Osy qant ónimderiniń ishinde tabıǵı jolmen daıyndalǵan aq qantqa degen suranys tipten joǵary eken. Demek, tutynýshylar qyzylshadan óndirilgen ónimdi izdep júrip satyp alatyny anyq. Endi osy máseleniń Qazaqstanǵa qatysty jaǵyna toqtalsaq. Biz buǵan deıin de otandyq qant óndirisiniń jaı-kúıi týraly qalam terbegenbiz. Onyń ishinde elimizdegi qant qyzylshasyn ósirý men taza qant óndirisiniń tarıhy kóz aldymyzda jazylyp jatqanyn aıtýǵa quqylymyz. Salystyrý úshin qaraıyq, 1980 jyldardyń orta sheninde birneshe oblystaǵy egis alqaptarynan jınalatyn qant qyzylshasynyń kólemi 2 mln tonnaǵa deıin jetse, toqsanynshy jyldardyń sońyna qaraı bul kórsetkish 100 myń tonnaǵa deıin kemip ketken kezder de bolǵan. О́nim azaıǵasyn, óndiris te turalady. О́ndiristiń talan-tarajǵa túsýi de aýyl sharýashylyǵyn kúıretkeni anyq. Máselen, sol tusta ońtústik aımaqtarda burynǵy Keńes Odaǵy aýmaǵyn ónimmen qamtyp turǵan 8 qant zaýyty bolsa, 1997 jyly tek 2 zaýyt qana, onda da jartylaı júktememen jumys istep turǵan eken.
Al eldegi qant óndirisiniń búgingi jaǵdaıyna shúkirshilik etýge bolady. Jalpy, elimizde qant qyzylshasy óndirisin 3,5 mln tonnaǵa jetkizý jospary bar. Sonyń 1,5 mln tonnasy Jambyl oblysyna tıesili bolsa, 2 mln tonnasy – Almaty oblysynyń úlesinde. Ásirese tátti túbir ósirýden dańqqa bólengen jetisýlyq sharýalar qyzylsha egistigin sońǵy 10 jyl kóleminde eselep arttyrdy. Nátıjesinde, qant óndirisi de jandanyp, aımaqtaǵy eki qant zaýyty turaqty jumys yrǵaǵyna kóshken. Derekke júginsek, oblysta 2014 jyly qant qyzylshasy 1,2 myń ga jerge sebilse, 2015 jyly onyń egistik kólemi 4,020 ga shamasynda bolǵan. Al 2020 jyly Jetisýdaǵy qant qyzylshasy egilgen alqaptyń aýmaǵy 16 myń gektarǵa jetken. Osy alqaptan 550 myń tonnaǵa jýyq ónim alyndy. Bul aımaqtaǵy eki qant zaýytynyń tolyq jumys isteýine jol ashyp, 50 myń tonna shamasynda taza qant shyǵarýǵa múmkindik bergeni anyq.
Endi bul kórsetkish eselep ósetin sııaqty. О́ıtkeni jaqynda Úkimet otyrysynda Almaty oblysyndaǵy qant qyzylshasy óndirisin 2 mln tonnaǵa deıin jetkizýdiń múmkindikteri talqyǵa túsken bolatyn. Al bul jaýapty mindetti oryndaýǵa óńirdiń áleýeti jetedi degen paıym bar.
– Aımaqta qazir qant qyzylshasynyń alqaby 16,3 myń gektar. Byltyr Aqsý jáne Kóksý qant zaýyttarynda barlyǵy 550 myń tonna qant qyzylshasy óńdelgen. Endi osy kórsetkishti 2 mln tonnaǵa jetkizý mejesi qoıylyp otyr. Ony biz qýana qoldaımyz jáne oǵan qajetti barlyq múmkindikti jasaımyz. Aqsý qant zaýytynyń óndiristik qýaty 550 myń tonna bolsa, Kóksý zaýyty 250 myń tonna shıkizat óńdeı alady. Aldaǵy ýaqytta iske qosylatyn Alakól jáne Qarabulaq qant zaýyttarynyń árqaısysy 500 myń tonnalyq qýattylyqqa ıe bolady dep esepteımiz, – deıdi oblys ákimi Amandyq Batalov.
