Qyzǵysh qus pen kóńqarǵa

«Aqyraptyń uzaq túninde Ma­ham­bettiń uıqysy shala bol­dy. Áldeneden kóńili alaǵarjaq­tanyp, júregi órekpip, dóńbekship shyqty. Qulqyn sáride tó­sekten turyp, tysqa shyǵyp edi. Úıiniń janynda biraz turyp qaldy».

«Qaraoı» áńgimesi osy bir elegizýli kúıden emeýrin tanyt­qandaı bolyp bas­talady. Ol qandaı kúı edi? Mahambetti ne alańdatady? Bul qaı kún edi?

Bul – 1846 jyldyń 20 qazany. Aqy­raptyń aqyrǵy túnderiniń birinde Aqjaıyq ańyrap qal­dy. Ol zardyń sal­maǵy batysty ǵana emes, búkil qa­zaq dalasynyń omyrtqasyn opyryp ji­bergendeı kúızeltti.

Endigi kúnde elsiz qalǵan qu­la túzge aınalǵan Qaraoıda aqyn Mahambet, batyr Maham­bet boı tasalap jatyr. Onyń boı tasalaýynyń syry – Oryn­bor qazaqtarynyń batys bóligin bıleýshi Baımaǵambet sultan­nyń Mahambettiń basyna tikken báıgesi. Aqyndy óltirgen adamǵa – myń som, basyn kesip alyp kel­genge bes júz som syı taǵa­ıyn­daıdy. Jandaıshaby kóp jasqanshaq zamanda, qorqaýy kóp qorǵanshaq zamanda buǵan suranǵan kisiniń qarasy az bolsyn ba? Ekiniń biriniń ezýinen sý aǵady. Biraq batyrdyń ústine basyp kirýge kimniń dáti jetip, batyly barsyn? Alsa, aılamen alar, qaılamen soǵyp ala qoıar kóp kisiniń biri Mahambet emes qoı. Al aılany kim isteıdi, aıda­ladaǵy kisiniń biriniń aldaýyna túsip, arbaýyna baılanar shaqtan aqyn ótip ketkeli qashan.

Aılany jasar adamyńyz da sol, Mahambettiń óz týysy Yqy­las Tóleý­uly. Mahambettiń ishki arpalysyn, ishki arpalystan týǵan irkes-tirkes oılaryn kógendeı otyryp, jazýshy Mahambetti elmen astarlastyrýshy, jurtpen jal­ǵastyrýshy osy Yqylas eke­nin sezdiredi.

Sol Yqylas Tóleýulynyń «tátti urttylyǵyn» aıta otyryp, bir juma buryn batyrmen qoshtasarda: «Maqa, sizdi qalyń el qorǵashtaýda. Keler joly senimdi kisilerdi erte kelmekpin», degen.

«Buǵan ılanǵan Mahambet jansyz jolaýshynyń artynan súısine qarap turǵanda, onyń kúdireıgen jaýyrynynan kúdik alyp qalyp edi. «Myna suńǵyla myrs-myrs kúlip bara jatqan joq pa?» dep sazarǵan. Endi oılasa, sodan beri kóńilinen kómeskilik arylmaǵan eken. Búgin túnde uıqy­synyń shala bolýynda dúdá­mal­dyqtyń derti jatqandaı» de­gen joldardan Mahambetti alań­datqan kúıdiń astaryn kóremiz. Yqylastyń «kúdireıgen jaýyrynynan kúdik alýynyń» syry da tym alysta jatyr.

Táken Álimqulov áńgimeniń aqyrǵy túıininde: «Mahambettiń júırik kúreńi qara bettiń astynda oınaqshyp shyǵa keldi», deıdi. Mine, osy qara bet – kú­direıgen jaýyryndy, ishten shyqqan sat­qyn Yqylas. Áńgime taqyryby jerdiń atymen ǵana Qaraoı atalyp otyrǵan joq, sol tustaǵy za­man­nyń zar kúıi, adamnyń dush­pandyǵy men satqyndyǵy, Yqy­lastyń ekijúzdiligi de – qaraoı dep berilip otyrǵanyn túsinemiz.

