan) Gýanchjoý qalasyndaǵy Sýn Iаtsen atyndaǵy memleketik ýnıversıtetiniń Tarıh fakýltetine qabyldanady. Stýdent kezinen qytaısha maqala jazyp, kóne qytaı jazbalaryna silteme jasap el arasynda ǵalym tulǵasy qalyptasa bastaıdy.
Ýnıversıtetti támamdaǵannan soń oblystyń uıymdastyrý bólimi ákimshilik qyzmetke shaqyrady, biraq ǵylymdy joǵary qoıǵan ǵalym 1980 jyly Shyńjań Qoǵamdyq ǵylymdar akademııasynyń Ortalyq Azııa zertteý ınstıtýtyna ǵylymı qyzmetker bolyp qabyldanady. Osylaısha tarıh ǵylymyndaǵy uly joryǵy bastalady.
1980-85 jyldar aralyǵynda «Patshalyq Reseıdiń Qazaqstandy otarlaýy jáne qazaq halqynyń qarsylyq kúresi» (1981), «Abaıdyń áleýmettik ıdeıasy» (1983 j.), «Abylaı han týraly zertteý» (1984 j.) sııaqty taqyryptaǵy zertteýlerin qytaı tilinde jarııalaıdy.
1985 jyly Pekın ýnıversıtetiniń professory, Ortalyq Azııa tarıhynyń mamany, aty álemge áıgili ǵalym Chjan Gýandanyńjetekshiliginde eki jyl (1985-1987) Pekın ýnversıtetiniń Tarıh fakýltetinde bilim alyp, biliktiligin jetildiredi. Sol jyldary ol «Han patshalyǵy dáýirindegi Hundar men úısinderiń qarym-qatynastary», «Shyńǵys hannyń Ortalyq Azııa elderin jeńý sebepterine taldaý», «Mońǵoldyń handyq mırasqorlyq dástúri jáne Hadý dúrbeleńi» sııaqty ǵylymı maqalalar jarııalady.
Búgingi kúni Nábıjan Muqamethanuly 300 jýyq ǵylymı eńbekteri, onnan asa ǵylymı monografııalar men oqý quraldary jaryq kórdi. Bul eńbekterdegi ejelgi túrki memleketteriniń tarıhy men mádenıeti, erte zamannan qazirge deıingi mańyzdy tarıhı kezeńderdegi túrli baǵyttaǵy zertteýleri, ǵylymı tujyrymdary qazaq, qytaı, orys, túrik, mońǵol jáne uıǵyr tilderinde jaryq kórdi. Qazaqtar men jońǵarlar qatynasy týraly qytaı tilinde jarııalaǵan maqalasy, Sınhýa agettiginiń saraptaýy boıynsha 1989 jyly Qytaı boıynsha jarııalanǵan eń úzdik ǵylymı maqalar tizimine endi.
Búkil qytaılyq jastar assosıasııasy memleket deńgeıde júrgizgen zertteýlerinde, ıaǵnı mıllıardtyń arasynan «Jeńiske jetkender - Qazirgi zamanǵy jas talanttar shoǵyry» atty jınaǵynda, Nábıjan Muhammethanuly «Men qazaqpyn» degen taqyryppen tanystyryldy. 1990 jyly Nábıjan Muqamethanulyn Shyńjań Qoǵamdyq ǵylymdar akademııasy Ulttardy zertteý ınstıtýty dırektorynyń ǵylymǵa jaýapty orynbasary mindetine taǵaıyndady. Sol jyly ol «On úzdik qytaı jastary» tiziminde turdy. 1991 jyly Qytaı jastar syılyǵynyń ıegeri bolady. 1993 jyly «Qytaıdyń qazirgi zamanǵy tarıhshy ǵalymdary sózdigine» endi.
Nábıjan Muqamehanuly Qytaıdy tarıh ǵylymy salasynda maman jáne jastar arasynda elıta retinde keńinen tanymal boldy. Ol «Qytaı ulttar tarıhy ǵylymı qoǵamynyń», «Qytaı etnografııa ǵylymı qoǵamynyń» múshesi boldy. Sondaı-aq Shyńjań Jastar assosıasııasynyń eki márte turaqty múshesi, Búkil qytaılyq jastar seziniń VII kezekti depýtaty jáne assosıasııa múshesi bolady. Jas talantty tarıhshyny sol kezdegi QHR tóraǵasy Szen Szemıniń ózi qabyldaıdy. Bul Nábıjan Muhammethanulynyń moıyndalyp, qyzmet jaǵynan ósýi bastalǵan shaǵy desek te bolady, tipti akademııa basshylary qyzmetiniń órleıtindigin aıtyp ta qoıǵan edi.
Biraq, Uly qytaı qorǵanynyń ar jaǵynan kók baıraq kóterilip, men mundalap turdy. Endigi maqsat – elge oralý. Bir jaǵynan, Qytaı moıyndap jatsa, ekinshi jaǵynan, japon áriptesteri birlese jumys jasaýǵa shaqyryp jatty. Súıinbaısha: «Bórili meniń baıraǵym. Bórili baıraq kóterse, Qozyp keter qaıdaǵym.» demekshi. Japonnyń usynysy da, qytaıdyń keń órisi de qyzyqtyrmady, táýelsiz elge qyzmet etý bárinen joǵary turdy. 1993 jyly mansapty da, ataqty da tastap Almatynyń alaqandaı tar bir bólmeli jataqhanasyna kelip ornalasyp, qarapaıym stýdent-soldat qusap sapqa turyp ǵalym retinde moıyndalý jolyn qaıta bastaıdy. Akademık Manash Qozybaevtyń jetekshiliginde doktorlyq dıssertasııa jazýǵa kiristi. Sonymen qatar Abylaı han atyndaǵy Qazaq halyqaralyq qatynastar jáne álem tilderi ýnıversıtetinde qazaq tobyna alǵash japon tili kýrsyn ashyp, úsh jyl sabaq berdi. 1995 jyly Tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty ǵylymı dárejesin, al 2001 jyly Tarıh ǵylymdarynyń doktory ǵylymı dárejesin qorǵady. Onyń doktorlyq dıssertasııasy QR BǴM Joǵary attestasııalaý Komıteti tarapynan sol jylǵy eń úzdik doktorlyq dıssertasııa bolyp baǵalandy. Búgingi kúni Nábıjan Muqamethanulynyń jetekshiligimen 4 ǵylym kandıdaty, 3 fılosofııa doktory (PhD) qorǵady.
Qoryta aıtqanda, «Halyqaralyq fenomen: qazaq halqynyń bólinýi men tutasý úderisi» eńbegi tarıh ǵylymyna qosylǵan qundy dúnıe. Qandastardyń mıllıony elge kelip, qaıta shyńyraqtaryn kóterip, keregelerin bekitti, demografııaǵa, ekonomıkaǵa, ulttyq rýhanııatqa úlesterin qosyp jatqanyn kóz kórip otyr. Attyń jalynda, túıeniń qomynda arpalysyp ótken tulǵalardyń esimderi uly kóshpen qaıta oralyp jatsa, Nábıjan Muhamedhanulynyń eńbegimen ult tarıhy ǵylymyna da kelip qonystandy. Avtordyń sózimen aıtar bolsaq: «Biz úshin bolashaǵamyzǵa baǵdar etetin, ultty uıystyryp, uly maqsattarǵa jeteleıtin ıdeıa bar. Ol – Máńgilik el ıdeıasy». Endigi maqsat, qaıta oralǵan baqqa bekem bolý.
Saıat Baımuratuly
tarıhshy