Al óndiriske qajetti shıkizat qorynyń daıyn bolýy úshin aımaqtaǵy tátti túbir egistiginiń de kólemi artatyn boldy. Osy maqsatta aınalymǵa taǵy da 36,8 myń gektar sýarmaly jer qosylyp, qyzylsha egý serpin almaq. Qazir oblysqa úkimettiń jumys toby kelip, óńirdiń 2 mln tonna qant qyzylshasyn ósirip-óńdeýge qajetti jer, sý, materıaldyq baza jáne basqa da resýrstardyń múmkindikterin zerdeleýge kirisken eken.
– Qyzylaǵash plotınasy Úkimettiń qoldaýymen qalpyna keltirilip, qazirdiń ózinde 30 mln tekshe metr sý jınaldy. Osy sý qoımasynyń nátıjesinde 7 myń gektar sýarmaly jer iske qosylady. Aýqymy odan ári keńeıýi de múmkin. Sý qoımalaryn salý týraly jobalarymyz bar. Búginde quny 8,9 mlrd teńge bolatyn Qyzylaǵash sýarý massıvin salý boıynsha joba daıyn, al qalǵan 5 jobanyń qujattaryn ázirleý jergilikti bıýdjet qarajaty esebinen bastalatyn bolady. Sonyń ishinde bir ǵana Pokatılov sý qoımasynyń iske qosylýy 24 myń gektar jerdi aınalymǵa engizýge múmkindik beredi. Jergilikti sharýashylyqtar bul bastamany qýana qabyldap jatyr. Bul jańa jumys oryndarynyń ashylýyna úlken septigin tıgizedi. Biz osy jyldyń ekinshi jartysynda servıstik-daıyndaý ortalyqtaryn quryp, qajetti aýyl sharýashylyǵy tehnıkalarymen qamtamasyz etýge qosymsha qarjy bólemiz, – deıdi bul jaıynda aımaq basshysy.
Osy jerde Alakól aýdanyndaǵy jáne Qarabulaq kentindegi qant zaýyttary qaıta qalpyna keltiriletinin aıta keteıik. Iаǵnı
2 mln tonna taza qant óndirý mejesi belgilengenen keıin aýdandaǵy óndiristi jandandyrý qajettiligi kún tártibine shyǵyp otyr. Al zaýyttardy qajetti shıkizatpen qamtý úshin óńirde qyzylsha alqabynyń aýmaǵy 35 myń gektarǵa ulǵaımaq.
– Qazir oblysta qant óndiretin eki zaýyt jumys istep tur, endi Úsharal jáne Qarabulaq qant zaýyttaryn qalpyna keltirý josparlanýda. Osylaısha, biz qyzylsha alqabynyń aýmaǵyn 35 myń gektarǵa ulǵaıtý arqyly qant qyzylshasy kólemin eki mln tonnaǵa deıin jetkizý mindetin oryndaı alamyz, – deıdi A.Batalov.
Sondaı-aq nazardaǵy máselege Úkimet te tolyq nazar aýdarady. Iаǵnı otandyq qant óndirisiniń qaýqaryn arttyrý isi óńirdegi bir-eki zaýyttyń iske qosylýymen sheshilmeıtini anyq. Demek, bul iske keshendi túrde kirisý úshin memleket tarapynan jan-jaqty qoldaý kórsetilýi tıis.
– Import almasýdy qamtamasyz etýde aldymyzǵa úlken mindetter qoıylyp otyr. Sonyń biri – qant qyzylshasy óndirisin órkendetý. О́ńirlerden qajetti esepteýlerdi, tıisti qujattardy der kezinde daıyndaýdy suraımyz. Olardyń ýaqtyly daıyndalýyna qaraı qajetti qarjylaı qoldaý kórsetiledi. Jobanyń iske asyrylýy jóninde Jol kartasy daıyndalady. Bul qujatta onyń barlyq satylary kezeń-kezeńimen qamtylýy tıis. Bul – kóptegen salany qamtıtyn iri bastama. Sondyqtan Jol kartasy qujaty da aýqymdy bolady, – degen bolatyn arnaıy jıynda Úkimet basshysynyń orynbasary Roman Sklıar.