Taǵy bir paralell – qyzǵysh qus pen kóńqarǵa.

Esik aldynda oılanyp turǵan Ma­hambettiń tóbesin aınala ush­qan bar­maqtaı ǵana qyzǵysh qusty jazýshy «áýe­de ushqan qyzǵysh: «ekeýmizdiń taǵ­dy­rymyz bir» degendeı, qanatymen báıek bolady» dep sýretteıdi.

Mahambet jyrlarynyń ishinde­­­gi bitimi bólek, psıhologııalyq paralel­lızm ádisiniń klassıka­lyq úlgisi sanalatyn «Aý, qyz­ǵysh qus» jyryndaǵy qusty jazýshy áńgimede jaı qoldanyp otyrǵan joq.

1846 jyldyń 20-shy qaza­ny Maham­bettiń qusalyqpen ót­ken kóp kúniniń aqyrǵysy, amanat shaǵy, sońǵy sáti. Eki tarlan bóri­niń biri bolǵan Isataı joq, Isataı ólgen, Isataıdy óltirgen – ıtarshylyq.

Qyzǵysh qus – sol zamandaǵy Ma­ham­bettiń ǵana emes, kúlli qa­zaq balasy­nyń, qaıǵyrǵan jurt­tyń, bodandyqtyń bopsasynda ketip bara jatqan eldiń sımvoly. Al oǵan qarama-qarsy berilip, sonyń antıpody bolyp otyrǵan qus – kóńqarǵa.

Aýlaqqa shyǵyp, abdyrap tur­­­ǵan Mahambet «At ús­tinde ta­laı oı keshti. Sonaý qyran­dar­­dy jaılaǵan qalyń el súm­bi­lede osy Qaraoıǵa qulap, aı­na­la qonys tebetin shaq eske tús­ti. Jaz sońynyń jeligi, kúz ba­synyń qamy toı-dýmany­men, qa­re­ket-qarbalasymen kóz aldy­nan shubyryp ótip jatty. Osy shaqta Mahambettiń ústinen kóń­qarǵa qarqyldady. Ertede sharýalar qystaýǵa qaraı oıysarda «kóńqarǵasy túskir kep qapty ǵoı» desýshi edi».

Mine, taǵy da sol kúz, taǵy da sol jetim qalǵan qula túz, taǵy da qarqylda­ǵan kóńqarǵa. Biraq bul kóńqarǵa ákesi О́te­mis bıdiń tiri kezinde, kedeılik pen kemdik­tiń belgisindeı bolyp qarqyldasa, bul joly – sat­qyn­dyq pen zalymdyqtyń, aıarlyq pen aılakerliktiń, qorqaýlyq pen qomaǵaılyqtyń sımvoly se­kildi edi. Kóńqarǵanyń bul qar­qyly Yqylas bastaǵan toptyń taıap qalýynyń nyshany retinde kórsetiledi.

Mahambettiń ishki sezigi men kúdigi ony aldaǵan joq. Ári-sári kúıge túsirse de, áriden oılap, bir sumdyqtyń bolaryn ózi de bilgendeı edi.

Jalpy, áńgimeniń ón boıynda osy sezik pen kúdiktiń qatar óri­­lýin, qatar berilýin anyq baı­qaısyz.

Mahambettiń shala uıqysy, odan ke­ıin «úı janynda uzatar qyzdaı uzaq turyp qalǵanyn en­di ǵana baıqady. «Aý, shynyn­da da, maǵan ne kórindi?!» deı­di degbirsizdenip. Kórgenine qy­zyǵady, kórgeninen shoshıdy. De­nesinde qyzý bar ma, qalaı? Elir­mesi bar baladaı bop tu­rýy», Yqylastyń keshigýinen se­kem­denýi, onyń kúdireıgen jaýy­rynynyń kóz aldynan ketpeı qoıýy, qyzǵyshtyń ushyp ke­lýi, kóńqarǵanyń qarqyldaýy, jary Áýestiń jaısyz tús kórip, ony jorymaýy, barlaýǵa ketken balasynyń Bozadyrdyń saıańdarynan jylqynyń jas te­zegin kórýi, Áýestiń kelgen qo­naqtardyń júrisin jaratpaı «Besinde moladan qaıtqan sú­ıek­shideı mımyrt júristerin unat­paı turmyn» deýi, onyń úıdi aınala júgirgen balasyna «úıdi aınalma. Jaman bolady» deýinen qaıta kúdiktenýi, Yqylastyń bir sátte sonsha baýyrsaq bola qalyp, balany ıiskeýi, Yqylastyń she­gir kóziniń tumandanyp turýy, Jańabergen bıdiń kelip, Ma­ham­betke jaqyn kisiligi mol Tó­lepbergenniń kelmeýi, Jańa­ber­gen bıdiń Isataıdyń rýhy­na baǵyshtap oqyp otyrǵan súresinen jańylýy, ne kerek, sonyń bár-bári bir sumdyqtyń bolarynan sýyt habarshydaı edi. Batyr sony sezse de, sekem almaı, túısinse de, túıile qalmaı, aqyr sońynda jaraly arystandaı alasuryp, jaýǵa tizgindi berip qoıdy.

Keıin, sol jyldyń 5-shi qara­shasynda Baımaǵambet sultan Oryn­bor shekaralyq komıssııa­syna hat jazady, hatta: «Men she­karalyq komıssııanyń talabyna baı­lanysty Mahambetti tutqynǵa alý maq­satynda 15 adamnan jasaq qurdym. Ol jasaqta Yqylas Tó­leev, Júsip О́teýlın, Jańabergen Bozdaqov, Tórejan Turymov já­ne Mahambettiń aǵaıyny, Musa Nuralınder boldy. Jasaq Mahambet aýylyna jarty sha­qy­rymdaı qalǵanda kıiz úıden Mahambettiń inisi Hasen jáne bes qazaqqa qosylyp Mahambet te shyqty. Olar qashý maqsatyn­da úı syrtynan qashyqtaý jer­de baılaýly turǵan attary­na qaraı bettegen mezgilde Tóre­jan Turymov atymen shaýyp baryp, Mahambettiń baılaýda tur­ǵan atyn bosatyp jiberedi. Mahambet jasaqshylarǵa qarsy­lasyp, qolyndaǵy qanjarmen um­tylǵanda Júsip О́teýlınniń qanjardy qaǵyp qalý maqsatynda jazataıym tıgen bir ǵana shoq­par soqqysynan qaza tapty» degen aqpar beriledi. Bul habar­lamadan Mahambettiń ólimi kez­deısoq boldy, oıymyzda ony tut­qyndaý ǵana bar edi degendeı oı kórinedi, biraq munyń bári de aldyn ala oılastyrylǵan, ymy­ralasqan, jymdasqan, jy­myńdasqan qýlyqtyń, jebir sum­dyqtyń sharýasy edi. Kelesi jyly-aq Baımaǵambet sultan osy qyzmeti úshin Aqpatshadan ge­ne­ral-maıor ataǵyn alady. Biraq tarıh sonyń raqatyn da kórip úlgermegenin aıtady. Peterbordan qaıtyp kele jatqan jolda Mahambettiń jaqtastary uıymdastyrǵan shabýyldan sýǵa ketip, qaza tapty.

Al áńgimeniń «Qaraoıdyń ús­tinde kóńqarǵa men qyzǵysh ushyp júrdi» dep túıindelýi kisi balasyn áli kúnge deıin eriksiz kókke qaratatyny nesi eken?!.